Кіріспе
1999 жылғы фильм Жан Имоудың "Бір кем емес" – қытай режиссері Жан Имоудың 1999 жылғы драмалық фильмі, Ши Сяньшенің 1997 жылғы "Көктегі күн" әңгімесі негізінде түсірілген. Оны Гуанси киностудиясы өндірді, ал Қытайдың материктік бөлігінде China Film Group Corporation көрсетті, Солтүстік Америкада Sony Pictures Classics, ал әлемдік аренада Columbia TriStar Film Distributors таратты. 1990 жылдардағы Қытай Халық Республикасында өтетін фильм 13 жасар ауыстырушы мұғалім Вэй Минжидің тағдырына толы. Бір айға ауыл мұғалімінің орнына жұмысқа алынған Вэйге ең бір оқушыны да жоғалтпау туралы тапсырма беріледі. Бір ұл жұмыс іздеп үлкен қалаға қашып кеткенде, ол оны іздеуге шығады. Фильм Қытайдағы білім беру реформасы, қала мен ауыл арасындағы экономикалық теңсіздік, сондай-ақ күнделікті өмірде бюрократия мен билік иелерінің үстемдігі мәселелерін қамтиды. Фильм неореализм/документалдық стильде түсірілген, онда кәсіби актерлердің есімдері мен мамандықтарымен сәйкес келетін кейіпкерлерді ойнаған кәсіби емес актерлер тартылған, бұл драма мен шындық арасындағы шекараны жояды. "Бір кем емес" фильмінің Қытайдағы көрсетілімімен бірге Қытай үкіметі фильмді насихаттау және пираттыққа қарсы күресу мақсатындағы үлкен науқанды жүргізді. Халықаралық деңгейде фильм жақсы қабылданды, бірақ оның саяси мазмұнына қатысты сын да болды. Шетелдік сыншылар фильмді Қытай үкіметін мақтау мақсатында түсірілген, әлде оны сынау мақсатында түсірілгені туралы пікірде бөлінді. Фильм 1999 жылғы Канн кинофестивалінің бағдарламасына іліктірілмеген кезде, Жан оны және тағы бір фильмін фестивальден алып, Канн фестивалінің қытай киносын саясаттастырғаны және "дискриминацияға" ұшыратқаны үшін айыптаған хат жариялады. Соңында фильм Венеция кинофестивалінің "Алтын арыстан" сыйлығын және бірнеше басқа да марапаттарды жеңіп алды, ал Жан "Алтын әтеш" сыйлығында "Үздік режиссер" атанымын иеленді.
Not One Less is a 1999 drama film by Chinese director Zhang Yimou, adapted from Shi Xiangsheng's 1997 story A Sun in the Sky It was produced by Guangxi Film Studio and released by China Film Group Corporation in mainland China, and distributed by Sony Pictures Classics in North America and Columbia TriStar Film Distributors internationally. Set in the People's Republic of China during the 1990s, the film centers on a 13 year old substitute teacher, Wei Minzhi, in the Chinese countryside. Called in to substitute for a village teacher for one month, Wei is told not to lose any students. When one of the boys takes off in search of work in the big city, she goes looking for him. The film addresses education reform in China, the economic gap between urban and rural populations, and the prevalence of bureaucracy and authority figures in everyday life. It is filmed in a neorealist/documentary style with a troupe of non professional actors who play characters with the same names and occupations as the actors have in real life, blurring the boundaries between drama and reality. The domestic release of Not One Less was accompanied by a Chinese government campaign aimed at promoting the film and cracking down on piracy. Internationally, the film was generally well received, but it also attracted criticism for its ostensibly political message; foreign critics are divided on whether the film should be read as praising or criticizing the Chinese government. When the film was excluded from the 1999 Cannes Film Festival's competition section, Zhang withdrew it and another film from the festival, and published a letter rebuking Cannes for politicization of and "discrimination" against Chinese cinema. The film went on to win the Venice Film Festival's Golden Lion and several other awards, and Zhang won the award for best director at the Golden Rooster Awards.
