Кіріспе

Көне гректердің түн құдайы. Грек мифологиясында Никс (/nɪks/ NIX; Νύξ Nýx, «Түн») – түннің құдайы және бейнесі. Гесиодтың «Теогониясында» ол Хаостың ұрпағы, Эребпен (Қараңғылық) Атер мен Хемераның (Күн) анасы. Өзінен ол негізінен жағымсыз күштердің бейнесін көрсететін балалар тудырады. Ол көптеген ежелгі космогонияларда кездеседі, онда ол алғашқы құдайлардың бірі ретінде бейнеленеді. Ақындар мен драматургтардың еңбектерінде ол Жердің шетінде тұрады және көбінесе аттар жеккен күймемен аспанда жүретін қара киім киген құдай ретінде сипатталады. «Илиадада» Гомер тіпті Зевстің өзі оны ренжітуден қорқатынын айтады. Түн – Орфикалық әдебиеттің бірнеше теогонияларында маңызды тұлға, онда ол көбінесе Уран мен Гайяның анасы ретінде сипатталады. Ертедегі Орфикалық космогонияларда ол бар болған алғашқы құдай, ал кейінгі Орфикалық рапсодияларда ол Фанестің қызы және жұбайы, сондай-ақ құдайлардың екінші билеушісі. Ол Зевске адитоннан болжамдарды жеткізеді және құдайлардың күтушісі ретінде сипатталады. Рапсодияларда «Түн» деп аталатын үш жеке тұлға болған болуы мүмкін. Көне грек өнерінде Никс көбінесе Селена, Гелиос және Эос сияқты басқа аспан құдайларымен бірге, аттар жеккен күймемен жүретін қанатты бейне ретінде бейнеленеді. Ол көптеген діни маңызға ие болмаса да, бірнеше оракулдармен байланысты болды. Оның римдік баламасының аты Нокс.

Шежіресі

Гесиодтың «Теогониясы» бойынша Никс Хаостың ұрпағы, Эребус (Қараңғылық) қасында, ол Эфир мен Хемераның (Күннің) анасы болады. Никс әкесіз Морос (Қиямет, Тағдыр), Кер (Жою, Өлім), Танатос (Өлім), Гипнос (Ұйқы), Онейрой (Түстер), Момус (Кінәлау), Оизис (Ауырсыну, Күйзеліс), Гесперидтер, Мойралар (Тағдыр), Керлер, Немезис (Кешірімсіздік, Жаза), Апате (Алаяқтық), Филотес (Махаббат), Герас (Қартаю), Эрис (Дау) тудырады. Кейінгі авторлар осы ұрпақтардың көптегенін де оның балалары деп сипаттайды. Дегенмен, басқа ерте дереккөздер Гесиодтан өзгеше тектік байланыстарды көрсетеді. Бір деректе ол Эфирден Тартарды тудырған десе, енді бірінде Эфирден Эросты, ал Эребтен Эфир, Эрос және Метисті тудырғандығы айтылады. Ақын Бакхилид Никсті Хронос (Уақыт) арқылы Хемераның анасы деп есептеген, ал басқа жерде Геккатен оның қызы деп атаған. Эсхил Никсті Эриниялардың (Фуриялардың) анасы деп еске алады, ал Эврипид Лиссаны (Жындылық) Никс пен Уранның қызы деп санайды. Римдік Никске баламасы – Нокс, ол римдік авторлардың көптеген тектік байланыстарында кездеседі. Цицеронның айтуынша, Нокс пен Эребтен Этер мен Дис (Күн), сондай-ақ Амор (Махаббат), Долус (Ақылдылық), Метус (Қорқу), Лабор (Еңбек), Инвиденция (Кіршіксіздік), Фатум (Тағдыр), Сенектус (Қартаю), Морс (Өлім), Тенебра (Қараңғылық), Мизерия (Қиындық), Кверелла (Ақтану), Грация (Ылтипат), Фраус (Алаяқтық), Пертинация (Талғамайтындық), Парки, Гесперидтер және Сомния (Түстер) туған. Рим мифографы Гигиннің тектік байланысында Нокс Хаос пен Калигодан (Тұман) Дис (Күн), Эребус (Қараңғылық) және Эфирмен бірге туған. Эребпен бірге ол Фатумды (Тағдыр), Сенектусты (Қартаю), Морсты (Өлім), Летусты (Жою), Континенцияны (Қарсыласу), Сомнусты (Ұйқы), Сомнияны (Түстер), Лизимелесті (Естелік), Эпифронды (Гедимелес), Порфирионды, Епафты, Дискордияны (Дау), Мизерияны (Қиындық), Петуланцияны (Кеңірдектеу), Немезисті, Евфросинаны (Қуаныш), Амикитияны (Достық), Мизерикордияны (Шайқас), Стиксті, Паркаларды (Клото, Лахезис және Атропос) және Гесперидтерді (Эгле, Гесперия және Эритея) тудырады. Көптеген басқа римдік дереккөздерде Нокс фюриялардың анасы ретінде айтылады, ал кейде Плутон әке ретінде көрсетіледі. Ерте Орфик дерегінде Никс – барлық құдайлардың біріншісі, ол Уранды, мүмкін, әкесіз тудырған. Кейінгі жазбаларда ол Фанеспен бірге әйел және қызы ретінде сипатталады, ол Уран мен Гайяның анасы болады. Тағы бір аңызда, мүмкін, Орфик космогониясынан алынған, Никс «жел жұмыртқасын» тудырады, одан Эрос пайда болады. Кейінгі Орфик дереккөздерінде ол Жұлдыздардың анасы ретінде аталады (Ураннан ба?), ал бір деректе Эростың қызы деп көрсетіледі. Басқа жерде грек ақыны Квинт Смирней Никсті Эостың (Таңның) анасы деп еске алады, ал византиялық автор Тзецес оны Титан Кронос арқылы Мойралардың анасы деп санайды. Ноннның «Дионисикасында» Никс Гесиодтың «Теогониясындағы» сияқты Хаостан туған, ал 12-ғасылдың жазушысы Михаил Эфестің (бұрыс Александр Афродизийге жатқызылған) берген тектік байланысында ол Океаннан туған және Уранның анасы болады.

