Кіріспе

Клематис (Clematis) – ранункулюс тұқымдасының (Ranunculaceae) өрмелі, көп жылдық гүлді өсімдіктер туысы. Суреті: Clematis 'Nelly Moser'. Ата-аналары: 2. Таксон: Clematis. Авторы: L. Бөлініс деңгейі: Түрлер. Бөлініс: Клематис түрлерінің тізімі. Синонимдері: Atragene L., Coriflora Weber, Viorna Rchb. Олардың бақша гибридтері мен сорттары бағбандар арасында кең таралған, бұл 1862 жылдан бері бақта кеңінен қолданылатын «Джекмани» клематисімен басталды; жаңа сорттар үздіксіз шығарылуда. Олар негізінен Қытай және Жапониядан шыққан.

Этимология

Clematis тұқымдасының атауы Clematisrefnidiyegroup=айтылу ескертуі|Clematis-тің классикалық айтылуы '/k/ /l/ /ɛ/ /m/ /ə/ /t/ /ɪ/ /s/'. Басқа да куәландырылған айтылулар /k/ /l/ /ə/ '/m/ /æ/ /t/ /ɪ/ /s/ болып табылады.

Clematis түрлері негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында кездеседі, тропиктерде сирек. Clematis жапырақтары кейбір Lepidoptera түрлерінің, оның ішінде сабанды сұлулықтың (Peribatodes rhomboidaria) күшіктердің тағамы болып табылады. Гүлдеу мерзімі мен орны түрліше: көктемде гүлдейтін Clematis өткен жылғы сабақтардың бүйір бұтақтарында гүлдейді, жаз/күз гүлдейтін Clematis жаңа сабақтардың ұштарында ғана гүлдейді, ал екі рет гүлдейтін Clematis екеуін де жасайды, алғашқы тізімделген түрі – Clematis viticella. Тұқымдас атауы Линейден бұрын пайда болған. Ол классикалық грек тілінде түрлі өрмелегіш өсімдіктерді атау үшін қолданылған және κλήμα (klēma) сөзіне негізделген, яғни жүзім немесе жүзімдік деген мағынаны білдіреді.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Akebia trifoliata (Тунб.) Қойж. (C. trifoliata Thunb. ретінде)

Бөлімшелер

Жақында жасалған бір жіктемеде 297 клематис түрі анықталды. Осының салдарынан, таксономистер мен бағбандар осы туысты ішкі топтарға бөліп қарастырады. Бірнеше жіктеу жүйесі бар. Магнус Джонсон клематисті 19 бөлімге, олардың ішінде тағы да ішкі бөлімдерге жіктеді. Кристофер Грей Уилсон туысты 9 субгенераға (Клематис, Cheiropsis, Flammula, Archiclematis, Campanella, Atragene, Tubulosae, Pseudanemone, Viorna) бөлді, олардың ішінде бөлімдер мен кіші бөлімдер де бар. Осы екі жүйе арасындағы бірнеше жіктемелер тұрақты; мысалы, Грей Уилсонның барлық субгенералары Джонсонның бөлімдері ретінде қолданылады. Басқаша айтқанда, Джон Хауэлл он екі топты анықтады: мәңгі жасыл, Альпина, Macropetala, Монтана, тастық, ерте ірі гүлді, кеш ірі гүлді, шөптесін, Viticella, Texensis, Orientalis және кеш аралас топтар. Көптеген танымал бақша өсімдіктері – Грей Уилсон анықтаған Flammula субгенерасының Viticella бөліміне жататын сорттар. Бұл ірі гүлді сорттар көбінесе бақша дизайнында аркаларға, перголаларға немесе қабырғаға бекітілген торгайларға өрмелеу үшін, немесе басқа өсімдіктермен бірге өсу үшін қолданылады. Бұл өсімдіктердің гүлдері әдетте 12–15 см диаметрлі, жоғары қарап өсетін және C. patens, C. lanuginosa және C. viticella түрлерінің будандасуынан пайда болған деп саналады. Маусымның басында гүлдейтін, 'Nelly Moser' сияқты ірі гүлді түрлер C. patens немесе C. lanuginosa түрлерінің табиғи гүлдеу қасиеттеріне жақын, ал кейінірек гүлдейтін түрлер, мысалы ×jackmanii, C. viticella-ға көбірек ұқсайды.

Бақ тарихы

Clematis patens C. Morren et Decne. (Казагурума), Жапонияға тән, 1836 жылы Филипп Франц Балтазар фон Зибольд арқылы Еуропаға әкелінді. Бүгінде ол ірі гүлді сорттарды шығару үшін ең көп қолданылатын түр. Қытайда өсетін Clematis florida сияқты жабайы климатис түрлері де 17 ғасырда жапон бақшаларына енген. Еуропаға келгеннен кейін, ол Виктория дәуірінде, гүлдердің әртүрлі символикасымен белгілі болған кезеңде, бірнеше мағынаға ие болды. Ол зиялылықтың сұлулығы мен өнерді, сондай-ақ кедейлікті бейнеледі.

