«Қош бол, әйел құдайым» (1993) фильмі – Чэнь Кайгэнің шедевр туындысы, «Бесінші буын» қозғалысының маңызды жұмысы. Цензурадан өткен, халықаралық мойынды алған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1993 жылы Чэнь Кайге режиссерлік еткен фильм.
1993 film directed by Chen Kaige
Фильм алғашқы көрсетілімінен кейін бір жылға жетпей тұрып, 1993 жылдың қыркүйегінде қайтадан көрсетілімге жіберуге рұқсат етілді. Қайтадан көрсетілген кезде қытай цензурасы көптеген қысқартулар жасап, 14 минутты алып тастады. Қытай билігі толық тыйым салудың орнына қайтадан көрсету халықаралық наразылықты тоқтатып, 2000 жылы Бейжіңде Олимпиада ойындарын өткізуге көмектеседі деп санайтын. "Қош бол, сүйікті мүсінім" фильмі – Қытай кинорежиссерлерін әлемдік деңгейге көтерген Бесінші буын қозғалысының ең маңызды фильмдерінің бірі саналады. 2005 жылы "Time" журналы бұл фильмін "Әлем тарихындағы 100 үздік фильмнің" қатарына қосты.
The film was allowed to resume public showings in September 1993, less than a year after its original release. Upon its return the Chinese censors had made numerous cuts, removing 14 minutes. Chinese officials felt that a re release, as opposed to maintaining a full ban, would silence an ever growing international backlash and also help their bid to host the Olympic Games in Beijing in 2000. Farewell My Concubine is considered one of the landmark films of the Fifth Generation movement that brought Chinese film directors to world attention. In 2005, the film was selected as one of the "100 Best Films in Global History" by Time magazine.
Сюжет
Әйелдік ерекшеліктері бар Дузиді оның жезөкше анасы Пекин опера труппасына қалдырады. Дузи Шитумен дос болады. 1938 жылы он жастағы Дузи дан (әйелдер рөлін) ойнауға үйренсе, Шиту джин (еркек рөлін ойнауға үйренді). "Кежелер үйінен тыс әлем туралы арман" пьесасын жаттығу кезінде Дузи "Мен табиғатымнан ұл емес, қызмын" деген жолды "Мен табиғатымнан қыз емес, ұлмын" деп қасақана қате айтады, өзін ауыр дене жазаларына ұшыратады. Дузи тағы бір студенті Лайзимен бірге қашып кетуге тырысады, бірақ Дузи опера спектаклін көргеннен кейін актерлік өнерге бел буады. Қайтып оралғанда, олар бүкіл труппаны қашып кеткені үшін жазалап жатқанын және Дузиді ұрып-соққанын көреді. Нәтижесінде Лайзи өзін-өзі асып алады. Опералық спектакльдерді қаржыландыратын агент актерлерді іздеп, топқа келеді. Дуази агенттің алдында дәл сол қателікті қайталағанда, Шиту оған қайтадан бастауға бұйрық береді. Дюзи ақыры: "Мен ұл емес, қызмын" деп шыбырады. Ол бүкіл монологты табысты орындап, труппаның қуанышына бөлейді және агентті қолға алады. Топ Жан ханның алдында өнер көрсету үшін шақырылды. Шиту мен Дузиді Чжанның үйіне әкеледі, онда олар жақсы жасалған