Өмірбаян
1990 жылдары бастауыш білім беру реформасы Қытай Халық Республикасындағы басты басымдықтардың біріне айналды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы Мәдени революция салдарынан шамамен 160 миллион қытай азаматы білімін толық немесе жартылай алу мүмкіндігінен айырылды. 1986 жылы Ұлттық халық конгресі тоғыз жылдық міндетті білім беруді енгізу туралы заң қабылдады. 1993 жылға қарай елдің көп бөлігі тоғыз жылдық міндетті білім беруді іске асыруда аз прогресс көрсетіп жатыр, сондықтан 1993-2000 жылдарға арналған жеті жылдық жоспар осы мақсатқа бағытталды. Білім берушілердің алдындағы басты қиындықтардың бірі – ауылдық мектеп оқушыларының көп санының оқуын тастап, жұмыс істеуге баруы болды. Тағы бір мәселе – қала мен село арасындағы үлкен айырмашылық: қаржыландыру және мұғалімдердің біліктілігі қалалық мектептерде ауылдық мектептерге қарағанда әлдеқайда жақсы болды, сондай-ақ қалалық оқушылар мектепте ұзақ оқыды.
Өндіріс және актерлік құрам
"Бір кем емес" – Чжан Имоудың тоғызыншы фильмі, бірақ Гонг Лимен ұзақ жылдар бойы жұмыс істемеген екінші туындысы (біріншісі – 1997 жылғы "Салқында"). Ол бұл фильмге тек әуесқой актерлерді шақырды, олардың нақты өмірдегі есімдері мен қызметтері фильмдегі кейіпкерлеріне ұқсас болды. "Филадельфия Инкуайер" газетінің журналисі Стивен Риа актерлердің өнер танытуын былай сипаттады: "камера алдында өздерінің өмірлік бейнесін сомдайтын адамдар". Басты рөлдерді сомдаған Вэй Миньцзи мен Чжан Хуэйке мыңдаған ауылдық мектеп оқушыларының ішінде іріктелді. (Фильмдегі басты актерлердің есімдері мен қызметтері төмендегі кестеде келтірілген.) Туынды Чиченг округінің Шуйқуань бастауыш мектебінде және Чжанцзякоу қаласында түсірілді; екі орын да Хэбэй провинциясында орналасқан. Фильм деректі фильм сияқты, "неореалистік" стильде түсірілді, бірақ сонымен қатар күшті монтаж элементтері де бар. Мысалы, Шелли Крайсер көптеген сахналарда жиі және жылдам тілімдер болғанын, бұл тәжірибесіз актерлермен түсірілгендігінің нәтижесі екенін атап өтті. Чжан фильм түсірілімі кезінде үкіметтік цензурамен тығыз жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол цензуралық комиссияның "Қытайды тым артта қалған және кедей ел ретінде көрсетпеу керектігін үнемі еске салғанын" айтты және фильмнің соңындағы титрлерде мектепті тастап кеткен ауылдық балалардың саны жылына бір миллионға жететінін жазуға мәжбүр болды, бірақ шындығында бұл көрсеткіш үш есе көп деп сенді.
Сюжет
Он үш жасар Вэй Минчжи Шуйкуан ауылына ауыстырылып, ауылдағы жалғыз мұғалімнің (Гао Энманның) орнына жұмыс істеуге келеді. Гао ауырып қалған анасына күтім жасау үшін бір айға демалысқа шығады. Гао Вэйдің жоғары білімі жоқ екенін және ерекше дағдыларының болмағанын білген соң, оған өзінің мәтіндерін тақтаға көшіруді, ал оқушылардың соларды дәптерлеріне көшіруді тапсырады. Сондай-ақ, ауылдың жағдайы нашар болғандықтан, күніне бір ғана мелді пайдалануды айтады. Кету алдында, ол оған көптеген оқушылардың жұмыс іздеу үшін қалаға кеткенін түсіндіреді және ол қайтып келгенде барлық оқушылар орында болса, 10 юань сыйлық беретінін айтады. Вэй сабақ бере бастағанда, оқушылармен арада көп байланыс болмайды: олар жұмыстарын көшірудің орнына шуласып, жүгіріп-ойнайды, ал сыныптағы тәртіпсіз оқушы Чжан