Ерте кездері

Гомер «Илиадада» (б.з.д. 8 ғасыр шамасы) Никс Зевстің ашуынан Гипносты қалай құтқарып қалғаны туралы айтады. Гера Гипносқа келіп, Зевсті ұйықтатуға көндіруге тырысқанда, ол одан бұрын да осындай көмек сұрағанын еске түсіріп, бас тартады. Гипнос Зевс оянғаннан кейін ашуланып, оны теңізге лақтырып жібермекші болғанын айтады, егер ол Никске қашпағанда, себебі Зевс ашуына қарамастан, «Жылдам Түннің ыңғайсыздығын тудырудан қорқып» еді. Гомердің Никс туралы баяндауында оның тіпті Океан мен Тетистен (Илиададағы бастапқы жұп саналады) бұрын келген тегі туралы білгендігі көрінеді. Пьетро Пуччи бұл оқиғаның оқиғаның толыққанды баяндалуы бар ертеректегі еңбектерден алынған болуы мүмкін деп санайды. Гесиодтың «Теогониясында» (б.з.д. 8 ғасырдың соңы), гректер құдайлардың шығу тегі туралы «стандартты» есеп деп санаған, Никс – Хаостан туған Эребус (Қараңғылық) қасындағы ең ерте жандардың бірі; алғашқы жыныстық байланыста ол және Эребус олардың тұлғаланған қарсылықтарын, Эфир мен Гемерені (Күнді) жаратады. Гесиод сондай-ақ Никсті әкесіз, көбінесе теріс сипаттағы бірнеше абстрактілі тұлғалардың анасы етеді. Дегенмен гректер үшін бұл құдайлар ойдағыдай болғанымен, «әлемде нақты күш көрсететін» күштерді білдіретін. Гесиод Никс үйін Жердің батыс шетінде орналастырады, бірақ ол оны әлемді айналып өтетін Океан өзенінен тыс деп санаған-санамағаны белгісіз. «Теогонияның» бір (сәл шатасқан) бөлімінде Гесиод оның үйін жер асты әлеміне кіреберіс жанында орналастырған сияқты, және оны «қара бұлттармен оралған» деп сипаттайды. Ол аспанды ұстап тұрған Титан Атластың үйдің сыртында тұрғанын және оның екі баласы, Гипнос пен Танатос үйлері жақын жерде орналасқандығын айтады. Никс және оның қызы Гемеренің бір үйде тұратынын және әр күні үйдің кіреберісінде бір-бірінен өтіп, біреуі шығып, екіншісі кіретінін айтады; күні бойы біреуі Жер бетінен өтіп, екіншісі іштен күтеді. Әлемді аралап жүрген кезінде Гесиод Никсті «булы бұлтқа оралған» және ұлы Гипносты құшағында ұстап тұрғанын сипаттайды. Никс Гесиодтан басқа ертедегі көптеген космогонияларда кездеседі, онда ол да ертедегі құдайлардың бірі ретінде айтылады. Философ Филодем өзінің «De pietate» (Тақва туралы) еңбегінде айтқандай, аңызға айналған ақын Мусей Тартар мен Түннің бірінші жандар екенін, одан кейін Ауа пайда болғанын айтқан. Филодем сондай-ақ Эпименидтің (б.з.д. 7 немесе 6 ғасыр) айтуынша, алғашқы екі принцип – Ауа мен Түн, олардан «барлық нәрсе құрылады»; неоплатонист Дамаский бұған қоса, Ауа мен Түннен Тартар туады, ол өз кезегінде екі Титанды (Түннен?) жаратады. Дамаский сондай-ақ логограф және мифограф Акусиланың (б.