Англо-нормандық әдебиеті: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Англо-норманд әдебиеті – 1066–1204 жылдар аралығында Нормандия герцогтігі мен Англия корольдігі Англо-норманд мемлекетінің құрамында біріккен кезде англо-норманд тілінде жазылған әдебиет.

Кіріспе

Норман тілі Англияға Вильгельм Жеңімпаздың билігі тұсында енгізілді. Нормандықтар басып алғаннан кейін, Англияның ақсүйектері норман тілінде сөйледі. Латын тіліне ұқсас, англо-норман тілі (Англияда қолданылатын норман тілінің түрі) 12 ғасырда Англияның әдеби тілі деп танылды және 14 ғасырға дейін сотта қолданылды. Генрих IV билік құрған кезде ағылшын тілі Англия патшаларының ана тіліне айналды. Тіл ерекше өзгерістерге ұшырады, ол Нормандияда айтылатын ескі норман тілінен ерекшеленеді, одан белгілі бір айтылу ережелері туындайды. Француз тілінің англо-нормандық түрі 15 ғасырдың басына дейін сақталды, бірақ ол 1360 жылдардан бастап төмендеді, себебі сотта іс жүргізу үшін жеткіліксіз деп есептелді. Француз тілі жоғары мәртебеге ие болды. 14 ғасырдың соңында "Мание де Ланг" еңбегінің авторы француз тілін былай сипаттады:

The Norman language was introduced to England during the rule of William the Conqueror. Following the Norman conquest, the Norman language was spoken by England's nobility. Similar to Latin, the Anglo Norman language (the variety of Norman used in England) was deemed the literary language of England in the 12th century, and it was in use at the court until the 14th century. During the reign of Henry IV, English became the native tongue of the kings of England. The language underwent specific changes which distinguished it from the Old Norman spoken in Normandy, from which specific pronunciation rules are inferred. An Anglo Norman variety of French continued to exist into the early 15th century, though it was in decline from at least the 1360s when it was deemed insufficiently well known to be used for pleading in court. Great prestige continued to be enjoyed by the French language, however; in the late 14th century, the author of the Manière de language called French:

le plus bel et le plus gracious language et plus noble parler, apres latin d'escole, qui soit au monde et de touz genz mieulx prisée et amée que nul autre (quar Dieux le fist si douce et amiable principalement à l'oneur et loenge de luy mesmes. Et pour ce il peut comparer au parler des angels du ciel, pour la grand doulceur et biaultée d'icel),

which means:

The most beautiful and gracious language, and the noblest speech in the world, after school Latin; better prized and loved by all people over any other (for God made it so sweet and lovable mainly for his honor and praise. And it can thus be compared to the angels' speech in heaven for its great sweetness and beauty). Anglo Norman literature flourished from the beginning of the 12th century to the end of the first quarter of the 13th century. This period's end coincides with the French provinces' loss to Philip Augustus. It is more accurately denoted by the appearance of the history of William the Marshal in 1225 (published for the Société de l'histoire de France, by Paul Meyer, three vols., 1891–1901). Its importance was sustained by the protection accorded by Henry II of England to the writers of his day. "He could speak French and Latin well and is said to have known something of every tongue between the Bay of Biscay and the Jordan. He was probably the most highly educated sovereign of his day, and amid all his busy, active life, he never lost interest in literature and intellectual discussion; his hands were never empty; they always had either a bow or a book". Wace and Benoît de Sainte More compiled their histories at his bidding, and it was in his reign that Marie de France composed her poems. An event with which he was closely connected, viz., the murder of Thomas Becket, gave rise to a whole series of writings, some of which are purely Anglo Norman. In his time appeared the works of Béroul and Thomas of Britain, respectively, and some of the most celebrated of the Anglo Norman romans d'aventure. These works can be grouped into narrative, didactic, hagiographic, lyric, satiric, and dramatic literature.

