Кіріспе

Даблбас немесе электр бас гитарын джаз аспаптары ретінде қолдану – даблбас немесе электр бас гитарын джаз аспаптары ретінде қолдану. Джаз бас – джаз немесе джаз фьюжн стилінде сүйемелдеу ("компинг") бас сызықтары мен сололарын импровизациялау үшін даблбас немесе электр бас гитарын пайдалану. Джаз ойнаушылар контрабасты 1890 жылдары әндердің аккордтық прогрессиясын көрсететін төменгі дыбыстық желілерді қамтамасыз ету үшін қолданды. 1920-1930 жылдардағы Свинг және биг-бенд дәуірінен бастап, 1940 жылдардағы Бебоп, 1950 жылдардағы Хард-боп, және 1960 жылдардағы "free jazz" қозғалысына дейін контрабастың дыбысты, ағаштың иісімен дыбысы кішкентай джаз тобынан бастап үлкен джаз биг-бендтеріне дейін барлығын бекітті. 1950 жылдардың басында кейбір джаз басисттері контрабастың орнына электр бас гитарасын қолдана бастады. Сахнада күшті дыбыспен күшейтілуі мүмкін электр бас гитарасы 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында ерекше танымал болды. Бұл джаз жанры рок музыкасының күшті күшейтілген электр аспаптарымен джазды біріктіріп, джаз фьюжн тудырды. Көптеген джаз басисттері контрабас немесе бас гитарада маманданады, бірақ екі аспапты да ойнау ("double") қабілеті жиі кездеседі. Стенли Кларк және Джон Патитуччи сияқты азау музыканттар екі аспапта да виртуоздық шеберлікке жетті. Джаз басисттері бас желімен сүйемелдесе немесе соло ойнаса, немесе контрабаста немесе бас гитарада ойнаса, олар әдетте ырғақты күш пен уақыт сезімін тудыруға тырысады.

Контрабас

1890 жылдардың басында Нью-Орлеандағы афроамерикандық қауымдар марш, рагтайм және диксиленд музыкасының қоспасын ойнаған джаз ансамблін пайдаланды. Бұл ансамбль бастапқыда бас партиясын қамтамасыз ететін сосафон (немесе кейде бас-саксофон) бар марш-тобы болды. Музыка көшедегі жерлеу рәсімдерінен барлар мен борделдерге ауысқанда, контрабас бұл үрмелі аспаптардың орнын біртіндеп иеленді. Көптеген ертедегі басисттер латунь бас және ішекті бас аспаптарын ойнады, себебі аспаптар осылай аталатын. Басисттер гармонияны көрсететін және пьесалардың негізін құрайтын басс-линияларды орындады. Көшейтпелі контрабас джаз тобындағы ең тыныш аспап болғандықтан, 1920-1930 жылдардағы көптеген музыканттар шлеп стилін қолданды, сымдарды соғып және тартып, саусақ тақтасына ырғақты дыбыс шығарды. Шлеп стилі тек сымдарды тартудан гөрі дыбысты жақсы өткізеді және ертедегі дыбыс жазбаларында бас дыбысын естіртуді жеңілдетеді, өйткені сол кездегі жазба жабдықтары төмен жиілікті жақсы жазбаға түсірмеді. Шлеп стилі туралы толық ақпарат алу үшін төмендегі "Ойнау стилі" бөлімін қараңыз. Джаз эволюциясына үлес қосқан контрабасшылардың қатарында Дьюк Эллингтонмен бірге ойнаған Свинг дәуірінің музыканты Джимми Блантон және Bebop-та аспапты сололық түрде пайдалануды дамытқан Оскар Петтифорд бар. "Салқын" джаз стиліне Скотт ЛаФаро және Перси Хит сияқты музыканттар әсер етті, олардың сололары өте әуенді болды. Фри-джаз композитор/басист Чарльз Мингус (ол хард-бопқа да үлес қосты) және Орнет Коулменмен жұмыс істегені үшін танымал Чарли Хаденнің ықпалымен қалыптасты. 1950 жылдары кейбір үлкен топ жетекшілері тік басын ойнаушылардан сол кезде жаңа қолжетімді Fender басын, алғашқы кеңінен қолжетімді электр басын пайдалануды сұрай бастады. 1970 жылдары джаз және рок музыкасын орындаушылар "қосылу" жанрын құру үшін біріктірген кезде, Жако Пасториус сияқты музыканттар электр басын қолдана отырып, бірегей дыбыс жасады. Джаз фьюжн және Латын Америкасының ықпалындағы джаздан басқа, контрабас 2010 жылдары да джазда кеңінен қолданылады. Бастың терең дыбысы мен ағаштан жасалған тоны, бас гитараның дыбысынан ерекшеленеді. Бас гитара контрабастан өзгеше дыбыс шығарады, себебі оның сымдары әдетте металл ладтардың көмегімен тоқтатылады. Сонымен қатар, бас гитаралардың көбінесе қатты ағаштан жасалған корпусы бар, яғни дыбыс сымдардың дірілінің электрондық күшейтілуі арқылы шығарылады. "Стик" бас немесе "EUB" деп те аталатын қатты корпусты тік бас, сальса және тимба топтарындағы басисттер арасында әлі де кеңінен қолданылады, себебі оның дыбысы осы стильдерге өте жақсы сәйкес келеді. EUB контрабастан кішірек және жеңіл, гастрольдер мен саяхаттарды жеңілдетеді, ал оның қатты (немесе көбінесе қатты) корпусы басисттерге кері байланыссыз бас күшейткішімен әлдеқайда жоғары дыбыспен ойнауға мүмкіндік береді.