Өсіру

Клематис өсімдіктері қабырғаларға, қоршауларға және басқа да құрылыстарға өрмелеу қабілетімен, сондай-ақ бұталар мен ағаштар сияқты басқа өсімдіктердің арасынан өсуімен бағаланады. Кейбір түрлерін жер бетінде жамылғы ретінде өсіруге болады. Бейімделгіштігі мен әдемі гүлдерінің көптігіне байланысты клематис – ең танымал бақша өсімдіктерінің бірі. Көптеген құнды және сирек сорттарды пошта арқылы немесе онлайн каталогтардан тапқанға болады. Мамандар Челси гүл көрмесі сияқты ұлттық гүл көрмелерінде үздіксіз жұмыс көрсетеді. Теория бойынша, жыл бойы кез келген уақытта клематис гүлдеуі мүмкін. Көптеген сорттары гүлдердің қайта гүлдеуімен немесе әдемі тұқымдық қораптарымен қызығушылықтың екінші кезеңін ұсынады. Олар кез келген жақсы бақша топырағында өседі. Тамырлары көбінесе ылғалды, салқын ортаға мұқтаж, ал жапырақтары тікелей күн сәулесіне шыдай алады. 'Нелли Мозер' сияқты кейбір нәзік сорттары жартылай көлеңкеде жақсы өседі. Көптеген клематистарды ыдыстарда сәтті өсіруге болады.

Бағбандық сыныптама

Бұл В. Мэтьюс 2002 жылғы Халықаралық клематис тізілімінде және тексеру тізімінде қабылдаған жіктемеге сәйкес келеді, бірақ C. ispahanica, қазір қате енгізілген деп саналады, Tangutica тобындағы ата түрлер тізімінен алынып тасталды. Кішкентай гүлді бөлім: гүлдер (1,5–)2–12(–18) см көлденеңінен.

Armandii тобы: Meyenianae (Tamura) M. Johnson кіші бөлімінде жіктелген түрлерге жататын немесе олардан алынған культиваторлар, негізінен C. armandii.

Atragene тобы: Atragene (L.) Torrey & A. Gray тұқымдасына жататын немесе олардан алынған түрлер, мысалы, C. alpina, C. chiisanensis, C. fauriei, C. koreana, C. macropetala, C. ochotensis, C. sibirica, C. turkestanica. Бұрынғы Alpina тобы және Macropetala тобы осы топқа кіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Alpina тобы бір гүлді культиваторлар үшін, ал екі гүлді культиваторлар Macropetala тобына жатқызылған.

Cirrhosa тобы: C. cirrhosa-ға жататын немесе негізінен олардан алынған культиваторлар.

Flammula тобы: Flammula DC бөлімінде жіктелген түрлерге жататын немесе олардан алынған кем дегенде бір ата-анасы бар культиваторлар (Meyenianae (Tamura) M. Johnson кіші бөлімін қоспағанда), мысалы, C. angustifolia, C. flammula, C. recta, C. terniflora.

Forsteri тобы: Novae zeelandiae M. Johnson секциясына жататын немесе олардан алынған культиваторлар (Австралия мен Жаңа Зеландияда өсетін), мысалы, C. australis, C. foetida, C. forsteri, C. marata, C. marmoraria, C. paniculata, C. petriei.

Heracleifolia тобы: Tubulosa (Decne.) Grey Wilson тұқымдасына жататын немесе одан алынған түрлердің кем дегенде бір ата-анасы бар культиваторлар, мысалы, C. heracleifolia, C. stans, C. tubulosa.

Integrifolia тобы: C. integrifolia-ға жататын немесе негізінен олардан алынған культиваторлар. Diversifolia тобын қамтиды (оның ішінде C. × diversifolia (C. integrifolia × C. viticella) және оның культиваторлары).

Montana тобы: Montanae (Schneider) Grey Wilson секциясына жататын немесе олардан алынған культиваторлар, мысалы, C. chrysocoma, C. montana, C. spooneri.

Tangutica тобы: кем дегенде бір ата-анасы Meclatis (Spach) Baill. секциясына жататын немесе олардан алынған культиваторлар, мысалы, C. intricata, C. ladakhiana, C. orientalis, C. serratifolia, C. tangutica, C. tibetana. Бұл топ Orientalis тобы деп те аталады.

Texensis тобы: C. texensis-тен алынған, ірі гүлді топтардың бірінің өкілдерімен будандастырылған культиваторлар.

Viorna тобы: Viorna A. Gray секциясында жіктелген түрлерге жататын немесе олардан алынған кем дегенде бір ата-анасы бар культиваторлар, мысалы, C. crispa, C. fusca, C. ianthina, C. pitcheri, C. reticulata, C. texensis, C. viorna. Texensis тобына жатқызылған культиваторлар және C. integrifolia туысқандығы бар культиваторлар алынып тасталады.

Vitalba тобы: Clematis L. секциясына жататын немесе олардан алынған кем дегенде бір ата-анасы бар культиваторлар, мысалы, C. ligusticifolia, C. potaninii, C. vitalba, C. virginiana.