з.д. 6 ғасыр) Хаостың Эреб пен Түннен бұрын келгенін және осы жұптан Эфир, Эрос және Метис пайда болғанын жазды; Теокритқа жасалған сцилий керісінше, Акусила Түн мен Эфирді Эрос ата-анасы деп санады. Көмедия драматургі Антифанның (б.з.д. 4 ғасыр) жазған космогониясында христиан жазушысы Ириней жазғандай, Түн – Ынтымақпен бірге болған алғашқы құдай, ал осы бастапқы жұптан Хаос пайда болады. Түн мен Хаостан Эрос (Махаббат) пайда болады, ол өз кезегінде Нұрды және құдайлардың алғашқы ұрпағын жаратады. Филодем өзінің «De pietate» еңбегінде түнді «физиканың бірінші кітабында» «бірінші құдай» деп сипаттағанын және тағы бір космогонияны (оның шығу тегін нақты айтпайды) атап өткенін жазған. Бұл космогонияда Түн мен Тартар алғашқы жұп болып табылады, одан «барлық нәрсе туындайды». Гесиодты ұстанған авторлар Никсті Жердің шетінде өмір сүретін деп сипаттаған. Алкман (б.з.д. 7 ғасыр), Софоклдің сцилийі жазғандай, Никс алыс солтүстікте өмір сүргенін есептейді, Рифея тауларын «қара түннің кеудесі» деп сипаттайды. Стезихордың «Герионис» (б.з.д. 6 ғасыр) кітабында Никс Океаннан батысқа қарай өмір сүретін көрінеді, себебі Стезихор Гелиос күні аяғында өзеннен өткеннен кейін «қасиетті, қараңғы түннің тереңдігіне жетеді» деп жазады. Сократқа дейінгі философ Парменид (б.з.д. 6 немесе 5 ғасырлар), өзінің философиялық трактатының басында, Гесиодтың Никс пен Гемеренің алмасуын сипаттауын «Түн мен Күн жолдарының қақпалары» деп атайды және Уолтер Беркерттің айтуынша, ол Гелиадтарды Түн үйінде өмір сүретін деп есептеген. Трагедияда Еврипидтің «Орест» (б.з.д. 5 ғасыр) Никс Эребте тұратынын, ал Софоклдің бір фрагменті солтүстікте орналасқан «Түннің бұлақтары» туралы айтады. Кейінірек, Аполлоний Родосский (б.з.д. 3 ғасыр) «Аргонавтикасында» Эридан өзенінің «жердің соңынан, Түннің қақпалары мен киелі жерлері орналасқан жерден» басталатынын жазады, оның үйін алыс батыста орналастырады. Б.з.д. 5 ғасырдағы трагедиядағы Никс сипаттамаларының арасында Еврипид өзінің «Ион» пьесасында оны «қараға оралған» және оның көлігін екі жылқы тартып жүргенін көрсетеді. Ол оның Гелиос күні аяқтағанда көлігін дайындап тұратынын және жұлдыздар оның аспандағы сапарында серіктестері екенін айтады. Оның «Андромеда» фрагментінде ол оның көлігін Олимп арқылы айдайтынын, ал «Орест» пьесасында оның қанаттары бар екенін сипаттайды, ал Эсхилдің айтуынша, ол « түрлі-түсті жұлдыздармен безендірілген» қара халат киеді. Б.з.д. 5 ғасырдан кейін Аполлоний Родосский оның «күн батқанда жылқысының жекесін киеді» деп сипаттайды, ал Теокрит (б.з.д. 3 ғасыр) жұлдыздарды «тыныш түннің көлігіне қатысушылар» деп атайды.