le plus bel et le plus gracious language et plus noble parler, apres latin d'escole, qui soit au monde et de touz genz mieulx prisée et amée que nul autre (quar Dieux le fist si douce et amiable principalement à l'oneur et loenge de luy mesmes. Et pour ce il peut comparer au parler des angels du ciel, pour la grand doulceur et biaultée d'icel),

яғни: "Мектептегі латыннан кейін әлемдегі ең әдемі және мейірімді тіл, ең асыл сөйлеу; барлық адамдар оны басқа тілдерден артық жақсы көреді және құрметтейді (себебі Құдай оны Өзінің құрметі мен мадақтауы үшін сондай тәтті және сүйкімді етті. Сондықтан оны көктегі періштелердің сөзімен салыстыруға болады, оның үлкен тәттілігі мен сұлулығы үшін)". Англо-норман әдебиеті 12 ғасырдың басынан 13 ғасырдың бірінші тоқсанының соңына дейін гүлденді. Бұл кезеңнің аяқталуы француз провинцияларының Филипп II Августқа өткенімен сәйкес келеді. Оны 1225 жылы Вильгельм Маршалдың тарихының жарық көргенімен (Пол Мейердің Société de l'histoire de France үшін жариялаған, үш томдық, 1891–1901 жылдары) дәл анықтауға болады. Оның маңыздылығы Англияның Генрих II-інің замандас жазушыларын қолдауымен нығайтылды. "Ол француз және латын тілдерін жақсы білген, сондай-ақ Бискай шығанағынан Иордан өзеніне дейінгі барлық тілдерді білген деседі. Ол заманындағы ең білімді патша болған шығар, және өмірінің барлық қарбаласында әдебиет пен зиялилық талқылауға қызығушылығын жоғалтпаған. Оның қолында әрқашан садақ немесе кітап болған". Уэс пен Бенуа де Сент-Мор оның тапсырысымен тарихтарын жазды, ал Мари де Франс оның тұсында өлеңдерін жазды. Томас Бекеттің өлтірілуі сияқты оның тікелей қатысқан оқиғасы, англо-норманның кейбіреулері таза түрде болған жазбалардың бірнеше сериясын тудырды. Оның заманында Бэруль мен Томас Британияның еңбектері, сондай-ақ англо-нормандықтардың ең танымал авантюралық романдары пайда болды. Бұл шығармаларды баяндау, дидактикалық, агиографиялық, лирикалық, сатиралық және драмалық әдебиетке жіктеуге болады.