Viticella тобы: кем дегенде бір ата-анасы негізінен C. viticella-дан алынған культиваторлар. C. integrifolia мен C. viticella арасындағы гибридтерді қоспағанда: Integrifolia тобын қараңыз.

Үлкен гүлді бөлім: гүлдер (5–)10–22(–29) см көлденеңінен, әдетте жазық.

Ерте Үлкен гүлді топ: Бұрынғы Patens тобы және Fortunei тобын қамтиды. Patens тобының культиваторлары негізінен C. patens-тен тікелей немесе жанама түрде алынған. Олар өткен жылдың өсінділерінде жазында гүлдеуімен және жиі жаз немесе күздің басында ағымдағы жылдың өсімінде қайта гүлдеуімен сипатталады. Бұрынғы Fortunei тобы (Florida тобы деп те аталады, бірақ оның C. florida-ға еш қатысы жоқ) көктемде өткен жылдың өсінділерінде гүлдеген қос немесе жартылай қос гүлді культиваторлардан тұрады. Гибридтеу бастапқы топтарды бөлек ұстауды мүмкін етпеді: бірнеше культиваторлар бір және қос гүлді де, немесе белгілі бір жағдайларда жартылай қос немесе қос гүлді ғана өндіреді.

Кейінгі Үлкен гүлді топ: Бұрынғы Lanuginosa тобы мен Jackmanii тобынан тұрады. Lanuginosa тобының культиваторлары негізінен C. lanuginosa-дан тікелей немесе жанама түрде алынған. Jackmanii тобы C. viticella (немесе оның туындысы) мен Patens тобының бір мүшесі арасындағы будандасудан алынған культиваторларды қамтиды. Екі топ та өз гүлдерін ағымдағы жылдың өсімінде жаз және күз айларында береді. Гибридтеу және/немесе ата-аналық байланыс туралы ақпараттың жетіспеуі салдарынан, культиватордың Lanuginosa тобына немесе Jackmanii тобына жататынын анықтау көбінесе мүмкін емес, сондықтан бұл топтарды сақтау мүмкін емес.

Пайдалануы және уыттылығы

Еуропалық түрлер дәрігерлердің фармакопеясына енген жоқ. Американың ежелгі Батысында батыс ақ клематисі, Clematis ligusticifolia, ерте саяхатшылар мен пионерлердің арасында бұрыш өсімі деп аталды, олар испан отарлаушыларының тәжірибесін пайдаланып, yerba de chivato өсімдігінің тұқымдарын және ащы жапырақтарын бұрышқа орнына қолданды. Бүкіл туыста тері мен шырышты қабықшаларды қатты тітіркендіретін эфир майлары мен қосылыстар бар. Дегенмен, қара бұрыштан немесе Capsicum-нан айырмашылығы, клематистегі қосылыстар көп мөлшерде жұтылған жағдайда асқазан-ішек жолының ішкі қан кетуіне әкелуі мүмкін. C. ligusticifolia негізінен улы. Оны күтімге келтіргенде қолғап кию ұсынылады. Улылығына қарамастан, жергілікті американдықтар мигрень бас ауруларын және жүйке ауруларын емдеу үшін клематистің өте аз мөлшерін қолданды. Сондай-ақ, тері инфекцияларын емдеу үшін де тиімді пайдаланған. Клематис Бахтың «Құтқару құралының» құрамына кіреді. Екі эфиопиялық түрдің (Clematis longicauda Steud ex A. Rich. және Clematis burgensis Engl.) жапырақтарынан алынған сығындылар жергілікті түрде құлақ ауруларын және экземаны емдеу үшін қолданылады. Осы екі түрдің сығындыларынан жасалған фитохимиялық скрининг антибактериялық және антифунгальдық белсенділікті көрсетті. Бұл өсімдіктердің сығындылары жараны жазып, қабынуға қарсы әсерге ие, бұл да фитохимиялық құрамына байланысты болуы мүмкін. Клематис Бахтың гүлдік эссенцияларының 38 өсімдігінің бірі болып тізілген, бұл денсаулыққа тигізетін әсерімен танымал балама медицинаның бір түрі. Алайда, Cancer Research UK мәлімдемесіне сәйкес, «гүлдік эссенциялардың кез келген ауруды, соның ішінде қатерлі ісікті де бақылауға, емдеуге немесе алдын алуға қабілетті екенін дәлелдейтін ғылыми дәлелдер жоқ».

Зиянкестер мен аурулар

Клематис түрлері бірнеше зиянкестер мен ауруларға осал. Клематис қурауы, Phoma clematidina саңырауқұлағынан туындайтын сабақ шіруі, бүкіл бұтақтардың күрт қурауы мен өлуіне әкеледі, бірақ көптеген түрлер оған төзімді. Осы туыстың түрлері Puccinia recondita f. sp. tritici үшін аралық қонақжайлар болып табылады. C. mandshurica бұрынғы Шығыс Совет аумақтарында бидайға жұқпалы материалды тарататыны белгілі, сондай-ақ осы туыстың бірнеше өкілдері басқа P. recondita штамдарына да қонақжай болып табылады.