Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фризиялық дәрігер, математик және картограф (1508–1555)
Frisian physician, mathematician and cartographer (1508–1555)
the crater
Джемма Фризиус (Gemma Frisius; тумасы Jemme Reinerszoon; 9 желтоқсан 1508 – 25 мамыр 1555) – голланд дәрігері, математигі, картографы, философы және құрал жасаушы. Ол маңызды глобустар жасады, өз заманының математикалық құралдарын жетілдірді және геодезия мен теңіз жүзуге математиканы жаңаша қолданды. Гемма сақиналары, астрономиялық құрал, оның атымен аталады. Фризиус Герард Меркатор және Абрахам Ортелиуспен бірге Нидерланд картография мектебінің негізін қалаушылардың бірі саналады және мектептің алтын ғасырының (шамамен 1570–1670 жылдар) негізін салуға үлкен үлес қосты.
Gemma Frisius ('/f//r//ɪ//z//i//ə//s/; born Jemme Reinerszoon; December 9, 1508 – May 25, 1555) was a Dutch physician, mathematician, cartographer, philosopher, and instrument maker. He created important globes, improved the mathematical instruments of his day and applied mathematics in new ways to surveying and navigation. Gemma's rings, an astronomical instrument, are named after him. Along with Gerardus Mercator and Abraham Ortelius, Frisius is often considered one of the founders of the Netherlandish school of cartography, and significantly helped lay the foundations for the school's golden age (approximately 1570s–1670s).
Өмірбаян
Фризиус Фризеланд (қазіргі Нидерланды) Доккум қаласында кедей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы оның жас кезінде қайтыс болды. Ол Гронингенге көшіп, кейін 1525 жылдан бастап Бельгиядағы Лёвен (Лувен) университетінде оқыды. 1536 жылы медицина докторы ғылымын қорғап, өмірінің соңына дейін Лёвен медицина факультетінде қызмет етті. Онда медицинадан бөлек математика, астрономия және география пәндерін оқытты. Оның үлкен ұлы Корнелий Джемма оның өлімінен кейін қалған еңбектерін жариялады және Птолемейдің астрономиялық модельдерін зерттеуді жалғастырды. Лёвендегі ең беделді ұстаздарының бірі Франсискус Монахус болды. Ол 1527 жыл шамасында Лёвен алтын шебері Гаспар ван дер Хейденмен бірлесіп әйгілі глобус жасады. Монахустың жетекшілігімен және Ван дер Хейденнің техникалық көмегімен Фризиус глобус және математикалық құралдар шығару шеберханасын ашты. Олардың сапасы мен дәлдігі үшін замандас астрономдар, мысалы, Тихо Браге оларды жоғары бағалады. Ерекше атаққа ие болғандары – 1536 жылғы жер шары және 1537 жылғы аспан шары. Біріншісінде Фризиус Ван дер Хейденнің техникалық көмегімен және сол кезде Фризиус шәкірті болған Герард Меркатордың гравирасымен автор ретінде көрсетілген. Екіншісінде Меркатор тең автор ретінде көрсетілді. 1533 жылы ол алғаш рет бүгінге дейін геодезияда қолданылып келе жатқан триангуляция әдісін сипаттады (суретті қараңыз). Базалық сызықты белгілегеннен кейін, мысалы, осы жағдайда Брюссель және Антверпен қалаларын, басқа қалалардың орналасқан жерін, мысалы, Мидделбург, Гент және т.б. базалық сызықтың екі шетінен компас бағытын алып, екі бағыттың қиылысқан жерін анықтау арқылы табуға болады. Бұл тұжырымдаманың тек теориялық тұжырымы болды. Топографиялық ерекшеліктерге байланысты Брюссельден немесе Антверпеннен Мидделбургті көру мүмкін емес. Дегенмен, бұл сурет көп ұзамай бүкіл Еуропаға танымал болды. Жиырма жыл өткен соң, шамамен 1553 жылы, ол алғаш рет дәл сағатты пайдаланып бойлықты анықтауға болатынын сипаттады. Жан Батист Морин (1583–1656) Фризиус ұсынған бойлықты есептеу әдісінің жұмыс істейтініне сенбеді, «Менің ойымша, шайтанның бойлық сағатын жасауы мүмкін, бірақ адамға мұндай әрекет ету ақымақтық» деді. Джон Харрисон жеткілікті дәлдікке ие сағатты жасауға екі ғасыр уақыт жұмсады. Фризиус көптеген құралдарды