Ойын техникасы

Джазда 1950-ші жылдардан бері контрабас көбінесе күшейткішпен ойналады және әдетте саусақтармен, пиццикато стилінде тартқызылады, бірақ кейбір сололар кезінде музыканттар садақ қолдануы мүмкін. Пиццикато стилі әртүрлі орындаушылар мен жанрлар арасында өзгеше болады. Кейбір музыканттар бір, екі немесе үш саусақтың шетін пайдаланады, әсіресе бас партиялары мен баяу темптегі балладалар үшін, себебі мұндай орындау күшті әрі толыққанды дыбыс береді. Ал кейбіреулері жылдам темптегі соло бөлімдерін ойнау үшін немесе тыныш пьесаларды нәзік тарту үшін саусақтарының ұштарын қолданады. Күшейткішті пайдалану орындаушыға аспаптың дыбысын жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді, өйткені күшейткіштерде белгілі бір жиіліктерді (әсіресе төмен жиіліктерді) күшейтуге және кейбір жиіліктерді (әдетте жоғары жиіліктерді, саусақ шуын азайту үшін) басуға болатын теңдеушілер болады. Джаз контрабасшылары күшейткіш қолданғанда, олар көбінесе электр бас гитарашыларына қарағанда кішкентай, аз қуатты бас күшейткіштерін және кішкентай динамиктерді пайдаланады. Кішкентай клубта ойнайтын музыкант тек 1x12" комбо-күшейткішін ғана әкелуі мүмкін. Егер кішкентай джаз тобы кішкентай джаз клубында ойнаса, контрабасшы аз күшейткіш қолдануы мүмкін, сонда тыңдаушылар аспаптың табиғи дыбысын және күшейткіштен шыққан дыбыстың араласуын естиді; егер сол топ үлкен джаз фестивалінің бас сахнасында ойнаса, тыңдаушыларға жететін барлық дыбыс күшейту жүйесі арқылы беріледі. Күшейткішсіз акустикалық контрабастың дыбысы аспаптың ішкі корпусының жиілікке сезімталдығымен шектеледі, яғни төмен ноталар жоғары ноталарға қарағанда нашар естілуі мүмкін. Күшейткіш пен теңдеуші құрылғыларының көмегімен басшы төмен жиілікті күшейтіп, жиілік жауабын теңестіре алады. Сонымен қатар, күшейткішті пайдалану аспаптың дыбысының ұзақтығын арттырады, бұл балладалар мен ұзақ ноталармен орындалатын мелодикалық сололар үшін өте пайдалы. Басқа акустикалық аспаптар сияқты, мысалы, джаз скрипкасы, контрабас көбінесе преамплификаторға, кедергіге сәйкес келетін құрылғыға және/немесе тікелей инъекция (DI box) қорабына қосылады, содан кейін одан дыбыс күшейту жүйесіне, электрондық эффекттерге немесе бас күшейткішіне жіберіледі. Традициялық джаз және свингте кейде "шлеп" стилінде ойналады. Бұл пиццикатоның күшті түрі, онда бас партиясының негізгі ноталары арасында ішекшелер пердеге "шапақтап" соғылады, нәтижесінде барабанның реңіне ұқсас дыбыс пайда болады. Негізгі ноталар әдеттегідей ойналады немесе ішекшелерді пердеден тартып, оны кері қайтару арқылы ойналады, сонда олар пердеден секіріп, күтілетін нотаға қосымша ерекше дыбыс шығарады. Бұл техниканы жиі синкопамен және виртуоздықпен қолданған белгілі басшылар, кейде бас партиясының ноталары арасында екі, тіпті үш шлеп қосымша соғуларына болады.

