Кіріспе

1952 жылы Батыс Австралияда британдық атом бомбасы сынағы өтті. "Hurricane" операциясы – британдық атом құрылғысын сынаудың алғашқы реті болды. 1952 жылғы 3 қазанда Батыс Австралиядағы Монтебелло аралдарындағы Тримуйль аралындағы Мейн-Бэйде плутонийлік жарылыс құрылғысы жарылды. "Hurricane" операциясының сәтті аяқталуымен Ұлыбритания АҚШ және КСРО-дан кейін үшінші ядролық держава атанды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания ядролық қару жобасын бастады, оның коды "Tube Alloys" деп аталды, бірақ 1943 жылғы Квебек келісімі оны американдық "Manhattan" жобасымен біріктірді. "Manhattan" жобасында бірнеше маңызды британдық ғалымдар жұмыс істеді, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін американдық үкімет ядролық қарулар бойынша ынтымақтастықты тоқтатты. 1947 жылғы қаңтарда министрлер кабинетінің кіші комитеті американдық оқшаулану мен Ұлыбританияның үлкен держава статусын жоғалту қаупіне байланысты, ядролық қару жасау бойынша британдық күш-жігерді қайта бастауға шешім қабылдады. Жоба "Жоғары жарылғыш зерттеулер" деп аталды және оны лорд Портал басқарды, ал бомбаның дизайнын Уильям Пенни басқарды. Атом бомбасын жасау туралы шешімнің астарында оларды сынау қажеттігі тұрды. Басты нысан – АҚШ-тың бақылауындағы Маршалл аралдарындағы Тынық мұхиты полигоны болды. Егер қауіпсіздік талаптары туындаса, Канада мен Австралиядағы нысандар да қарастырылды. Әскери-теңіз министрлігі Монтебелло аралдарының қолайлы екенін ұсынды, сондықтан Ұлыбритания премьер-министрі Клемент Атли Австралия премьер-министрі Роберт Мензиске сұраныс жіберді. 1951 жылғы мамыр айында Австралия үкіметі аралдардың ядролық сынақ алаңы ретінде пайдаланылуына ресми түрде келісті. 1952 жылғы ақпанда Атлидің орнына келген Уинстон Черчилль британдықтардың алғашқы атом бомбасын сынау жыл соңына дейін Австралияда өтетінін Парламентте мәлімдеді. "Hurricane" операциясы үшін контр-адмирал А.Д. Торлесс басқаруымен шағын флот жиналды; оған флагмандық кеме ретінде қызмет еткен эскорт тасымалдағышы, сондай-ақ "Narvik", "Zeebrugge" және "Tracker" LST кемелері кірді. Алдермастондағы Ядролық қару зерттеу орталығынан Леонард Тайт техникалық директор болып тағайындалды. "Hurricane" операциясы үшін арналған бомба Фолнессте құрастырылды (радиоактивті компоненттерізсіз) және Австралияға тасымалдау үшін фрегатқа жүктелді. Монтебелло аралдарына жеткен соң, Корольдік теңіз күштерінің бес кемесіне Австралия Корольдік теңіз күштерінің он бір кемесі қосылды, соның ішінде авианосец. Портқа контрабандалық атом бомбасының тигізетін әсерін сынау үшін (сол кезде британдықтарды қатты алаңдатқан мәселе), бомба Тримуйль аралынан шығып тұрған "Plym" кемесінің корпусында жарылды. Жарылыс су сызығының астында болды және теңіз түбінде тереңдігі және ені бар табақ тәрізді кратер қалдырды.

