Иранның солтүстік-батыс диалектісі: Зороастриялық дари тілі
Zoroastrian Dari language
Дәрі: Иранның солтүстік-батыс диалектісі, Ауғанстанда тараған парсы тілінің түрі. Зороастрийлерде кең таралған, Күрді, Зазаки, Бәлучи тілдерімен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс иран этнолектісі – Ауғанстанда сөйленетін парсы тілінің түрі.
Northwestern Iranian ethnolect
the variety of Persian language spoken in Afghanistan
Зороастриялық дари (دری زرتشتی немесе бехдинан тілі, сөздік мағынасында – бехдинан диалектісі) – парсы тілінің диалектісі және солтүстік-батыс иран тілі. Қазіргі кезде шамамен 8000-нан 15000-ға дейін зороастрийлер Орталық Ирандағы Язд және Керман қалаларының маңында және Үндістандағы ирандық қауымдастықта оны ана тілі ретінде қолданады. Дари бехдинани немесе жеңілтектеп айтқанда габри (кейде гаврӯни немесе габрōни) деп те аталады. Даридің көптеген диалектілері бар.
Zoroastrian Dari (دری زرتشتی or گویش بهدینان literally Behdīnān dialect) is a Persian dialect and a Northwestern Iranian Nowadays, it is used as a first language by an estimated 8,000 to 15,000 Zoroastrians in and around the cities of Yazd and Kerman in central Iran, and by the Irani community in India. Dari is also known as Behdināni or pejoratively as Gabri (sometimes Gavrŭni or Gabrōni). Dari has numerous dialects.
Шежіресі
Генеалогиялық тұрғыдан алғанда, дар-парсы тілі Солтүстік-Батыс иран тілдері кіші тобына жатады, оған күрд, зазаки және балучи тілдері сияқты бірнеше жақын туыс тілдер де кіреді. Бұл Солтүстік-Батыс иран тілдері, өз кезегінде, ірі Батыс иран тілдері тобының бір тармағы болып табылады, ал ол – иран тілдері отбасының кіші тобы.
Genealogically, Dari Persian is a member of the Northwestern Iranian language subfamily, which includes several other closely related languages, for instance, Kurdish, Zazaki, and Balochi. These Northwestern Iranian languages are a branch of the larger Western Iranian language group, which is, in turn, a subgroup of the Iranian language family.
Атауы
Зороастриялық дари тілі деп танылатын тілді "бехдиняни" ("жақсы діннің тілі") деп те, немесе одан да кең таралған, бірақ қаралап айтылатын атауы "габри" ("кәпірлер тілі") деп те атайды. "Габри" атауының тамыры Иранға мұсылман шапқыншылығына дейін жетеді және дари тілінде сөйлейтін жергілікті халық өз тіліне осылай сілтеме жасауды ұнатпайды. Фаруди мен Тоосарвандани атап көрсеткендей: "Олар тілдерін дари деп атау арқылы исламнан бұрынғы Иранмен байланысты ата-бабалық байланыстарын қайта жаңғыртады."
The language known as Zoroastrian Dari is also referred to as 'Behdinâni' ("language of the people of good religion") or pejorative yet common name, 'Gabri' ("language of the infidels"). The roots of the name 'Gabri' date back to the Muslim invasion of Iran and are resented by indigenous speakers of Dari to refer to their language. As Farudi and Toosarvandani point out: "For them, choosing to call their language Dari, the speakers of the language invoke their ancestral connections to a pre Islamic Iran."
Диалектілері
Фаруди мен Тоосарвареданидің пікірінше, дари тілі дәстүрлі түрде екі негізгі диалектіге бөлінеді: Яздда және Керманда сөйленетін нұсқалар. Дегенмен, тілдің осы бөлінісі шын мәніндегі диалектілік жағдайдың күрделілігін жасырады. Язди диалектісінің шамамен отыз түрі бар, олардың әрқайсысы Язд қаласы мен оның төңірегіндегі зороастрийлік шаруалардың біріне тән және ерекше. Егер Язди диалектілерінің географиялық жақындығы болмаса, олар жеке-жеке диалекттер ретінде қарастырылар еді. Керман диалектісі де салыстырмалы деңгейдегі диалектілік күрделілікті қамтуы мүмкін (немесе бұрын қамтып келген болуы мүмкін).
According to Farudi and Toosarvaredani, Dari is traditionally divided into two main dialects: the variety spoken in Yazd and the one spoken in Kerman. However, this division of the language conceals the complexity of the actual dialectical situation. The Yazdi dialect has approximately thirty varieties, each distinct and unique to one of the Zoroastrian neighborhoods in and around Yazd. Were it not for the geographic proximity of the Yazdi dialects, they would be classified as distinct dialects. The Kermani dialect may also contain (or may have contained at one time) a comparable level of dialectical complexity.