семсерді табады, оны Шиту бір күні Дузиге сыйлық ретінде беруге уәде береді, өйткені батыр өзінің кәнизагы үшін жасайтын. Жан Дузимен кездесуді сұрайды және оған жыныстық қатынас жасайды. Дуззи бұл туралы ешкімге айтпайды, бірақ Шиту не болғанын біледі. Үйге бара жатқанда Дузи тастап кеткен сәбиді асырап алады, кейін ол Гуан ұстазының тәрбиесіне түседі. Жылдар өте келе Дузи мен Шиту Пекин операсының жұлдыздары болып, әрқайсысы Чэнь Диэйи және Дуан Сяолу деген сахналық есімдермен танылады. Олардың қолтаңбалық қойылымы - "Қош бол, менің кәнизагым" пьесасы, онда Диеи - кәнизақ Консорт Ю ролін, ал Сяолу - батыр Сян Ю ролін ойнайды. Олардың атағы олардың өнерлерін тыңдайтын Yuan Shiqing деген беделді адамның назарын аударады. Юань Шицин Диеи мен Сяолуның Чжанның үйінен тапқан семсерін иеленуге келді және семсерді Диеиге сыйлады. Ересектегі Диеи Сяолуға деген сүйіспеншілігіне жауап бермеді, бірақ Сяолу жоғарғы деңгейдегі жезөкше үйінің батыл куртизандары Цзюсянға үйленгенде, Диеи мен Сяолудың қарым-қатынасы ыдырай бастайды. Диеи, Сяолу және Цзюсян арасындағы махаббат үшбұрышы қызғаныш пен сатқындыққа әкеледі, бұл Екінші Қытай-Жапон соғысынан кейінгі саяси толқулар арқылы қиындатылады. Гуан иесі қайтыс болғаннан кейін, тастап кеткен сәби, қазір Сяо Си, Диеидің үйретуіне түседі. Коммунистік күштер азамат соғысында жеңіске жеткенде, Сяо Си жаңа үкіметтің құлшынысты ізбасары болады. Диеидің опиумға тәуелділігі оның өнерін теріс әсер етеді, бірақ ол ақыр соңында Сяолу мен Цзюсянның көмегімен оңалтылады. Сяо Си Диеиге қатаң ілімдері үшін наразылық білдіреді және ешкімге алдын ала айтпай, бір спектакль кезінде "Қоштас менің күйеуіммен" ролін тартып алады. Санадан тайып, Дийі өзін оқшаулап, Сяолумен татуласудан бас тартады. Мәдени революция жалғасып жатқанда, қызыл гвардия бүкіл опера труппасын күрес сессиясына қояды, онда қысым астында Диеи мен Сяолу бір-бірін контрреволюциялық әрекеттерде айыптайды. Дии сақшыларға Жүсіянның жезөкше екенін айтады. Өзін одан әрі қудалаудан қорғау үшін Сяолу оны сүймейтінін және онымен "таза ажырасатынын" ант етеді. Жүсіянның жүрегі жараланып, өзін-өзі өлтіруден бұрын семсерді Диеиге қайтарады. Кейіннен, Сяо Си қызыл гвардияшылармен бірге жаттығу бөлмесінде ойындағы айнаға Ю ханшайымының әнін айтып жатқан кезде ұсталады. 1977 жылы Дии мен Сяолу қайтадан кездеседі, олардың қарым-қатынасы жақсарды. Олар тағы да "Қояншайыммен қоштасайық" жаттығуларын өткізеді. Демалыста Сяолу "Мен табиғатымнан ұлмын" деген жолды айта бастайды, оған Диеи "Мен қыз емеспін" деп аяқтаған қателікті жасайды. Фильм екеуінің репетициясын аяқтаған кезде аяқталады, бірақ Дии Сяолуның семсерін алып, өзінің мойнын кесіп алады, бұл операдағы нағашысының соңғы әрекетіне ұқсас.