Нұсқалар

Джаз бен джаз фьюжн тобында кейбір джаз бассистері өзгертілген бас бассын қолданады, ол электр тік басы деп аталады (қысқаша EUB, кейде таяқ бас деп те атайды). Таяқ бас сальсада да кеңінен қолданылады, себебі оның дыбысы мен күші осы музыка стиліне өте қолайлы, тіпті студиялық жазбаларда да. Бұл контрабастың электронды түрде күшейтілген нұсқасы, минималды немесе «қаңқа» корпусы бар, бұл аспаптың көлемін және салмағын едәуір азайтады. EUB контрабастың маңызды ерекшеліктерін сақтайды, сондықтан контрабасшілер оны ойнауға қолайлы сезінеді. EUB контрабастың дыбыстық сипаттамаларының бір бөлігін сақтайтынмен, электрлік күшейтілуі оған ерекше дыбыс береді. Сонымен қатар, EUB-ні акустикалық нұсқасына қарағанда тасымалдау әлдеқайда оңай. EUB-нің мензурасы әртүрлі: кейбір модельдердің мензурасы 42 дюйм, көптеген контрабастар сияқты, ал басқаларында 30 дюйм ғана, бас гитараның қысқа мензурасы сияқты. Ықшам мензура бас гитарашыларға EUB-ге көшуді жеңілдетеді. Қатты корпусты EUB электрондық күшейткішсіз өте аз дыбыс шығарады. Қуыс корпусты EUB жеке жаттығулар үшін жеткілікті тыныш дыбыс шығарады. Дегенмен, қуыс корпусты EUB-де контрабас сияқты үлкен резонанстық қуыс болмағандықтан, күшейткішсіз аспаптың ең төменгі ноталарын қайта шығара алмайды. EUB дыбысын күшейту үшін, ішектің тербелісін пикап сезінеді. Алғашқы EUB-лер электр гитарасындағы сияқты магниттік пикаптарды немесе перкуссиялық магниттік диафрагмалық пикаптарды (мысалы, Ampeg "Baby Bass") пайдаланған. Көптеген заманауи EUB-лер көпiрде орналасқан пьезоэлектрлік пикаптарды немесе пикап түрлерінің комбинациясын қолданады. Пикаптан алынған сигнал әдетте алдын ала күшейтіліп, теңестіріледі, содан кейін бас күшейткішке немесе PA жүйесіне жіберіледі. Үнсіз жаттығу үшін, мысалы, қонақүй бөлмесінде немесе пәтерде, EUB-ні құлаққаптарға қосуға болады. Акустикалық аспаптар немесе контрабастар үшін алдын ала күшейткіштер мен теңестірушілерді де жоғары жиіліктерді «төмендету» немесе «қырсылдаған» жиіліктерді «жою» үшін пайдалануға болады. EUB-де әдетте қуыс дыбыс камерасы болмайды немесе тек кішкентай камерасы болады, сондықтан күшейткен кезде дыбыс кері байланысына бейімделуі аз. EUB-мен иірімді пайдалану үшін, көпiр мен саусақ тақтасы қисық болуы керек. EUB-ні концерттерге тасымалдау немесе гастрольдерге алып жүру үлкен, нәзік контрабасқа қарағанда әлдеқайда оңай.