Кешірілді

Рим ақындары Нокс (Ныкс сөзінің римдік эквиваленті) туралы жазғанда оның қорқынышты жаратылысына көбірек назар аударған. Вергилийдің «Энеидасында» (б.з.д. I ғасыр) ол жер астында мекендегендей көрінеді және аспанда күйме айдайды, ал Тибулл (б.з.д. I ғасыр) оның күймесін төрт жылқы тартып жүргенін, ал жұлдыздар оның сапарында одан кейін келеді, сосын Ұйқы олардың артынан ереді дейді. «Фебаидада» Стаций Ұйқының оның «күймешісі» екенін хабарлайды, ал Овидий өзінің «Фестиде» оның басында «мақ попурейінен жасалған тәж» кигенін сипаттайды. Грек ақындарының шығармаларында Тетис – Зевс пен Посейдонның назарын аударған Нереида, олар Титан Темистен болашақта оның тудырған әр ұлы әкесінен күшті болады деген ескертуді алады; алайда, грек жазушысы Либанийдің (б.з. IV ғасыр) пікірінше, осы пайғамбарлықты Темис емес, Никс жеткізеді. Ноннның «Дионисикасында» (V ғасыр) Гераның өтінішімен Ирис құдайы Гипносқа анасы Никстің «қорқынышты бейнесінде» келіп, ұзақ сөйлеген сөзімен оны Зевсті ұйықтатуға көмектесуге көндіреді.

Ежелгі теогония ма?

Ертедегі авторлардың орфтық ықпалы сезілетін бірнеше үзінділері, «ежелгі» немесе «көне» орфтық теогонияның болғанына дәлел ретінде қарастырылды, онда Түн ең алғашқы тұлғалардың бірі болды. Бұлардың ең ертесі – Аристофанның «Құстар» комедиясынан (б.з.д. 414 жыл) алынған үзінді, ол космогонияның пародиясын ұсынады, көбінесе Орфикалық теогониядан алынған деп есептеледі. Түн, Хаос, Эребус және Тартармен бірге пайда болған алғашқы тіршілік иелерінің бірі ретінде сипатталады және Эрос туған «жел жұмыртқасын» салады: мәтін=Бастапқыда Хаос пен Түн, қара Эребус және кең Тартар болды, ал Жер, Ауа, немесе Аспан болған жоқ. Ал қара қанатты Түн, Эребустің шексіз жанында, бастапқыда жел жұмыртқасын тудырды, одан жыл мерзімдері ауысқанда, жылдам айдама сияқты, алтын қанаттарымен жарқыраған, сүйкімді Эрос пайда болды. Еврипидтің «Гипсипиль» пьесасынан (шамамен б.з.д. 411–407 жылдар) алынған үзіндіде де Түн мен басқа ерте құдайлар туралы айтылады, ол ерте Орфикалық теогонияның іздерін сақтайды: О, құдайлардың анасы, жарықтан бұрын туған, тұманнан (немесе аспаннан) Эрос туды, қашан (Түн) және содан кейін құдайлардың әулеті өркендеді. Бірнеше қазіргі ғалымдар бұл үзінділерді Түннің алғашқы құдайлардың бірі ретінде бейнеленген ерте Орфикалық теогонияның дәлелі ретінде түсіндіреді. Люк Бриссонның сөзіне göre, Аристофан пародиялаған космогония, ол «ежелгі нұсқа» (la version ancienne) деп атаған еңбекten шыққан, ол Орфикалық теогонияның ең ерте нұсқасы деп санайды. Осы еңбекте, ол Түннің өзі – барлық нәрсенің алғашқы жаратылысы (кейінгі Орфикалық теогонияларда жоғалтқан орны) және ол Эрос тудыратын жұмыртқаны шығарады (Аристофанның пародиясындағыдай), одан барлық нәрсе пайда болады. Э. Эс бұл үзінділерді «Қара Түн» тудырған жұмыртқадан Эрос тууымен байланысты «көне» теогонияға (priscae Orphicae theogoniae) сілтеме ретінде қарастырады.