Douzi, a boy with feminine features, is abandoned by his prostitute mother to an all boys Peking opera troupe supervised by Master Guan. Douzi befriends fellow trouper Shitou. A few years later in 1938, a teenage Douzi is trained to play dan (female roles), while Shitou learns jing (painted face male roles). When practicing the play "Dreaming of the World Outside the Nunnery", Douzi intentionally mistakes the line "I am by nature a girl, not a boy" with "I am by nature a boy, not a girl," subjecting himself to severe physical punishments. Douzi along with another student, Laizi, attempt to run away, but Douzi decides to pursue acting seriously after witnessing an opera performance. Upon returning, they find the whole troupe being punished for their desertion, and Douzi is beaten. As a result, Laizi hangs himself. An agent who provides funding for opera plays comes to the troupe to seek potential actors. When Douzi repeats the same mistake in front of the agent, Shitou commands him to start over. Douzi finally whispers, "I am by nature a girl, not a boy". He delivers the entire monologue successfully, to the joy of the troupe, and secures the agent. The troupe is invited to perform for eunuch Zhang. Shitou and Douzi are brought to Zhang's house where they find a finely crafted sword, which Shitou promises to one day gift to Douzi, as the hero would do for his concubine. Zhang asks to meet Douzi in his room and sexually assaults him. Douzi does not mention this to anyone, but Shitou implicitly knows what happened. On their way home, Douzi adopts an abandoned baby, who later comes under Master Guan's training. Years go by, Douzi and Shitou become Peking opera stars under stage names Cheng Dieyi and Duan Xiaolou, respectively. Their signature performance is the play Farewell My Concubine, where Dieyi plays the concubine Consort Yu and Xiaolou plays the hero Xiang Yu. Their fame attracts the attention of Yuan Shiqing, a reputable person who attends their performances. Yuan Shiqing has come to possess the sword that Dieyi and Xiaolou found in Zhang's house, and gifts the sword to Dieyi. The adult Dieyi has an unrequited love for Xiaolou, but when Xiaolou marries Juxian, a headstrong courtesan at an upscale brothel, Dieyi and Xiaolou's relationship begins to fall apart. The love triangle between Dieyi, Xiaolou, and Juxian leads to jealousy and betrayal, which is further complicated by the successive political upheavals following the Second Sino Japanese War. When Master Guan dies, the abandoned baby, now Xiao Si, comes under Dieyi's training to continue learning dan roles. When the communist forces win the civil war, Xiao Si becomes an avid follower of the new government. Dieyi's addiction to opium negatively affects his performances, but he ultimately rehabilitates with the help of Xiaolou and Juxian. Xiao Si nurtures resentment against Dieyi because of his rigorous teachings and usurps his role in Farewell My Concubine during one performance, without anyone telling Dieyi beforehand. Devastated by the betrayal, Dieyi secludes himself and refuses to reconcile with Xiaolou. As the Cultural Revolution continues, the entire opera troupe is put on a struggle session by the Red Guards where, under pressure, Dieyi and Xiaolou accuse each other of counterrevolutionary acts. Dieyi also tells the guards that Juxian was a prostitute. To protect himself from further prosecution, Xiaolou swears that he does not love her and will "make a clean break" with her. Juxian is heartbroken and returns the sword to Dieyi before committing suicide. Afterward, Xiao Si is caught by the Red Guards when he is singing Consort Yu's lines to the mirror alone in a practice room. In 1977, Dieyi and Xiaolou reunite, seeming to have mended their relationship. They once again practice Farewell My Concubine. During a break, Xiaolou begins reciting the line "I am by nature a boy," to which Dieyi makes the same mistake of finishing with "I am not a girl." The film ends with both of them finishing the rehearsal, but Dieyi takes Xiaolou's sword and cuts his own throat, paralleling the concubine's final act in the opera.