Өмірбаян

1938 жылдың желтоқсанында Отто Хан мен Фриц Страссманның ядролық бөлінуді ашуы, сондай-ақ Лиза Майтнер мен Отто Фриштың оны түсіндіруі мен атауы, өте қуатты атом бомбасын жасау мүмкіндігін тудырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирмингем университетіндегі Фриш пен Рудольф Пейерлс таза уран-235 металл шардың сындық массасын есептеп, барлығы ойлағандай тонналар емес, ондаған килограмм ғана жеткілікті екенін анықтады, ол мыңдаған тонна динамит күшімен жарылатын еді. Осыған жауап ретінде Ұлыбритания "Тюб Аллойс" (Tube Alloys) кодын алған атом бомбасын жасау жобасын бастады. 1943 жылдың тамызында Квебек конференциясында Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль және АҚШ президенті Франклин Рузвельт "Квебек келісіміне" қол қойды, ол "Тюб Аллойс" жобасын американдық "Манхэттен" жобасымен біріктіріп, британдық, американдық және канадалық бірлескен жобаны құрды. "Манхэттен" жобасына британдықтардың үлесі Нью-Йорктегі SAM зертханаларында газдық диффузия технологиясын және Беркли радиациялық зертханасында электромагниттік бөлу процесін дамытуға көмек көрсетуді қамтыды. Джон Коккрофт британдық-канадтық Монреаль зертханасының директоры болды. Джеймс Чадвик басқарған, кейіннен Пейерлс, Джеффри Тейлор, Джеймс Так, Нильс Бор, Уильям Пенни, Фриш, Эрнест Титтертон және Клаус Фукс сияқты ғалымдар кірген Лос-Аламос зертханасына британдық миссия жіберілді, кейіннен Фукс Кеңес Одағының тыңшысы екені анықталды. Британдық миссияның басшысы ретінде Чадвик "Манхэттен" жобасының директоры, бригадир генерал Лесли Р. Гроувзбен тығыз және табысты серіктестік орнатты және британдықтардың қатысуын толық және адал болжады. Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы "ерекше қарым-қатынас" айтарлықтай әлсірегені байқалды. Британ үкіметі Американың ядролық технологиямен бөлісетініне сенген, оны британдықтар бірлескен жаңалық деп қарастырған, бірақ "Квебек келісімінің" шарттары құпия болып қалды. АҚШ Конгресінің жоғары лауазымды мүшелері, британдықтарға ядролық қаруды қолдануға вето құқығы берілгенін білгенде үлкен алаңдады. 1945 жылдың 9 қарашасында Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі Клемент Атли және Канаданың премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кинг Вашингтонға барып, Трумэнмен ядролық қару және ядролық энергия саласындағы болашақ ынтымақтастық туралы келіссөздер жүргізді. Олар "Квебек келісімін" алмастырған Ниеттер туралы меморандумға қол қойды. Ол Канаданы толыққанды серіктес етіп, ядролық қаруды қолдануға келісім алу міндетін тек консультация алумен шектеді. Үш басшы атом энергиясын азаматтық және әскери мақсаттарда толық және тиімді пайдалану бойынша ынтымақтастыққа келісті, бірақ британдықтар көп ұзамай көңілі қалды, себебі американдықтар ынтымақтастықтың негізгі ғылыми зерттеулермен шектелетінін нақтылады. 1946 жылғы Атом энергиясы туралы заң (МакМахон заңы) техникалық ынтымақтастықты тоқтатты. Оның "құпия деректерді" бақылауы АҚШ-тың одақтастарына кез келген ақпарат алуға кедергі келтірді. 1945 жылдың 10 тамызында Атли ядролық қару бағдарламасының мүмкіндігін тексеру үшін Кабинеттің кіші комитетін – Gen 75 комитетін (бейресми түрде "Атом бомбасы комитеті" деп аталды) құрды. 