Михаил Фредерик Чарторыйский: Польский магнат және мемлекет қайраткері

Кіріспе

Польша ақсұлтаны (1696–1775), Миха́л Фридерик Чарто́рский (1696–1775) – Польша ақсұлтаны, Клеван герцогы, магнат және 1726 жылдан бері Ақ бұрқыт орденінің кавалері. Ол Польшаның Чарториски "үйінің" басшысы болды. 1720 жылдан Литваның ұлы қараушысы, 1722 жылдан Вильнюстің кастеляны, 1752 жылдан Литваның бас канцлері, Грод, Луцк, Ушвиат, Юрбол, Гомель, Купск және Пеньянның старостасы қызметін атқарды.

Өмірбаян

Чарториски 1696 жылы Польшаның Клевань қаласында дүниеге келген. Париж, Флоренция және Римде француз үлгісіндегі білімін аяқтағаннан кейін ол Дрезден сарайына қызметке кірді және сол жердегі жетекші министр граф Флемингтің ықпалы арқылы Литва вице-канцлерінің лауазымына және көптеген басқа да мәртебелерге ие болды. Чарториски 1727 жылы Август II Белостокта ауыр сырқаттанғанда, ұлына Польша тағының мұрагерлігін кепілдендіретін құпия жарияламаға қол қойған көптеген поляк дворяндарының бірі болды. Бірақ бұл оған өз міндеттемелерінен бас тартуға кедерес болмады. 1735 жылы Станислав тақтан бас тарғанда, Чарториски Саксониялық Август III-ті қолдады, ол оны және оның отбасын қарсыластардың ықпалына тойтарыс беру үшін қуана жұмысқа алды. Келесі қырық жыл бойы Чарториски Польшаның жетекші мемлекет қайраткері болды. Сыртқы саясатта ол Франция мен Пруссияға қарсы Ресей, Австрия және Англиямен одақтасуды алғашқылардың бірінен қолдады – бұл жүйені сақтау қиын және Польша мен Саксония үшін әрдайым пайдалы болмады. Польшада Чарториски реформа партиясының басында тұрды. Оның сарайы сол кездегі ең жас және талантты жастардың білім алатын және оның ісіне көмектесу үшін шетелге жіберілетін орны болды. Оның жоспары патшалық билікті қалпына келтіруге және кез келген тұрақты жақсартуды мүмкінсіз ететін liberum veto құқығын жоюға бағытталған. Бұл патриоттық әрекеттері Чарторискиді szlachta (әулет) арасында ұнатпады, бірақ көп жылдар бойы олар Саксон сарайының берік және тұрақты қолдауын алды, әсіресе Брюль Флемингтің орнын басып алғаннан кейін. Чарториски 1752 жылы Литваның Ұлы мөріне ие болғанда өзінің билігінің шыңына жетті, бірақ содан кейін оның қарсыласы Мнишектің ықпалы Дрезденде күшейді, содан кейін Чарториски өзінің саяси қарсыластарымен келісуге тырысты және Англия мен Ресейден қолдау іздеді. 1755 жылы ол өзінің жүрегі жақын туысы Станислав Понятовскийді саксон министрі ретінде Санкт-Петербургке жіберді, бірақ бұл миссия сәтсіз аяқталды. Чарторискидің Ресейге жақтас саясаты осы кезде Брюльді алаңдатты, бірақ ол 1760, 1761 және 1762 жылдардағы сеймдерді таратып, Саксон сарайының барлық жоспарларын құлатты. 1763 жылы ол одан да әрі барып, сол жылы қайтыс болған Август III-ті тақтан түсіруді ұсынды. Одан кейін ашық қалған тақ үшін 1764 жылғы сеймде конституцияны реформалау үшін князь-канцлер жұмыс істеді және 1765 жылы өзінің жүрегі жақын туысы Станиславтың Станислав II Август ретінде патша сайлануын көруден наразы болды. Бірақ патшаның әлсіздігіне көңілі толып, елінің жағдайының жақсаруына деген үмітінен бас тартуға мәжбүр болған Чарториски соңғы күндеріне дейін лауазымында қалды және Литва канцлері ретінде барлық бөліс шарттарын бекітті. Чарториски толыққанды санасымен қайтыс болды және ресейлік министр Репнин оны "патшалықтағы ең салауатты бас" деп санады. Ол өз заманындағы жалғыз реформатор мемлекет қайраткері болған жоқ, қызметтеріне қарамастан, кейде оның жеке мүддесі мемлекеттік мүддеден басым түскен жағдайлар болды. Оның сыртқы саясаты да тұрақсыз болды және ол өзінің "жүйесін" жиі өзгертті.

Czartoryski was born in 1696 in Klewań, Poland. After an education on the French model, which he completed at Paris, Florence and Rome, he attached himself to the court of Dresden, and through the influence of Count Fleming, the leading minister there, obtained the vice chancellorship of Lithuania and many other dignities. Czartoryski was one of the many Polish nobles who, when Augustus II was seriously ill at Białystok in 1727, signed the secret declaration guaranteeing the Polish succession to his son; but this did not prevent him from repudiating his obligations when Stanisław Leszczyński was placed upon the throne by the influence of France in 1733. When Stanislaus abdicated in 1735, Czartoryski voted for Augustus III of Saxony, who gladly employed him and his family to counteract the influence of competing factions. For the next forty years Czartoryski was the leading Polish statesman. In foreign affairs he was the first to favour an alliance with Russia, Austria and England, as opposed to France and Prussia—a system difficult to sustain and not always beneficial to Poland or Saxony. In Poland Czartoryski was at the head of the party of reform. His palace was the place where the most promising young gentlemen of the day were educated and sent abroad that they might return as his coadjutors in his work. His plan aimed at the restoration of the royal prerogative and the abolition of the liberum veto, which made any durable improvement impossible. These patriotic endeavours made the Czartoryskis very unpopular with the szlachta (nobility), but for many years they had the firm and constant support of the Saxon court, especially after Brühl succeeded Fleming. Czartoryski reached the height of his power in 1752 when he was entrusted with the Great Seal of Lithuania, but after that date the influence of his rival Mniszek began to prevail at Dresden, whereupon Czartoryski sought a reconciliation with his political opponents at home and foreign support both in England and Russia. In 1755 he sent his nephew Stanisław Poniatowski to Saint Petersburg as Saxon minister, a mission which failed completely. Czartoryski's pro Russian policy had by this time estranged Brühl, but he frustrated all the plans of the Saxon court by dissolving the diets of 1760, 1761 and 1762. In 1763 he went a step further and proposed the dethronement of Augustus III, who however died the same year. During the ensuing interregnum, the prince chancellor worked at the convocation diet of 1764 to reform the constitution, and it was with displeasure that he saw his nephew Stanisław finally elected king Stanisław II August in 1765. But though disgusted with the weakness of the king and obliged to abandon at last all hope of the amelioration of his country, Czartoryski continued to hold office till the last, and as chancellor of Lithuania he sealed all the partition treaties. Czartoryski died in the full possession of his faculties and was considered by the Russian minister Repnin "the soundest head in the kingdom." He was not the sole reforming statesman of his day, and despite his services there were occasions when the partisan in him got the better of the statesman. His foreign policy, moreover, was vacillating, and he changed his "system" frequently.