Хуэйке: «Ол мұғалім емес, ол Вэй Чунчжидің үлкен қарындасы!» дейді. Сабақты тақтаға жазғаннан кейін, Вэй көбінесе сыртта отырып, ешбір оқушы жұмысын бітірмей шығып кетпеуі үшін есікті күзетіп отырады. Айдың басында спорттық жаттықтырушы Мин Синьхонгты арнайы жаттығу мектебіне алуға келеді. Вэй ешқандай оқушыны жібергісі келмейді, сондықтан Мингті жасырады. Ауыл әкімі (Тян Женда) оны тапқанда, Вэй оларды тоқтатуға тырысып, көліктерінен кейін қуады. Бір күні, тәртіпсіз Чжанды басқа оқушыға қиындық туғызғаны үшін кешірім сұратуға тырысқаннан кейін, Вэй Чжанның жақын маңдағы Чжанцзякоу қаласына жұмыс іздеуге кеткенін біледі. Ауыл әкімі оған қалаға автобус билетіне ақша беруден бас тартады, сондықтан ол ақшаны өзі табуға шешім қабылдайды және қалған оқушыларды көмектесуге шақырады. Бір қыз жақын маңдағы кірпіш зауытында кірпіш тасымалдау арқылы ақша табуға болатынын ұсынады. Вэй оқушыларға автобус билеттеріне қанша ақша керек екенін, қанша кірпіш тасымалдау керек екенін және бұл қанша уақыт алатынын есептеуге бағытталған математикалық есептер беруді бастайды. Осы есептерді шешу және ақша табу арқылы оның сыныптағылармен арадағы байланысы жақсарады. Ақша тапқаннан кейін, ол автобус аялдамасына жетеді, бірақ баға күткеннен жоғары екенін біледі және билет сатып ала алмайды. Вэй Чжанцзякоуға дейінгі жолдың көп бөлігін жаяу жүріп өтеді. Қалаға келгенде, Вэй Чжанның жұмыс істеуге келісетін адамдарын табады, бірақ олар оны бірнеше күн бұрын вокзалдан жоғалтып алғанын біледі. Ол өзінің жасындағы басқа қыз, Сунь Цзимейді вокзалда Чжанды іздеуге көмектесуге мәжбүрлейді, бірақ олар оны таба алмайды. Вэй Чжанды радио арқылы және жоғалған адамдар туралы хабарламалар арқылы таба алмайды, сондықтан ол жергілікті телеарнаға хабарландыру таратуға барады. Бірақ қабылдау бөлмесінің қызметкері (Фен Юйин) оны жарамды құжаттары болмағандықтан кіргізбейді және ол станция директорының рұқсатымен ғана кіре алатынын айтады, оны «көзілдірік таққан адам» деп сипаттайды. Күндізгі уақыттың қалған бөлігінде Вэй станцияның жалғыз қақпасының жанында тұрып, көзілдірік таққан әр адамды тоқтатады, бірақ ол станция директорын таба алмайды және түнді көшеде ұйықтап өтеді. Келесі күні станция директоры (Ву Ванлу) оны терезеден қайтадан қақпада тұрғанын көреді және оны кіргізеді, қабылдау бөлмесінің қызметкерін оны сыртта күттіргені үшін сөккенімен. Вэйдің теледидарда жарнама шығаруға ақшасы болмаса да, станция директоры оның оқиғасына қызығушылық танытып, Вэйді ауылдық білім туралы ток-шоуда көрсетуге шешім қабылдайды. Ток-шоуда Вэй қатты шаршайды және алып барушы (Ли Фанфан) оған сөйлегенде ештеңе демейді, бірақ көшеде тамақ сұрап жүрген Чжан осы шоуды көреді. Вэй мен Чжан қайтадан кездескеннен кейін, станция директоры оларды көліктік көлікпен Шуйкуан ауылына, сондай-ақ көрермендер жіберген мектеп керек-жарақтарымен бірге қайтаруға тырысады. Олар ауылға келгенде, бүкіл ауыл оларды қарсы алады. Соңғы сахнада Вэй студенттерге түрлі-түсті мелдермен толтырылған бірнеше қораптарды сыйға тартады және әр оқушыға тақтаға бір таңба жазуға мүмкіндік береді. Фильмнің соңында кейіпкерлердің фильм аяқталғаннан кейінгі әрекеттерін баяндайтын және Қытайдағы ауылдық білім берудегі кедейлік мәселесін сипаттайтын титрлер көрсетіледі.