Құрып бара жатқан түр
Дарь жалпы алғанда зороастризмнің маңызды бөлігі саналса да, оның тірілігі екі негізгі қысымға: экономикалық және саяси қысымға тап келіп, немесе бұрын тап келген. Бүгінде дар-парсы тілінің тірілігіне әсер ететін қысымдар көбінесе экономикалық сипатта. Экономикалық үстемдік алу үшін, тілдес адамдар дәстүрлі тілінен бас тартып, Иранның үстем тіліне, стандартты жаңа парсы тіліне көшіп жатыр. Әке-шешелер балаларына мектепте және өмірде артықшылыққа ие болу үшін Дариді үйретпеуі мүмкін. Тілдің жоғалуы адамдардың жақсырақ экономикалық мүмкіндіктер іздеп үлкен қалаларға немесе шетелге көшіп кетуі кезінде де, көбінесе байқаусыз, жанама түрде жүруі мүмкін; балаға толық тілдік ортаның жетіспеуі тілдің жаңа буынға берілуін азайтады немесе толығымен тоқтатады. Бұрын дари тілінде сөйлейтіндерге өз тілінен бас тартуға саяси қысым көрсетілген. VII ғасырдағы мұсылмандықтардың Персияны басып алуынан бері Иран зороастрийлері үшін қысым мен қуғын-сүргін кезеңі басталды. Саяси қысымдар зороастрийлердің өз тілінен қасақана бас тартуына және қуғын-сүргіннен қашу үшін өзінің кім екенін жасыруына тікелей себеп болды. Саяси қысым тілдің жоғалуына жанама түрде да әкелді; соңғы мың жыл ішінде Иранның әртүрлі билеушілерінен зороастрийлер көрген қысым оларды көбінесе толерантты аймақтарға, негізінен астана Тегеранға немесе шетелге көшіруге мәжбүр етті. Бұл жерлерде де толық тілдік орта болмағандықтан, Даридің жаңа буынға берілуіне кедергі келтіріледі. Лингвистер қазіргі уақытта Даридің тілдік өзгеріс кезеңінде екенін айтады. Көптеген тілдес адамдар өмір сүріп жатқан қоғамның үстем мәдениетіне сіңіп, өздерінің дәстүрлі тілінен – қасақана немесе қасақана емес – бас тартты. Дари сияқты тілдер тілді сақтау күйінен, яғни үстем мәдениеттің қысымына қарамастан тілді сақтап тұру күйінен, тілдің өліміне, яғни тілде сөйлеудің тоқтауына қарай өзгеруде. Даридің көптеген диалектілері тілдің жалпы жағдайына қарағанда тізгінсіз жойылу қаупіне тап болып отыр. Даридің көптеген диалектілерінің әрқайсысының тілдес адамдарының саны аз болғандықтан, олар тілді құрып кетуге итермелейтін күштерге осал. Кейбір диалекттер, мысалы, Мұхаммедбад диалектісі, Тегеранда тұратын бірнеше тілдес адамға ғана ие болғандықтан, іс жүзінде жойылып кеткен. Керман диалектісі де, зороастрийлердің аз санына байланысты әрқашан осал болғандықтан, көбінесе жоғалған сияқты көрінеді.
Although Dari has been generally considered quintessential to Zoroastrian identity, but its vitality of it is being affected or has been affected in the past, by two main types of pressure: economic and political. The pressures affecting the vitality of Dari Persian today are largely economic. In order to obtain an economic advantage, speakers are giving up their traditional language for the dominant language of Iran, standard new Persian. Parents intentionally do not transmit Dari to their children in order that they may have what is felt to be an advantage in school and in life. The language loss can also occur more indirectly and less visible when people move to larger urban centers or abroad in pursuit of better economic opportunities; the lack of a complete language environment in which to immerse a child decreases or completely inhibits the transmission of the language to new generations. In past times, Dari speakers experienced political pressures to yield up their language as well. The period since the seventh century Muslim conquest of Persia has been a time of great persecution for the Zoroastrians of Iran. Political pressures have directly resulted in language loss when Zoroastrians have deliberately abandoned their language as a means of hiding their identity so as to escape persecution. Political pressures have also led to language loss indirectly; the oppression the Zoroastrians have been experienced under Iran's various rulers over the past thousand or so years has driven a steady stream of Zoroastrians to more tolerant areas, mostly the capital, Tehran, or abroad. Again, a complete language environment does not exist in these places, inhibiting the transmission of Dari to new generations. Linguists currently consider Dari to be in a state of language shift. Many of the language's speakers have assimilated to the dominant culture of the society they live in and have given up—intentionally or unintentionally—their traditional language. Languages like Dari are transferring from a state of language maintenance, in which a language is being sustained in the face of pressure from a dominant culture, to language death, a state in which the language is no longer spoken. Many of Dari's dialects are facing extinction at an even more rapid pace than the language as a whole. Since each of Dari's many dialects has a smaller community of speakers, they are more susceptible to the forces driving the language towards extinction. Some dialects have already effectively reached extinction, for example, the Mohammadabad dialect, which, it is reported, possesses only a few speakers living in Tehran. The Kerman dialect, always susceptible because of the smaller size of its Zoroastrian population, also seems to be largely lost.