Кіріспе
Генетикалық аурулар класы
Метаболизмнің туа біткен қателіктері – ферменттердің әрекетіне қатысты туа біткен бұзылыстарды қамтитын генетикалық аурулардың кең тобын құрайды. Көптеген жағдайларда, бұл әртүрлі заттарды (субстраттарды) басқа заттарға (өнімдерге) түрлендіруге көмектесетін ферменттерді кодтайтын жалғыз геннің ақауларына байланысты болады. Көбінесе бұзылыстардың себебі уытты заттардың жиналуына, немесе қалыпты функцияға кедерес келтіретін заттардың жиналуына, немесе қажетті қосылыстарды синтездеу қабілетінің төмендеуіне байланысты туындайды. Метаболизмнің туа біткен қателіктері жиі туа біткен метаболикалық аурулар немесе мұрагерлік метаболикалық бұзылыстар деп аталады. Бұл ауруларды сипаттау үшін қолданылатын тағы бір термин – "ферментопатиялар". Бұл термин ферменттер мен олардың өнімдерін зерттеуге негізделген биодинамикалық ферментация ғылымын зерттеу нәтижесінде пайда болды. Метаболизмнің туа біткен қателіктерін алғаш рет 1908 жылы британдық дәрігер Арчибальд Гаррод (1857–1936) зерттеді. Ол алькаптонурияның сипаты мен мұрагерлігін зерттеуіне негізделген "бір ген – бір фермент" гипотезасын болжаған жұмысымен танымал. Оның маңызды еңбегі "Метаболизмнің туа біткен қателіктері" 1923 жылы жарық көрді.
Inborn errors of metabolism form a large class of genetic diseases involving congenital disorders of enzyme activities. The majority are due to defects of single genes that code for enzymes that facilitate conversion of various substances (substrates) into others (products). In most of the disorders, problems arise due to accumulation of substances which are toxic or interfere with normal function, or due to the effects of reduced ability to synthesize essential compounds. Inborn errors of metabolism are often referred to as congenital metabolic diseases or inherited metabolic disorders. Another term used to describe these disorders is "enzymopathies". This term was created following the study of biodynamic enzymology, a science based on the study of the enzymes and their products. Finally, inborn errors of metabolism were studied for the first time by British physician Archibald Garrod (1857–1936), in 1908. He is known for work that prefigured the "one gene one enzyme" hypothesis, based on his studies on the nature and inheritance of alkaptonuria. His seminal text, Inborn Errors of Metabolism, was published in 1923.
Метаболистік аурулардың жіктелуі мен белгілері
Дәстүрлі түрде тұқым қуалайтын метаболизмдік аурулар көмірсулар метаболизмінің бұзылуы, аминқышқылдары метаболизмінің бұзылуы, органикалық қышқылдар метаболизмінің бұзылуы немесе лизосомалық жинақталу аурулары ретінде жіктелетін. Соңғы онжылдықтарда метаболизмнің жүздеген жаңа тұқым қуалайтын бұзылыстары анықталды және санаттар көбейді. Келесіде туа біткен метаболизмдік аурулардың негізгі кластары және әр кластың ерекше мысалдары келтірілген. Осы аурулардың санының өте көптігіне байланысты, көптеген жүйелерге зиян келтіреді, сондықтан денсаулық сақтау мекемесіне келіп шағым айтқан әрбір науқастың жағдайында, әсіресе балалық және жасөспірім шағында, туа біткен метаболизмдік ауру болуы мүмкін. Келесіде негізгі мүше жүйелеріне әсер ететін ықтимал белгілердің мысалдары келтірілген.
Емдеу
20-ғасырдың ортасында кейбір аминқышқылдарының ауруларын емдеудің негізгі тәсілі диетадағы ақуыз мөлшерін шектеу болды, ал қалған күтім тек асқынуларды басқарумен шектелді. Соңғы жиырма жылда жаңа дәрілер, ферменттерді алмастыру терапиясы, гендік терапия және мүшелерді трансплантациялау көптеген бұрын емделмейтін аурулар үшін қолжетімді және пайдалы болды. Ең көп таралған немесе үміт беретін терапиялардың кейбіреулері төменде тізілген:
Эпидемиология
Британдық Колумбияда жүргізілген зерттеуде зат алмасудың туа біткен қателіктерінің жалпы жиілігі 100 000 тірі туған балаға шаққанда 40 немесе 2500 туған балаға шаққанда 1 деп бағаланды, бұл жалпы алғанда халықтың бір гендік ауруларының шамамен 15% -ынан астамын құрайды. Туа біткен қате түрі Жиілігі Аминоқышқылдарға (мысалы, PKU, Тирозинемия), органикалық қышқылдарға, бастапқы сүт қышқылдық ацидозға, галактоземияға немесе мочевина циклының ауруына байланысты аурулар 100 000 туылған балаға 24 1:4200 Лизосомалық сақтау ауруы 100 000 туылған балаға 8 1:12 500 Пероксисомалық бұзылу ~100 000 туылған балаға 3-4 ~1:30 000 Респираторлық тізбекке негізделген митохондриялық аурулар ~100 000 туылған балаға 3 1:33 000 Гликоген сақтау ауруы 100 000 туылған балаға 2,3 1:43 000