Тақырыптар
Чжанның алғашқы фильмдерінің көбі тарихи эпостар болғанмен, «Бір кем емес» заманауи Қытайға ден қойған алғашқы фильмдердің бірі болды. Фильмнің басты тақырыбы – Қытайдың ауылдық жерлерінде білім берудегі қиындықтар. Вэй Минчжи Шуйкуан ауылына келгенде, мұғалім Гаоға алты айдан бері жалақы төленбеген, мектеп ғимараты қираған, ал сазды тақталардың тапшылығы соншалық, Гао Вэйге жазу үшін қолданатын әріптердің мөлшерін шектеу туралы нақты нұсқаулар береді. Ноттингем университетінің профессоры Чжан Сяолингтің пікірінше, Чжан Имоу деректі фильмнің стилін қолданып, осы оқиғаның Қытайдың көптеген ауылдық аймақтарының шындығын көрсететінін ұсынуға тырысқан. Ал Шелли Крайсер оның «бірқатар қарама-қайшылықты хабарларды бір уақытта беруінің» өзіндік көркемдік құралы екенін айтады, бұл цензурадан қашуға мүмкіндік береді, себебі фильмде олардың ұнайтын кемінде бір ой бар екеніне кепілдік береді. Фильм Қытайдың күнделікті өмірінде бюрократияның, сөзді келісімдер мен күрестің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Көптеген сахналарда Вэй ауыл әкімі, пойыз стансасының хабаршысы және «қақпа күзетшісі» ретінде жұмыс істейтін телеарнаның ресепшн қызметкері сияқты билік өкілдерімен күреседі. Вэйден басқа, фильмдегі көптеген кейіпкерлер билік өкілдеріне «көзсіз сенім» танытады және «жеңіске жете алмайтын қиындықтарға» қарсы тұру үшін жігерлілік танытудың үлгісін көрсетеді. Фильмде көбінесе актерлік тәжірибесі жоқ адамдар жұмыс істейді. «Бір кем емес» бұқаралық ақпарат құралдарын билік ордасы ретінде бейнелейді: Вэй тек ақшасы немесе байланыстары бар адам ғана телеарнаға кіре алатынын біледі, бірақ камераға түскеннен кейін ол «көрінбейтін медиа гегемониясының» бөлігіне айналады, оның «әлеуметтік мінез-құлқына әсер ету» күші бар, қағаз жарнамалардың жете алмайтын жерлерге назар аударады және қала тұрғындарын ауылдық мектепке қаржы жәрдемдеуге итермелейді. Фильмдегі теледидардың күші, Хонконгтың Қытай университетінің Лайкван Пангтың сөзіне сәйкес, 1990 жылдардың соңындағы Қытай қоғамындағы оның маңызды орнын көрсетеді, сол кезде отандық кино құлдырап, теледидар қарқынды дамып жатқан еді. Панг теледидар көрудің Қытай азаматтары үшін «ұжымдық сананы» қалыптастыратынын айтады және «Бір кем емес» фильміндегі теледидардың адамдарды біріктіруі осының мысалы болып табылады. Фильмде ақшаның маңызы зор. Фильмнің көп бөлігі ақша мәселесіне арналған – мысалы, үлкен бөлігі Вэй мен оның оқушыларының автобус билеттеріне жеткілікті ақша табуға тырысуына арналған, сондай-ақ оларды ынталандыру үшін де қолданылады. Көптеген басты кейіпкерлер, Вэй сияқты, өз іс-әрекеттері үшін төлем талап етеді, ал Вэйдің Чжан Хуэйкеді іздеуіне альтруизм немесе 10 юаньдық сыйлық уәдесі себеп болды ма, әлі белгісіз. Фильм Қытайдағы қала мен ауыл арасындағы өзгешеліктердің артуын көрсетеді. Вэй Чжанцзякоуға жеткенде, фильм қалалық және ауылдық өмірдің айқын контрастын жасайды. Шелли Крайсер мен Чжан Сяолинг Канн фестивалінің өкілдері «Бір кем емес» фильмінің қуантарлық аяқталуын, басты кейіпкерлердің жанжалдарын қала тұрғындары мен жоғары лауазымды шенеуніктердің жомарттығымен шешкенін Қытайға жақтас үгіт ретінде қарастырды, ал Чжу Инь бұл және «Үйге жол» фильмдерін үкіметке қарсы деп бағалады. Чжан фильмдерін фестивальдің бәсекелестік деңгейі төмен бөлігінде көрсетудің орнына, наразылық білдіріп, екеуін де алып тастады, фильмдердің саяси емес екенін мәлімдеді.