Эудемия теогониясы

Түн ең ертедегі белгілі орфтық космогонияларда алғашқы құдай болып саналған сияқты. Түннің пайда болғаны белгілі ең көне Орфикалық теогония – бұл Еудемия теогониясы (б.з.д. V ғасыр), ол өзінің атын Аристотельдің шәкірті, философ Еудемус Родостан алады, ол өзінің бір еңбегінде Орфикалық теогония туралы айтқан; бұл теогония кейіннен неоплатонист Дамаскиус өзінің «Бірінші принциптер туралы» (De Principiis) еңбегінде Еудемусты өзінің көзі ретінде қолданған. Бұл теогония туралы белгілі бір ақпараттың жалғыз бөлігі – ол түнден басталған; Дамаскиус жазғандай: text=Перипатетик Эудемуста сипатталған теология Орфейдің бүкіл түсініктілігі туралы үнсіз, өйткені ол толықтай сөзсіз және тануға келмейді. Аристотель де түннің басты рөлін атқарған бұрынғы авторларға сілтеме жасайды, бәлкім ол өзінің шәкіртімен бірдей мәтінге түсініктеме берген шығар. «Метафизикасында» ол «барлығының анасы болып табылатын» теологтарға сілтеме жасайды және «Ежелгі ақындар» «алғашқы» деп атаған құдайлардың бірі ретінде түнді сипаттайды. Сонымен қатар, Византиялық автор Иоанн Лидийский өзінің «Де Менсибус» еңбегінде «Өрлеудің үш алғашқы бастамасы Орфейге сәйкес пайда болды: Түн, Ге және Оран», – деп жазады, бұл жол ғалымдар Эудемия теогониясына қатысты деп санайды. Осыған байланысты, түн, мүмкін, өздігінен Уран мен Гайяның анасы ретінде сипатталған деп айтылады. Батыс бұл мәселені одан әрі алып, түн Уран мен Гайяның анасы екенін және олар Титандарды тудырған Океан мен Тетистің ата-анасы екенін мәлімдейді.