Эпикалық және романтикалық

Француз эпосы Англияға ертерек келді. "Ролан әні" (Chanson de Roland) Гастингс шайқасында орындалғаны айтылады, сондай-ақ, бүгінгі күнге дейін сақталған бірнеше англо-норман қолжазбалары "chansons de geste" болып табылады. Мысалы, "Шарльменге саяхат" (Pélérinage de Charlemagne, Эдуард Кошвиц, Altfranzösische Bibliothek, 1883) тек Британ мұражайындағы англо-норман қолжазбасында сақталған (қазір жоғалған), автордың париждік болғаны белгілі. "Ролан әнінің" ең көне сақталған қолжазбасы да Англияда жазылған. Басқа, маңыздылығы төмен шығармалардың арасында "Уильям әні" (La Chançun de Willame) бар, оның қолжазбасы (1903 жылғы маусымда) Чисвик қаласында факсимильде жарияланды. Англияда эпостық поэзияның таралуы жаңа "chansons de geste" тудырмаса да, осы әдебиет түріне деген талғамды дамытты, ал "Романс Хорн", "Бовон де Хэмптон", "Гви де Уэрик", "Вальдеф" және "Фулк Фиц Уэрин" ертегілеріндегі эпостық стиль осы жағдайға байланысты болды. Бұл туындылардың соңғысы тек прозалық түрінде ғана сақталған болса да, онда бұрынғы поэтикалық форманың нақты белгілері бар; ол көптеген "chansons de geste" бастан өткен прозаға айналуға ұқсас. Француз және ағылшын әдебиеттерінің өзара әсерін сол кезеңнің эпостық поэзиясынан гөрі бретондық романстар мен "romans d'aventure" арқылы жақсы зерттеуге болады. "Орфей жырлары" тек ағылшынша имитациясы, "Сэр Орфео" арқылы ғана белгілі; "Lai du cor" 12 ғасырдағы англо-норман ақыны Роберт Бике (Wulff, Lund, 1888) жазған. Мари де Франстың "lais" шығармалары Англияда жазылған, ал Бретань материалдарынан құралған романстардың көпшілігі Англиядан Францияға англо-норман тілі арқылы өткен сияқты. Мерлин мен Артур туралы аңыздар, Жеффри Монмуттың (шамамен 1154 жылы қайтыс болған) "Historia Regum Britanniae" еңбегінде жиналған, француз әдебиетіне Сент-Асаф епископы оларға берген сипаттамамен енді. Кристиан де Труаның "Персеваль" (шамамен 1175 жыл) поэмасы англо-норман поэмасына негізделген. Роберт де Борон (шамамен 1215 жыл) өзінің "Мерлин" шығармасының тақырыбын (G. Paris және J. Ulrich, 1886, 2 том, Société des anciens textes français) Монмут Геффриден алған. Соңғысы, көптеген адамдардың пікірінше, орта ғасырлардың ең әйгілі махаббат аңызы – Тристан мен Изольттың оқиғасы екі автордың, Беруль мен Томас еңбектерінде бейнеленген, біріншісі, әрине, ал екіншісі, сөзсіз, англо-норман (Артур аңызына, Қасиетті Граальға, Тристанға қараңыз). "Тристан ақымақтығы" (Folie Tristan) 12 ғасырдың соңында Англияда жазылған. (Бұл мәселелер туралы Soc. des Anc. Textes, Эрнест Муретің редакциясы, 1903 жыл; Жозеф Бедье редакциясы, 1902–1905 жылдардағы еңбектерде көрсетілген). Рутландтық Хью екі "romans d'aventure" жазды: "Ипомедон" (Eugen Kölbing және Koschwitz, Breslau, 1889), ол Сицилия королі Мелеагердің немересі, Калабрияның жас герцогинясына үйленген, бірақ корольдің әйелі Медеяның сүйіктісі болды, және "Протезелаус" (Kluckow, Göttingen, 1924), 1185 жыл шамасында жазылған, ол "Ипомедонға" жалғас. Бұл кітапта Ипомедонның ұлдары, Апулияның иесі Даун мен Калабрияның иесі Протезилайдың соғыстары мен одан кейінгі татуласуы баяндалады. Протезилай оны Калабриядан қуған Даунды жеңеді. Ол ағасының өмірін сақтап, Калабрия герцогтігін қайта иеленеді және Даунның өлімінен кейін Апулияны иемденеді. Кейіннен ол Мелеагердің жесірі Медеяға үйленеді, ол оған Апулияны басып алуға көмектескен, оның Ипомедонға деген сүйіспеншілігін кіші ұлына аударған (Ward, Cat. of Rom., i. 728). Тек континенттік нұсқада ғана сақталған "Amadas et Idoine" шығармасының авторы да англо-норман болған. Гастон Париж бұл туындының 12 ғасырда Англияда жазылғанын дәлелдеді (An English Miscellany presented to Dr. Furnivall in Honour of his Seventy fifth Birthday, Oxford, 1901, 386–394). Ричард Жүрек Арыстанының өмірі туралы англо-норман поэмасы жоғалып кетті, тек ағылшын нұсқасы ғана сақталған. 1250 жыл шамасында Кенттік Евстаций Англияға "Александр роман"ын "Roman de toute chevalerie" атты шығармасы арқылы енгізді, оның көптеген бөлімдері Александр туралы ең көне ағылшын поэмаларының бірінде, атап айтқанда, "King Alisaunder" (P. Meyer, Alexandre le grand, Paris, 1886, ii. 273, және Weber, Metrical Romances, Edinburgh) поэмасында қолданылды.