1945 жылдың қазанында ол жауапкершілікті Тауарлар министрлігіне жүктеу туралы ұсынысты қабылдады. "Тюб Аллойс" дирекциясы 1945 жылдың 1 қарашасында Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер департаментінен Тауарлар министрлігіне берілді. Бұл жұмысты үйлестіру үшін соғыс кезінде Әскери әуе күштерінің бас штабы болған Лорд Портал Атом энергиясы өндірісінің бақылаушысы (CPAE) болып тағайындалды. Коккрофттың басшылығымен Оксфордтың оңтүстігіндегі RAF Харвеллде Атом энергиясын зерттеу мекемесі (AERE) құрылды. 1952 жылы AERE Алдермастонға көшірілді. Кристофер Хинтон жаңа атом қаруларын жобалау, салу және пайдалануды қадағалауға келісті. Бұлардың ішінде Ланкаширдегі Спрингфилдсте жаңа уран зауыты, Камбриядағы Виндскейлде ядролық реакторлар мен плутоний өңдеу қондырғылары бар. Хинтон өзінің штабын 1946 жылдың 4 ақпанында Ланкаширдегі Рислидегі бұрынғы Корольдік қару-жарақ фабрикасында құрды. 1946 жылдың шілдесінде Штаб басшылары комитеті Ұлыбританияның ядролық қару алуын ұсынды. Олардың бағалауынша 1957 жылға қарай 200 бомба қажет болады. Осыған қарамастан, және өндіріс объектілерін зерттеу мен салуға бұрыннан-соң қолдау көрсетілгеніне қарамастан, атом бомбаларын жасауды жалғастыру туралы ресми шешім әлі қабылданбаған. Портал осылай ету туралы ұсынысты 1947 жылдың 8 қаңтарында өткен Gen 163 комитетінің отырысында, Gen 75 комитетінің кіші комитетінде ұсынды, ол атом бомбасын жасауды жалғастыруға келісті. Ол сондай-ақ Пенниді, қазір Кенттегі Форт Халстедтегі қару-жарақ зерттеулерінің бас супервизоры (CSAR) болып табылатын, бомбаны жасау жұмысын басқаруға тағайындау туралы ұсынысын мақұлдады, ол "Жоғары жарылғыш зерттеулері" (High Explosive Research) деп аталды. Пенни "бірінші класты держава үшін шешуші сынақ – атом бомбасын жасағандығы, және біз бұл сынақты өткізуіміз керек немесе ел ішінде де, халықаралық аренада да беделімізді қанағаттандырмайтын шығынға ұшырауымыз керек" деп мәлімдеді. Британ үкіметі тәуелсіз ядролық қарсылықты дамытуға міндеттенгенімен, американдықтармен ядролық "ерекше қарым-қатынасты" қайта орнатуды үміттене берді. Сондықтан, бұл қарым-қатынасты қауіпке тілгендей әрекет етпеу маңызды болды.

Дайындықтар

"Operation Hurricane" сынағын үйлестіру үшін британ үкіметі, Теңіз күштері Бас штабының орынбасары вице-адмирал Эдвард Эванс Ломбе төрағалық ететін "Hurricane" атқару комитетін құрды. Оның алғашқы отырысы 1951 жылдың мамыр айында өтті. Бұл мәселені шешу үшін Австралияның Әскери-теңіз күштері Бас штабының орынбасары капитан Алан Макниколл төрағалық ететін Австралиялық "Hurricane" жөніндегі комиссия құрылды. Оның басқа мүшелері – Австралия армиясының полковнигі Джон Уилтон, RAAF-тың топ капитаны Алистер Мердок және Австралия қауіпсіздік барлау ұйымы (ASIO) қызметкері Чарльз Спри. Кассельс немесе оның өкілі оның отырыстарына шақырылды. Бақылаушылар мәселесі аса маңызды болды. Черчилль БАҚ өкілдерін және Ұлыбритания парламентінің мүшелерін қатыстырудан бас тартты. Канада 1948 жылғы Modus Vivendi келісіміне қатысушы болғандықтан, канадалық ғалымдар мен техниктер барлық техникалық деректерге қол жеткізе алатын болса, ал австралиялықтарға рұхсат берілмейтін. Пенни Титтертонның қызметін алуға тырысты, ол жақында Австралияға көшіп келген еді, себебі ол американдық "Trinity" және "Crossroads" сынақтарында жұмыс істеген. Мензис Австралия Ұлттық университетінің вице-канцлері сэр Дуглас Копландтан Титтертонды "Operation Hurricane" бойынша жұмыс істеуге босатуды сұрады. Коккрофт сондай-ақ денсаулық физикасы саласында жұмыс істеу үшін Қорғаныс министрлігінің ғылым кеңесшісі Лесли Мартиннің көмегін қалаған, ол сонымен қатар Мельбурн университетінің физика профессоры болған. Екі адам соғысқа дейін Кембридж университетінде оқыған кезінен таныс еді. Біраз пікірталас болғаннан кейін Мартин ресми бақылаушы ретінде қабылданды, сондай-ақ Жеткізу департаментінің бас ғалымы В. А. С. Бутмент те қабылданды. Тек канадалық Солант ресми бақылаушы болып тағайындалды. №5 әуеайлақты құрылыс эскадрильясының алдын ала тобы, 1951 жылдың тамызында ауыр құрылыс жабдықтарымен RAAF базасынан Уильямтаун (Жаңа Оңтүстік Уэльс) қаласынан Онслоуға көшіп барды, пойызбен Джеральдтонға, содан кейін Онслоуға жетті. Одан кейін олар Монтебелло аралдарына жеткізілді. "Карангай" кемесімен метеорологиялық станция құруға арналған жабдықтар тасымалданды. Басқа материалдар Онслоудан аралдарға Австралия әскерінің ALC 40 десант кемесімен тасымалданып, "Карангай" сүйрейтін. Бұған екі бульдозер, градер, жүк таситын машиналар, портативті генераторлар, су резервуарлары және жылжымалы радиоқабылдағыш кірді. Шатыр орнатылды, ал метеорологиялық станцияны RAAF офицері мен төрт көмекшісі басқарды. Жолдар мен қону орындары салынып, лагерьтер құрылды. Жұмыстың келесі кезеңі 1952 жылдың ақпан айында, сынақты жүргізу туралы желтоқсандағы шешімнің нәтижесінде басталды. №5 әуеайлақты құрылыс эскадрильясының жасағы RAAF Банкстауннан екі RAAF Dakota ұшағымен Онслоуға ұшып келді, содан кейін Дарвиннен Марстон Маттан әкелінген Батерст класындағы корвет "Карангай" оларды аралдарға алып барды, ол жол жұмыстарын және қатты тұрақтарды жасады. Үш аптадан кейін "Дорриго" кемесі тағы бір партия әкелді. Сумен қамтамасыз ету жүйесі де жасалды. Фортескү өзенінен су әкелу үшін Сиднейдегі Құрылыс департаменті мен Оңтүстік Австралиядағы Вумера ракета полигонынан Виктаулик қосқыш құбырлары әкелінді. Құбыр кедергілердің айналасына салынғандықтан, бұл жеткіліксіз болып шықты. Қоймада құбырлар бітіп қалғандықтан, Мельбурндағы бір фирмадан оларды жасауды өтінді. Жұма күні кешке тапсырыс беріліп, келесі бейсенбі күні таңертең құбыр жолмен және теміржолмен Фортескью өзеніне жеткізілді. Жүйе Фортескью сағатындағы жағажайға сағатына дейін су жеткізді, одан кейін оны 120 футтық моторлы жеңіл MWL 251 кемесімен аралдарға әкелді. Британдықтар "Operation Hurricane" үшін шағын флот құрады, оның ішінде флагман ретінде қызмет еткен эскорт-тасымалдаушы, және контр-адмирал А. Д. Торлесс басқаруымен LSTs "Narvik", "Zeebrugge" және "Tracker". Техникалық директор болып AERE-ден Леонард Тайт тағайындалды. "Campania" кемесінде бес ұшақ болды, үш Westland WS 51 Dragonfly тікұшағы және екі Supermarine Sea Otter амфибиялық ұшағы. LST-лерде 5 LCM және 12 LCA бар. Радиоактивті компоненттерін алып тастаған бомба Фолнессте жиналды, содан кейін 1952 жылдың 5 маусымында Австралияға тасымалдау үшін River класындағы фрегатқа жеткізілді. "Campania" мен "Plym" кемелеріне сапарға сегіз апта кетті, өйткені олар Суэц каналы арқылы өтудің орнына Жақсы Үміт мысығын айналып өтті, өйткені сол кезде Египетте тәртіпсіздік болды. Монтебелло аралдарына 8 тамызда жетті. "Plym" Тримуйль аралынан қашықтықта суға шығып, зәулім суға шықты. Ауа райының нашар болуына