жасады немесе жақсартты, олардың ішінде кресттік таяқ, астролябия және астрономиялық сақиналар («Гемма сақиналары» деп те аталады) бар. Оның шәкірттерінің арасында Герард Меркатор (оның серігі болды), Йоханнес Стадиус, Джон Ди, Андреас Везалий және Ремберт Додоенс болды. Фризиус 46 жасында Лёвен қаласында қайтыс болды. Оның ұлы Корнелий айтқандай, Джемма бүйрек тастарынан зардап шегіп қайтыс болды, ол кем дегенде 7 жыл бойы осы аурудан азаптанды. Ай кратері оның құрметіне аталған. Оның туысы, 16 ғасырдағы ғылыми құралдар жасаушы Гуальтер Арсений болды.
Frisius was born in Dokkum, Friesland (present day Netherlands), of poor parents who died when he was young. He moved to Groningen and later studied at the University of Leuven (Louvain), Belgium, beginning in 1525. He received the degree of MD in 1536 and remained on the faculty of medicine of Leuven for the rest of his life where, in addition to teaching medicine, he also taught mathematics, astronomy and geography. His oldest son, Cornelius Gemma, edited a posthumous volume of his work and continued to work with Ptolemaic astronomical models. One of his most influential teachers at Leuven was Franciscus Monachus who, circa 1527, had constructed a famous globe in collaboration with the Leuven goldsmith Gaspar van der Heyden Under the guidance of Monachus and the technical assistance of Van der Heyden, Frisius set up a workshop to produce globes and mathematical instruments which were praised for their quality and accuracy by contemporary astronomers such as Tycho Brahe. Of particular fame were the terrestrial globe of 1536 and the celestial globe of 1537. On the first of these Frisius is described as the author with technical assistance from Van der Heyden and engraving by Gerardus Mercator who was a pupil of Frisius at the time. On the second globe Mercator is promoted to co author. In 1533, he described for the first time the method of triangulation still used today in surveying (see diagram). Having established a baseline, e. g., in this case, the cities of Brussels and Antwerp, the location of other cities, e. g. Middelburg, Ghent etc., can be found by taking a compass direction from each end of the baseline, and plotting where the two directions cross. This was only a theoretical presentation of the concept — due to topographical restrictions, it is impossible to see Middelburg from either Brussels or Antwerp. Nevertheless, the figure soon became well known all across Europe. Twenty years later, in about 1553, he was the first to describe how an accurate clock could be used to determine longitude. Jean Baptiste Morin (1583–1656) did not believe that Frisius' method for calculating longitude would work, remarking, "I do not know if the Devil will succeed in making a longitude timekeeper but it is folly for man to try." It took two centuries before John Harrison produced a sufficiently accurate clock. Frisius created or improved many instruments, including the cross staff, the astrolabe, and the astronomical rings (also known as "Gemma's rings"). His students included Gerardus Mercator (who became his collaborator), Johannes Stadius, John Dee, Andreas Vesalius and Rembert Dodoens. Frisius died in Leuven at the age of 46. According to an account by his son, Cornelius, Gemma died from kidney stones, which he had suffered from for a minimum of 7 years. A lunar crater has been named after him. Gualterus Arsenius, the 16th century scientific instrument maker, was his nephew.
Құрметтер
Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Фризиус нүктесі Джемма Фризиус құрметіне аталған.
Frisius Point in the South Shetland Islands in Antarctica is named after Gemma Frisius.