The French epic came over to England at an early date. It is believed that the Chanson de Roland (Song of Roland) was sung at the battle of Hastings, and some Anglo Norman manuscripts of chansons de geste have survived to this day. The Pélérinage de Charlemagne (Eduard Koschwitz, Altfranzösische Bibliothek, 1883) for instance, is only preserved in an Anglo Norman manuscript of the British Museum (now lost), although the author was certainly a Parisian. The oldest extant manuscript of the Chanson de Roland is also a manuscript written in England. Amongst the others of less importance is La Chançun de Willame, the MS. of which has (June 1903) been published in facsimile at Chiswick. Although the diffusion of epic poetry in England did not actually inspire any new chansons de geste, it developed the taste for this class of literature, and the epic style in which the tales of the Romance of Horn, of Bovon de Hampton, of Gui de Warewic, of Waldef, and of Fulk Fitz Warine are treated, is partly due to this circumstance. Although the last of these works is available only in a prose version, it contains unmistakable signs of a previous poetic form; it is a rendering into prose similar to the transformations undergone by many of the chansons de geste. The inter influence of French and English literature can be studied in the Breton romances and the romans d'aventure even better than in the epic poetry of the period. The Lay of Orpheus is known only through an English imitation, Sir Orfeo; the Lai du cor was composed by Robert Biket, an Anglo Norman poet of the 12th century (Wulff, Lund, 1888). The Lais of Marie de France were written in England, and the greater number of the romances composing the matière de Bretagne seem to have passed from England to France through the medium of Anglo Norman. The legends of Merlin and Arthur, collected in the Historia Regum Britanniae by Geoffrey of Monmouth (died c. 1154), passed into French literature, bearing the character which the bishop of St Asaph had stamped upon them. Chrétien de Troyes's Perceval (c. 1175) is based on an Anglo Norman poem. Robert de Boron (c. 1215) took the subject of his Merlin (published by G. Paris and J. Ulrich, 1886, 2 vols., Société des anciens textes français) from Geoffrey of Monmouth. Finally, regarded by many as the most celebrated love legend of the Middle Ages, the story of Tristan and Iseult, was created into literary works by two authors, Béroul and Thomas, the first of whom is probably, and the second certainly, Anglo Norman (see Arthurian legend; Holy Grail; Tristan). One Folie Tristan was composed in England in the last years of the 12th century. (For all these questions, see Soc. des Anc. Textes, Ernest Muret's ed. 1903; Joseph Bédier's ed. 1902–1905). Hugh of Rutland wrote two romans d'aventure: Ipomedon (published by Eugen Kölbing and Koschwitz, Breslau, 1889), which relates the adventures of a knight who married the young duchess of Calabria, niece of King Meleager of Sicily, but was loved by Medea, the king's wife, and Protheselaus (published by Kluckow, Göttingen, 1924), written around 1185, which is the sequel to Ipomedon. It deals with the wars and subsequent reconciliation between Ipomedon's sons, Daunus, the elder, lord of Apulia, and Protesilaus, the younger, lord of Calabria. Protesilaus defeats Daunus, who had expelled him from Calabria. He saves his brother's life, is reinvested with the dukedom of Calabria, and, after the death of Daunus, succeeds Apulia. He subsequently marries Medea, King Meleager's widow, who had helped him seize Apulia, having transferred her affection for Ipomedon to his younger son (cf. Ward, Cat. of Rom., i. 728). Amadas et Idoine, existing only in a continental version, was also the work of an Anglo Norman author. Gaston Paris has proved that the original was composed in England in the 12th century (An English Miscellany presented to Dr. Furnivall in Honour of his Seventy fifth Birthday, Oxford, 1901, 386–394). The Anglo Norman poem on the Life of Richard Coeur de Lion is lost, and an English version only has been preserved. About 1250 Eustace of Kent introduced into England the roman d'Alexandre in his Roman de toute chevalerie, many passages of which have been imitated in one of the oldest English poems on Alexander, namely, King Alisaunder (P. Meyer, Alexandre le grand, Paris, 1886, ii. 273, and Weber, Metrical Romances, Edinburgh).

