Кіріспе

Польша ақсұлы Франциск Ксавери Браницкий (1730–1819) – поляк ақсұлы, магнат, француз графы, дипломат, саясаткер, әскери қолбасшы және Тарговица конфедерациясының жетекшілерінің бірі. Көптеген адамдар оны өз елінің бөлінуіне ресейліктермен бірге қатысқан сатқын деп есептейді.

Ерте өмір

Күшті Браницки әулетіне туған, ол Халицтің Чоражиі, Братславтың Кастеляны (1708-1762) Пётр Браницкий мен оның әйелі Мелания Тереза Шембек (1712 ж.т.) ұлы болды. Ол ханшайым Эльжбета Сапиеханың бауыры болды.

Мансап

1764 жылы Ұлы Король Подстолы қызметіне тағайындалды, 1765 жылы Берлиндегі елші, 1766–1773 жылдары Корольдік аңшылық шебері, 1768–1773 жылдары Литва артиллерия генералы, 1771 жылы Мәскеудегі елші, 1773 жылы Корольдік гетман, ал 1774–1794 жылдар аралығында Польша-Литва одағының Ұлы Корольдік гетманы болды. 1774 жылы Станислав Август Пониатовский оған өзінің сенімі мен құрметінің белгісі ретінде Киев воеводствосындағы Била Церкваның ірі иелігін сыйға берді. Ол Ұлы Сеймнің реформаларына қарсы болды (1788–1792) және оның орнына Гетман партиясын қолдады. Костюшко көтерілісі (1794) кезінде Жоғарғы қылмыстық сот оны қасырған күйде мемлекетке опасыздық жасағаны үшін, ондаған жылдар бойы Ресейге жақтас саясатын ұстанғаны және Польша-Литва одағына қарсы саяси құлқы жасағаны үшін асылуға кесті. Бірақ ол өлім жазасынан құтылды. Браницкий 1764 жылдың желтоқсанында Ақ бұркіт орденімен марапатталды. Ол күшті Энгельгардт әулетінің мүшесі Александра фон Энгельгардқа үйленді. Ол ханзада Потемкиннің туған қызы екендігі айтылады, бұл оны Ресей императрицасы Екатеринаның күйеу баласы етеді.

Өлім жазасы

Костюшко көтерілісі кезінде Польша Корольдігінің Жоғарғы Соты оны дарға асуға, мәңгілік ұятқа және барлық мүлкі мен атақтарын тәркілеуге үкім шығарды. Айыпталушының қатысусыз болғандықтан, үкім 1794 жылдың 29 қыркүйегінде оның қатысуы болмаған күйде символикалық түрде орындалды. Анонимді суретші салған оның портреті дарға ілінді. Сонымен қатар, тұтқынға алынбаған, бірақ мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған Станислав Щесный Потоцкий мен Гетман Северин Ржевускинің портреттері де сол күні ілінді.

Жамандық

Браницкийдің беделі кейін Польшаның жетекші жазушылары мен суретшілері, әсіресе Станислав Высьпианский арқылы ұлттық сатқындықтың символы ретінде мәңгі есте қалды. Браницкий төбелесшіл болғанмен, король Станислав II Августтың жақын досы еді. Ол өзін зор әскери стратегияшы және басшы ретінде көрсетуге тырысты, бірақ тарихшылардың сөзіне сенсек, жеті жылдық соғыстағы батырлығына қарамастан, орыс атқыштар полковниктерінің деңгейіне жетпеді. Сол соғыстан кейін оны біреулер мақтап, біреулер жек көріп, әсіресе Польша патша сарайындағылар оны тез жою керек жау деп санады. Ол өзінің бәрін білетінін айтып, таласпайтын, жаңбыршаң адам ретінде танылды. Поляк ақсүйектерінің көпшілігі де оны ұнатпады. Браницкийді өзімшіл және аса мақтанғаны үшін сипаттады. Ол басқа күшті магнаттармен, мысалы, Карол Станислав "Пани Коханку" Радзивиллмен үнемі бәсекелесіп отырды.

Қызықты деректер

1766 жылы Варшавада итальяндық актриса үшін болған пистолет дуэлінде авантюрист және әйгілі қаскөй Джакомо Казановамен қақтығысқан Браницки асқазанына ауыр жарақат алды. Касанова қолынан жарақаттанды, оған қолын кесу ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Екеуі де тірі қалды.

Өнердегі бейнелеулер

Ол Ян Матейконың 1891 жылғы «3 мамыр Конституциясы» картинасында мәңгі есте қалған тұлғалардың бірі. Браницкийдің ашкөздігі, опасыздығы және барондық ерсілігі Станислав Выспянскийдің «Той» (Wesele) драмасында бейнеленген.