Өндіріс
Чен Кайгеге Лилиан Лидің романының көшірмесі алғаш рет 1988 жылы берілді. Чен романның сюжетін "қызықты" деп тапса да, романның эмоционалдық тереңдігін "сәл әлсіз" деп санады. Лимен кездескеннен кейін, олар сценарий үшін қытай жазушысы Лу Вэйді шақырып, 1991 жылы сценарийдің бірінші нұсқасы дайын болды. Джеки Чан бастапқыда Ченг Дии рөліне қарастырылған, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Кейін Джон Лон рөлге үміттене бастады, бірақ продюсер Хсу Фенгпен келісімшарт талқылаулары нәтижесіз аяқталды. Гонконг актері Лесли Ченг көрермендерді тарту мақсатымен фильмге шақырылды, себебі мелодрама жанры онша танымал емес еді. Бұл фильмде Ченгтің мандарин тілінде алғаш рет сөйлегеніне сендірілді. Дегенмен, фильмнің көп бөлігінде Ченнің дауысын Пекин актері Ян Лисин дубляждады. Режиссер Чен Ченнің түпкі дауысын екі сахнада қалдырды, онда физикалық және психикалық күйзеліс дауысын өзгертеді. Гонг Лидің халықаралық деңгейдегі танымалдығының арқасында ол фильмдегі басты рөлдердің біріне ие болды. 1990-жылдары Қытай студенттер, жұмысшылар және шетелдік үкіметтік ұйымдар қатысқан әртүрлі наразылықтардан кейін елдің беделін жақсартуға тырысты. Дэвид Шамбоу үкіметтің жаңа бағдарламасы туралы айта келіп, ол "басшылықтағы бірліктің сыртқы көрінісін қалпына келтіру, әскерилердің адалдығын сақтау, қоғамдық тәртіпті орнату, провинцияларға орталық билікті қайта бекіту, экономиканы қайта орталықтандыру және қысқарту, сондай-ақ салқын соғыстан кейінгі халықаралық ортадағы Қытайдың рөлін қайта анықтау" бағытында жұмыс істегенін атап өтті. Фильм түсіріліміне орай саяси ахуалдың өзгеруімен қатар, Мәдени революцияға сын айту атмосферасы да өзгерді. Луо Хуэйдің сөзіне сүйенсек, "Мәдени революцияны сынға алуға рұқсат берілді, тіпті ол сәнге айналды", бұл фильмге өнер саласындағы, сондай-ақ медицина және білім беру сияқты Қытай қоғамының басқа да салаларындағы Мәдени революцияның салқындарына назар аударуға мүмкіндік берді.
Chen Kaige was first given a copy of Lilian Lee's novel in 1988, and although Chen found the story of the novel to be "compelling", he found the emotional subtext of the novel "a bit thin". After meeting with Lee, they recruited Chinese writer Lu Wei for the screenplay, and in 1991 the first draft of the screenplay came about. Jackie Chan was originally considered for the role of Cheng Dieyi, but he declined the offer. John Lone later lobbied for the role but failed to progress past contractual negotiations with producer Hsu Feng. Hong Kong actor Leslie Cheung was used in the film to attract audiences because melodramas were not a popular genre. It was believed that it was the first film where Cheung spoke Mandarin Chinese. However, for most of the movie Cheung's voice is dubbed by Beijing actor Yang Lixin. Director Chen left Cheung's original voice in two scenes, where Cheung's voice is distorted by physical and mental distress. Due to Gong Li's international stardom, she was cast as one of the main characters in the film. The 1990s period saw China trying to improve country's image after controversial protests that students, workers, and foreign government agency involved. David Shambaugh talks about the government's new agenda that focused on "restoring the appearance of unity in the leadership, ensuring the loyalty of the military, reestablishing social order, reasserting central control over the provinces, recentralizing and retrenching the economy, and redefining China's role in a post Cold War international environment". In addition to the mentioned changes in the political climate, at the time of the film's release, the atmosphere around the criticism of Cultural Revolution shifted. As Luo Hui notes "criticizing the Cultural Revolution had become permissible, even fashionable", allowing the film to highlight the devastation in the world of art, as well as other aspects of Chinese society like medicine and education, suffered at the hands of the Cultural Revolution movement.