Тарих

Әрине, міне аудармасы:

Of arguably greater importance are the works which constitute Anglo Norman historiography. The first Anglo Norman historiographer, Geoffrey Gaimar, wrote his Estoire des Engleis (between 1147 and 1151) for Dame Constance, wife of Ralph FitzGilbert (The Anglo Norman Metrical Chronicle, Hardy and Martin, i. ii., London, 1888). This history comprised a first part (now lost), which was merely a translation of Geoffrey of Monmouth's Historia Regum Britanniae, preceded by a history of the Trojan War, and a second part which proceeds as far as the death of William Rufus. For this second part, he consulted historical documents, but stopped at the year 1087, when first hand information was more readily available. Similarly, Wace in his Roman de Rou (ed. Anthony Holden, Paris, 1970–1973), written 1160–1174, stops at the battle of Tinchebray in 1106. His Brut or Geste des Bretons (Le Roux de Lincy, 1836–1838, 2 vols. ), written in 1155, is merely a translation of Geoffrey of Monmouth. "Wace," says Gaston Paris, speaking of the Roman de Rou, "traduit en les abrégeant des historiens latins que nous possédons; mais çà et là il ajoute soit des contes populaires, par exemple sur Richard 1er, sur Robert 1er, soit des particularités qu'il savait par tradition (sur ce même Robert le magnifique, sur l'expédition de Guillaume, &c.) et qui donnent à son oeuvre un réel intérêt historique. Sa langue est excellente; son style clair, serré, simple, d'ordinaire assez monotone, vous plaît par sa saveur archaïque et quelquefois par une certaine grâce et une certaine malice". The History of the Dukes of Normandy by Benoît de Sainte More is based on the work of Wace. It was composed at the request of Henry II in approximately 1170, recording events up to 1135 (ed. by Francisque Michel, 1836–1844, Collection de documents inédits, 3 vols.). Its 43,000 lines are the work of a romancier courtois, who takes pleasure in recounting love adventures such as those he has described in his romance of Troy, rather than serious historiography. Other works, however, give more trustworthy information. For example, the anonymous poem on Henry II's Conquest of Ireland in 1172 (ed. Francisque Michel, London, 1837), together with the Expugnatio hibernica of Gerald of Wales, constitutes the chief authority on this subject. The Conquest of Ireland was republished in 1892 by Goddard Henry Orpen, under the title of The Song of Dermot and the Earl (Oxford, Clarendon Press). Similarly, Jourdain Fantosme, who was in the north of England in 1174, wrote an account of the wars between Henry II, his sons, William the Lion of Scotland and Louis VII, in 1173 and 1174 (Chronicle of the reigns of Stephen III., ed. by Joseph Stevenson and Fr. Michel, London, 1886, pp. 202–307). Of more historical value is The History of William the Marshal, Count of Striguil and Pembroke, regent of England from 1216–1219, which was found and subsequently edited by Paul Meyer (Société de l'histoire de France, 3 vols., 1891–1901). It was composed in 1225 or 1226 by a professional poet of talent at the request of William, son of the marshal. It was compiled from the notes of the marshal's squire, John d'Early (d. 1230 or 1231), who shared all the vicissitudes of his master's life and was one of the executors of his will. This work is of great value for the history of the period 1186–1219, as the information furnished by John d'Early is either personal or obtained at first hand. In the part which deals with the period before 1186 there are various mistakes, due to the author's ignorance of contemporary history, but this does not detract significantly from the literary value of the work. The style is concise, the anecdotes are well told, the descriptions short and picturesque; the whole constitutes one of the most living pictures of medieval society. Other less valued works are the Chronique of Peter of Langtoft, written between 1311 and 1320, and mainly of interest for the period 1294–1307 (ed. by T. Wright, London, 1866–1868); the Chronique of Nicholas Trevet (1258?–1328? ), dedicated to Princess Mary, daughter of Edward I. (Duffus Hardy, Descr. Catal. III., 349 350); the Scala Chronica compiled by Thomas Gray of Heaton († c. 1369), which carries up to the year 1362 1363 (ed. by J. Stevenson, Maitland Club, Edinburgh, 1836); the Black Prince, a poem by the poet Chandos Herald, composed about 1386, and relating the life of the Black Prince from 1346 1376 (re edited by Francisque Michel, London and Paris, 1883); and, lastly, the different versions of the Brutes, the form and historical importance of which have been indicated by Paul Meyer (Bulletin de la Société des anciens textes français, 1878, pp. 104–145), and by F. W. D. Brie (Geschichte und Quellen der mittelenglischen Prosachronik, The Brute of England or The Chronicles of England, Marburg, 1905). On ancient history is the translation of Eutropius and Dares by Geoffrey of Waterford (13th century), who also wrote the Secret des Secrets, a translation from a work wrongly attributed to Aristotle, which belongs to the next division (Rom. xxiii. 314).