Рапсодиялар

Ең ұзақ Орфикалық поэма, Рапсодикалық теогония немесе Рапсодиялар (б.з.д. 1-ғасыр), алғашқы құдай Хронос болса да, бірнеше фрагменттер Түнге бастапқы рөлді жүктейді. Бірнеше жазушы Хронос пайда болған элементтік массаны қараңғы және көлеңкелі деп сипаттайды, ал Византиялық автор Джон Малалас Орфейде "алғашқы болып келетін" "көктемді түн" екенін және Дамаск Түнді "алғашқы зат" деп атайтынын айтады. Фан құдайы Хронос құрған ғаламдық жұмыртқадан шыққанда, жарқын жарық пайда болады, бұл кезде түн оған ғана қарайды. Содан кейін Фан Космосты Түнгі үңгірдің ішінен жасайды; Рапсодиялар үзіндісінде "Бұл нәрселерді әке тұманды үңгірде жасаған" деп жазылған, ал неоплатоник философ Гермиас Фанды "Түнгі киелі үйде" отыр деп сипаттаған. Дамаций де екі құдайдың бірге өмір сүргенін жазса, Прокл екеуін "көктегі екі билеуші" деп атайды, олар мәңгілік ең ішкі ғибадатханада отырады. Поэманың баяндауында Түн - Фанестің жұбайы және қызы, ал ол арқылы Уран мен Гайяның анасы болады. Ол құдайлардың екінші билеушісі ретінде сипатталады, бұл рөлде оның алдында Фан, содан кейін оның ұлы Уран. Прокл Фанестің өз билігін Никске өзі жасаған патшалық таяғын беріп, оған ерікті түрде тапсырғанын және билік құрғаннан кейін ол да таяқты ерікті түрде ұлы Уранға беріп тапсырғанын айтады. Фенес оған патшалық таяғын бергенде, оған пайғамбарлық ету қабілетін де сыйлаған сияқты. Прокл Түнді "Рапсодияларда" "құдайлардың өлмейтін мейірбикесі" деп атайды деп хабарлайды, өйткені ол Дервени Теогониясы, ал Дамаскиус оны "барлығының мейірбикесі" деп атайды. Поэманың баяндауында ол немересі Кроносты өсірген деп сипатталады, бірақ Вест ол барлық Титандарды тәрбиелеген болуы мүмкін деп болжайды. Гермиастың айтуынша, жас Зевсті түн үңгірінде Амалтея мен Адрастея нимфалары тәрбиелейді, соңғысы баланы үңгірдің есігінде тұрып, сыбызғыларды сыңғырлатып қорғайды. Зевс ересек болғаннан кейін, түн оған бірнеше пайғамбарлықтарды жеткізеді, мүмкін осы үңгірден шығар. Кроностың билігі кезінде ол Зевске ол құдайлардың бесінші патшасы болатынын және оның әкесі қалай құлатылуы мүмкін екенін айтады. Ол оған "бал арқылы амал" жасауды және Кроносты байлаудан бұрын "билердің шуынан мас болған" биік жапырақты ағаштардың астында тұрғанша күтуді тапсырады. Патша болғаннан кейін Зевс түнге қайта оралады және оның билігін қалай нығайта алатынын сұрайды, оған ол былай деп жауап береді: Осы кеңесті естігеннен кейін Зевс өзінің ата-бабасы Фанесті жалмап, солай еткен кезде бүкіл жаратылысты өзіне алады, ол оның асқазанында бар. Осыдан кейін Зевс түнді өзінің кеңесшісі етіп алады, және ол Номос (Заң) қасына отыруға кеңес береді. Сондай-ақ, Түннің пайғамбарлығы бойынша, Зевстің жұбайы болған Темида, Кронос пен Реяның ұлы туғанға дейін пәк қыз болып қала береді. Рапсодиялардың бірнеше үзінділері түн деп аталатын үш бөлек құдайға сілтеме жасағаны көрінеді. Гермиас "Орфейде үш түн айтылған" деп хабарлайды және оларға мынадай сипаттама береді: Ол бірінші [Түн] пайғамбарлықтарды айтады, ол түсінікпен байланысты, ал ортаңғы [Түн] - құрметті деп атайды, ол шамамен байланысты, ал үшінші [Түн] - әділдікті тудырды дейді. Клеменс Рамнукс бұл үш түнді Фанес айналасында "әйелдік үштік" ретінде түсіндіреді, біріншісі оның анасы, екіншісі оның жұбайы, ал үшіншісі оның қызы. Бернабе өзінің Орфикалық фрагменттер жинағында Түнге қатысты үзінділерді үш топқа бөліп, Түндерді поэманың әртүрлі бөлімдерінде пайда болатын үш бөлек құдай ретінде түсіндіреді. Ол бірінші түнді табиғаты мәңгілік, алғашқы құдай ретінде және Хроностың ұрпағы ретінде көреді және мұны Фанды жұмыртқадан шыққан кезде бақылайтын түн ретінде түсіндіреді; ол оны құдайлардың мейірбикесі ретінде сипатталған сол тұлға ретінде қарастырады, сондай-ақ ол Хроностан пайғамбарлық сыйлығын алады деп болжайды. Проклдің бір үзіндісінде Фанес "Түндерді туғызады және ата ретінде ортаңғысымен жыныстық қатынасқа түседі" деп айтылады, бұл Бернабе екінші Түннің үшінші түнді туғанын білдіреді деп санайды. Бриссон түнді екі жынысты құдай Фанестің әйелдік аспектісі ретінде түсіндіреді, ол бір мезгілде оның анасы, қарындасы және қызы болып табылады және түнмен жұптасқанда ол осы әйел жартысымен жыныстық қатынаста болады деп айтады. Алайда Дуэйн Мейснер өлеңде үш бөлек түн болған деген ойды жоққа шығарып, Гермияның өлеңін неоплатоникалық аллегория тұрғысынан түсіндіреді. Проклдің бір үзіндісінде үш түнге қарағанда бес түн деп айтылады.