Электр бассы

Электр басы – джаз әлемінде салыстырмалы түрде жаңа ғып пайда болған аспап. 1950 жылға дейін контрабас джаз ансамбльдерін, шағын тобынан бастап үлкен биг-бэндтерге дейін ұстап тұру үшін қолданылды. Электр басы 1950-ші жылдардың басында Рой Джонсон (кейін Монк Монтгомери) Лионель Хэмптонның биг-бэндінде алғаш рет қолданған кезде енгізілді. Алғашқы фретсіз бас – 1966 жылы шыққан Ampeg AUB 1, ал Fender 1970 жылы фретсіз Precision Bass-ті ұсынды. 1970 жылдардың басында фьюжн-джаз басисі Жако Пасториус Fender Jazz Bass-тен фреттерін алып тастап, тесіктерді ағашқа жағылатын затпен толтырып, грифін эпоксидтік шайырмен қаптағаннан кейін өзінің фретсіз бас-гитарасын жасады. Пасториус лак емес, эпоксид қолданып, дөңгелек орамды жіптерді қолдануға ыңғайлы, шыны тәрізді беткі қабатты алды, себебі олар грифіннің ағашына лактан гөрі әлдеқайда зиян келтіреді. Кейбір фретсіз бас-гитараларда грифінде "фрет сызығы" белгілері орнатылған, ал басқаларында мойынның бүйірінде ғана бағыттаушы белгілер бар. Фретсіз бас-гитарамен кейде таспамен оралған (контрабас сияқты) және жалпақ жіптер қолданылады, сонда металл орамдары грифін тоздырмайды. Кейбір фретсіз бас-гитараларда грифін эпоксидпен қапталған, бұл оның беріктігін арттырады, дыбыстың ұзақтығын қамтамасыз етеді және жарқыраған дыбыс береді. Көптеген фретсіз бас-гитараларда төрт ішек болса да, бес және алты ішекті фретсіз бас-гитаралар да бар. Алтыдан астам ішегі бар фретсіз бас-гитаралар "бутик" немесе жеке тапсырыспен жасалған аспаптар ретінде де қол жетімді.

Баламалы құралдар

Джаз және джаз фьюжн жазбаларының және тікелей орындалымдарының көпшілігінде «төменгі жиіліктерді» қамтамасыз ету үшін немесе контрбас (немесе электрлі контрбас сияқты ұқсас аспап) немесе электрлі бас қолданылады, бірақ кейбір ерекшеліктер де бар. Джаз орган триоларында Хаммонд органында ойнаушы бас педаль тақтасын немесе төменгі манекенді пайдаланып, барабаншы мен саксофонистпен бірге бас линияларын орындайды. Кейбір джаз фьюжн топтарында бас линияларын бас синтезаторында немесе басқа да клавиатурадағы клавиатурашы ойнауы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір дуэттер мен басқа да шағын топтарда бас линияларын фортепианошы ұсынуы мүмкін; джаз пианині мен джаз әншісінен тұратын дуэтте фортепианошы сол қолымен бас линиясын, ал оң қолымен әншінің дауысының астында аккордтарды орындайды. Сол сияқты, кейбір дуэттерде немесе триоларда джаз гитарисі бас линияларын ойнауы мүмкін, бұл әсіресе гитарист төменгі «B» кыллы жеті кыллы гитарада болса, оңайырақ болады. Дәстүрлі Диксиленд немесе Жаңа Орлеан стиліндегі джаз топтарында бас линияларын туба немесе басқа да төменгі духовой аспаптар орындай алады.