Ең маңыздысы – англо-нормандық тарихнаманы құрайтын еңбектер. Бірінші англо-нормандық тарихшы, Джеффри Геймар, өзінің «Estoire des Engleis» (1147 және 1151 жылдар аралығында) Ральф ФицГилберттің әйелі, Дам Констанс үшін жазды («Англо-нормандық метрлік жылнамасы», Харди және Мартин, i. ii., Лондон, 1888). Бұл тарихтың бірінші бөлігі (қазір жоғалған) Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» аудармасы болды, оған Троя соғысының тарихы қосылды, содан кейін Уильям Руфтың өліміне дейінгі оқиғалар баяндалды. Бұл екінші бөлім үшін ол тарихи құжаттарды зерттеді, бірақ 1087 жылға жеткенде тоқтады, себебі сол кезде бірінші қолдан алынған ақпарат оңай қолжетімді болды. Сол сияқты, Уэс өзінің «Roman de Rou» (ред. Энтони Холден, Париж, 1970–1973) еңбегін 1160–1174 жылдары жазып, 1106 жылғы Тиншебрей шайқасында аяқтады. Оның «Brut немесе Geste des Bretons» (Le Roux de Lincy, 1836–1838, 2 том) 1155 жылы жазылған, ол Джеффри Монмуттың аудармасы ғана. «Уэс, – дейді Гастон Париж «Roman de Rou» туралы, – бізде бар латын тарихшыларының қысқартылған нұсқаларын аударды; бірақ кейде ол халық әңгімелерін, мысалы, Ричард I, Роберт I туралы, немесе дәстүр бойынша білетін ерекшеліктерді (осы Robert le magnifique, Уильямның жорығы туралы және т.б.) қосты, бұл оның еңбегіне нақты тарихи қызығушылық сыйлайды. Оның тілі өте жақсы; стилі анық, тығыз, қарапайым, көбінесе біртекті, архаикалық дәмімен және кейде белгілі бір әдемілік пен еңкіштікпен ұнайды». Бенуа де Сент-Мордың «Нормандия герцогтарының тарихы» Уэстің еңбегіне негізделген. Ол шамамен 1170 жылы Генрих II-нің тапсырысымен жазылды, 1135 жылға дейінгі оқиғаларды қамтиды (ред. Франсиск Мишель, 1836–1844, «Басылмаған құжаттар жинағы», 3 том). Оның 43 000 жолы – романдық суретшінің жұмысы, ол Трой романында сипаттағандай махаббат оқиғаларын баяндаудан ләззат алады, емес, маңызды тарихнамадан. Дегенмен, басқа еңбектерде сенімдірек ақпарат бар. Мысалы, Генрих II-нің 1172 жылы Ирландияны жаулап алуы туралы анонимді поэма (ред. Франсиск Мишель, Лондон, 1837), Джеральд Уэльстің «Expugnatio hibernica» еңбегімен бірге осы тақырыптағы басты дерек көзі болып табылады. «Ирландияны жаулап алу» 1892 жылы Годдард Генри Орпен «Дермот пен графтың әні» (Оксфорд, Кларендон баспасы) деген атпен қайта жарияланды. Сол сияқты, 1174 жылы Англияның солтүстігінде болған Жордан Фантосме 1173 және 1174 жылдары Генрих II, оның