Кейінгі дереккөздер

Орфикалық гимндердің бесіншісі (б.з. 2-ші ғасыры?) Түнге арналған, және оны "құдайлар мен адамдардың анасы" деп сипаттайды, ол "барлығын дүниеге әкелді"; осы шеше ретіндегі ролінде, гимнде оны Киприс (Афродитаның эпитеті) деп атауға болады. Гимндерге кіріспеде Орфей Мусейге сөз сөйлейді, онда ол да "барлығының ең көнесі" деп аталады. Кейінірек жазылған Орфикалық Аргонаутикада (б.з. 4-ші немесе 5-ші ғасырлары) "Бахус туралы Түннің қасиетті болжамдары" айтылады, бұл Рапсодияларға сілтеме болып көрінеді.

Иконография

Ежелгі грек және рим өнерінде Никсті анықтау қиын, өйткені оның нақты бейнесі жоқ, сондықтан оны Селена және Эос сияқты басқа құдайлардан ажырату қиын болуы мүмкін. Паузанияның сөзіне сүйенсек, ол Кипселус (б.з.д. 6 ғасыр) жасаған төс қаптамасында Гипнос пен Танатостың күтушісі ретінде бейнеленген, қолында балалар сияқты көрсетілген екі құдайды ұстап тұрған. Б.з.д. V ғасырда Никс Гелиос, Селена және Эос сияқты басқа аспан құдайларымен бірге көптеген вазаларда кездеседі. Никстің сақталған ең ерте бейнесі – аттикалық лекит (б.з.д. 500 ж.), онда ол жаңа күннің бастауында квадригасында аспанға көтеріліп бара жатқан Гелиостан екі атты күймемен қашып бара жатқандығы көрсетілген. Никстің көптеген бейнелерінде ол қанатты болып кескендіріледі, ал ерте суреттерде көбінесе күймеде отырып саяхаттап келеді. Мысалы, б.з.д. V ғасырға жататын афиналық пиксистің қақпағында төрт аттың тартқан күймесін айдап бара жатқан қанатты әйел бейнеленген, оның басының үстінде жұлдыздар шашыраңқы жатыр; ол әлемнің шетін білдіретін бағанаға қарай беттейді, одан кейін Селена мен Гелиос (немесе Эос) келеді. Кейде ол қара жиектері бар көйлек киген немесе киімдеріне қара мата ораған күйде бейнеленеді; мысалы, аттикалық киликсте қара жиекті пеплос киген қанатты әйел (вероятно, Никс) Селенаның атының артынан жүріп барады. Б.з.д. V ғасырдан кейін Никс бейнелерінде оны басқа аспан құдайларымен бірге көрсету тоқтатылды, ал көптеген бейнелердің мағынасы белгісіз. Ол Пергамон алтарының (б.з.д. 2 ғасыр) Гигантомахия фризіндегі гиганттарға қарсы күрескен құдайлардың бірі ретінде танылды, онда ол сақалды алыпқа тиесілі қалқанның жиегінен ұстап, екінші қолында жылан оралған құмыра ұстап тұр. Кейінгі суреттерде Никс көбінесе веліфиканс түрінде бейнеленеді (басының артында желбіреп тұрған жамылғысы бар), ал рим саркофагтарында басқаларды ұйықтатушы тұлға бейнеленген.

Дін

Никстің діни культтерде рөл атқарғанына қатысты аз ғана мысал бар. Паузанийдің мәліметінше, Мегара акрополінде Дионис Никтелиос пен Зевске арналған ғибадатханалармен қатар, Афродитаның қасиетті орнында Түнге тиесілі болжам болған. Пиндарды зерттеген ғалымдардың бірі Никстің Дельфи оракулының алғашқы иесі болғанын, кейін Темида мен Питонның осы қызметті атқарғанын алға тартады. Ал Менандер Ретордың сөзіне қарағанда, Аполлон Никс, Посейдон және Темидамен осы жерді бақылау үшін бәсекелескен. Плутарх да Никс пен Селенаға тиесілі болжам туралы айтады. Оракулдармен байланысынан өзге, Паузаний Эфестегі Артемида ғибадатханасындағы Түннің мүсінін, суретші Роэкус жасағанын жазған. Бірнеше римдік авторлар Түнге құрбандық шалынған жануарлар туралы да айтады: Овидий оған қара әтештер, Стаций қара бұқалар, ал Вергилий қара қой шалынғанын мәлімдейді.