байланысты 10-14 тамыз аралығында көп жұмыс істеуге мүмкіндік болмады. "Campania" кемесінен H2 нүктесіне жетуге шамамен бір сағат жартылық уақыт кетті, ал "Plym" мен "Campania" арасында саяхаттауға екі-үш сағат кетті. Тіпті кеме дайын болғанда да, жауап беруге 45 минутқа дейін уақыт кетіп жатты. Кемелердің жетіспеуіне байланысты, бес LCM болды, сондықтан адамдар біреуін күтіп отыруға мәжбүр болды. Кішкентай 12 LCA да қолданылды; олар толқындардың биіктігі пинасқа қарағанда төмен болғанда жұмыс істей алғанымен, олардың ағаштан жасалған түбі кораллдардан тез зардап шекті. 15 тамызда "Campania" кемесінен үш Dragonfly тікұшағының бірімен бірнеше адамдар тасымалданып, бірақ ауа райы нашарлап, оларды қайта алып келе алмады, "Tracker" және "Zeebrugge" кемелерінде паналауға мәжбүр болды. Бұл мәселелерді шешу үшін ғалымдар үшін H1 нүктесінде (Hermite Island) және Cocoa Beach (Trimouille Island, сонымен қатар T2 деп белгіленген) шатырлы лагерьлер құрылды. 12 және 13 қыркүйекте ғылыми репетициялар өтті. 19 қыркүйекте операциялық репетиция өтті, онда бомба толығымен жиналды, өйткені радиоактивті компоненттер күні бұрын "Sunderland" ұшағымен жеткізілді. Пенни 22 қыркүйекте әуемен келді. 30 қыркүйекке дейін барлығы дайын болды, ал қалған фактор ауа райы болды. 1 қазан күні ауа райы қолайсыз болды, бірақ ертеңгі күні жақсарды, сонда Пенни 3 қазанды сынақ күні деп белгіледі. Соңғы кері санау 1952 жылғы 3 қазан күні жергілікті уақыт бойынша сағат 07:45-те басталды. "Plym" T2 (шамамен 20°24'16"S, 115°34"E) нүктесінен батысқа қарай бірнеше жүз метрге шығарылды. Бомба 1952 жылғы 3 қазан күні жергілікті уақыт бойынша сағат 07:59:24-те сәтті жарылды, бұл 1952 жылғы 2 қазан күні UTC бойынша сағат 23:59:24, Лондон уақыты бойынша сағат 00:59:24 және Перт уақыты бойынша сағат 07:59:24-ке сәйкес келді. Жарылыстың қуаты шамамен естілді. "Plym" кемесінен тек "қоймалжың қара зат" қалды, ол Тримуйль аралының жағасында табылды. "Zeebrugge" кемесіндегі жарылысты бақылаған Royal Engineer қызметкері Дерек Хикман кейін "Plym" туралы былай деді: "одан тек бір-бірдей металл кесектері жаңбыр сияқты төгілді, және фрегаттың пішіні теңіз түбінде күйді". Бомба күтілгендей жұмыс істеді. Лагунадан ластанған теңіз суының үлгісін алу үшін екі Dragonfly тікұшағы ұшып келді. Газ маскалары мен қорғаныс киімдерін киген ғалымдар үлгілерді жинау және жазбаларды алу үшін пинаспен белгілі бір нүктелерге барды. "Tracker" кемесі бұл аспекті бақылады, өйткені оның деконтаминациялық жабдықтары болды. RAAF Avro Lincoln ұшақтарымен ауа үлгілері жиналды. Қорқатылған толқын пайда болмаса да, аралдардың радиоактивті ластануы кең таралған және ауыр болды. Егер атом бомбасы британ портында жарылған болса, бұл Хиросима мен Нагасакидегі бомбалаудан да нашар апатқа ұласатыны анық болды. Торлесс онымен бірге болуы керек еді, бірақ радиоактивті ластану деңгейіне байланысты, ол өзінің командасын тастай алмайтынын сезінді. Оның орнына "Narvik" кемесінің капитаны Д. П. Вилланды жіберді. Royal Navy кемелері 31 қазан күні Монтебелло аралдарынан кетті. Көптеген ғылыми қызметкерлер Фримантлде түсіріліп, RAF Transport Command ұшақтарымен Ұлыбританияға оралды. Қалғаны "Campania" кемесімен қайтып келді, ол 15 желтоқсанда Ұлыбританияға жетті. "Hawkesbury" 1953 жылғы 15 қаңтарға дейін аймақты патрульдеуді жалғастырды.