ұлдары, Шотландияның Вильгельм Арысы және Людовик VII арасындағы соғыстар туралы жазды («Стефан III патшалығының жылнамасы», ред. Джозеф Стивенсон және Фр. Мишель, Лондон, 1886, 202–307 беттер). Тарихи құндылығы жоғарырақ – Уильям Маршалдың, Стригиль және Пемброк графтарының, 1216–1219 жылдары Англияның регентінің тарихы, оны Пол Мейер тапты және кейіннен өңдеді («Франция тарихы қоғамы», 3 том, 1891–1901). Ол 1225 немесе 1226 жылы маршалдың ұлы Вильгельмнің өтініші бойынша талантты кәсіби ақын жазған. Бұл жазба маршалдың жазушысы Джон д'Эрлидің (1230 немесе 1231 жылы қайтыс болған) жазбаларынан құрастырылған, ол өмірінің барлық қиындықтарын бастан өткерді және оның өсиетінің орындаушыларының бірі болды. Бұл еңбек 1186–1219 жылдар аралығындағы тарих үшін өте құнды, өйткені Джон д'Эрли берген ақпарат жеке немесе бірінші қолдан алынған. 1186 жылға дейінгі кезеңді қарастыратын бөлімде автордың сол заманғы тарихты білмеуіне байланысты әртүрлі қателіктер бар, бірақ бұл шығарманың әдеби құндылығын айтарлықтай төмендетпейді. Стилі қысқа, анекдоттары жақсы айтылған, сипаттамалары қысқа және көркем; тұтастай алғанда ортағасырлық қоғамның ең тірі суреттерінің бірі болып табылады. Басқа да аз бағаланған еңбектер – 1311 және 1320 жылдар аралығында жазылған Лангтофттік Пётрдің жылнамасы, негізінен 1294–1307 жылдар аралығындағы оқиғаларға қызығушылық тудырады (ред. Т. Райт, Лондон, 1866–1868); Николас Треветтің жылнамасы (1258?–1328? ), Эдуард I-нің қызы Мэриге арналған («Descr. Catal. III», 349–350); Томас Грей († 1369 ж. шамасында) жинаған «Scala Chronica», ол 1362–1363 жылдарға дейін жалғасады (ред. J. Stevenson, «Maitland Club», Эдинбург, 1836); ақын Чандос Геральдтың 1386 жылы жазған «Қара ханзада» поэмасы, 1346–1376 жылдардағы Қара ханзаданың өмірі туралы (Франсиск Мишель, Лондон және Париж, 1883 ж. қайта өңдеген); және, соңында, «Бруттардың» әртүрлі нұсқалары, олардың формасы мен тарихи маңыздылығы Пол Мейер («Bulletin de la Société des anciens textes français», 1878, 104–145 беттер) және Ф. В. Д. Брие («Geschichte und Quellen der mittelenglischen Prosachronik», «Англияның малы немесе Англияның хроникасы», Марбург, 1905) көрсеткен. Ежелгі тарих туралы Джеффри Уотерфордтың (XIII ғасыр) Евтропий мен Дарьс аудармасы, ол сондай-ақ Аристотельге қате түрде тиесілі еңбектің аудармасы «Secret des Secrets» жазды, ол келесі бөлімге жатады («Рим. ХХІІ. 314»).