Қытайда шығарылуы
Фильмнің премьерасы 1993 жылдың шілдесінде Шанхайда болды, бірақ екі аптадан кейін цензуралық сараптама үшін кинотеатрлардан алынып, тамыз айында толығымен тыйым салынды. 1993 жылғы Канн кинофестивалінде фильм "Алтын пальма" сыйлығын жеңіп алғандықтан, бұл тыйым халықаралық деңгейде қатты наразылық тудырды. "Басқа амал жоқ" деп есептеп, тыйым салу Қытайдың 2000 жылғы жазғы Олимпиадаға үміткерлігіне зиян келтіреді деп қорқып, шенеуніктер қыркүйек айында фильмді қайта көрсетуге рұқсат берді. Бұл көрсетім цензураланды: Мәдени революция және гомосексуализм тақырыбына қатысты сахналар қиылып тасталды, ал финалдық сахна "өлімнің ауырлығын азайту" үшін өңделді.
The film premiered in Shanghai in July 1993 but was removed from theatres after two weeks for further censorial review, and subsequently banned in August. Because the film won the Palme d'Or at the 1993 Cannes Film Festival, the ban was met with international outcry. Feeling that there was "no choice" and fearing the ban hurt China's bid for the 2000 Summer Olympics, officials allowed the film to resume public showings in September. This release was censored; scenes dealing with the Cultural Revolution and homosexuality were cut, and the final scene was revised to "soften the blow of the suicide".
Кассалық кеңсе және қабылдау
Фильм 1993 жылы 15 қазанда үш кинотеатрда көрсетіліп, тұңғыш апта соңында 69 408 доллар жинады. АҚШ нарығындағы жалпы кірісі 5 216 888 долларды құрады. 2005 жылы Гонконгтың 25 000 киносүйері оны ғасырдың ең сүйікті қытай тіліндегі фильмі деп дауыс берді (екінші орында Вонг Карвайдың "Жабайы күндері" фильмі тұрды).
The film was released to three theaters on 15 October 1993, and grossed $69,408 in the opening weekend. Its final grossing in the US market is $5,216,888. In 2005, some 25,000 Hong Kong film enthusiasts voted it their favorite Chinese language film of the century (the second was Wong Kar wai's Days of Being Wild).
Халықаралық аудитория
Халықаралық көзқарас фильмнің көрнекі және көркемдік ортасы тым мәдениетке байланысты деген алаңдаушылық білдірген сыншылар тарапынан күмәндалған. Екінші жағынан, мазмұны халықаралық тұрғыдан қолданылуға жарамды. Мағыналық байлық, символдар мен саяси тұлғалар батыстықтардың қиялын оятар, әсем шығыс сахналарына айналдырылған. Қытай бейнесі мағына беру нысаны, мәдени көрме және маңызды сату арқауы ретінде пайдаланылады. Осылайша, фильмді Қытай туралы батыстық мәдени ой-қиялының әуенімен билегені үшін кінәлайды.
The international perspective was put into question by critics who are concerned that the film's visual and artistic settings are too culturally inherent. On the other hand, the contents are internationally applicable. The enriching contexts, symbols and political icons are turned into colorful Oriental spectacles that arouse Westerner's fantasies. China's image is used as an object of signification, a cultural exhibition on display and a major selling point. Thus, they charge the film for dancing to the tunes set forth by the Western cultural imaginary about China.
Miramax редакциялаған нұсқасы
Канн кинофестивалінде фильм ең жоғары сыйлық – "Алтын пальма" жүлдесін алды. "Мирамакс" кинокомпаниясының иесі Харви Вайнштейн тарату құқығын сатып алып, он төрт минутты қысқартып, 157 минуттық нұсқасын жасады. Осы нұсқа АҚШ және Ұлыбританияда кинотеатрларда көрсетілді. Питер Бискиндтің "Мирамакс, Санденс және тәуелсіз киноның қалыптасуы" кітабында сол жылы Канн жюри төрағасы Луи Малль былай деді: "Канн фестивалінде біз жоғары бағалаған фильм, осы елде [АҚШ-та] көрсетілген нұсқадан өзгеше, жиырма минутқа қысқартылған, бірақ түсініксіздіктен ұзақ көрінеді. Оған қол сұққандардың алдында жақсырақ болатын." 171 минуттық толық нұсқасы "Мирамакс" компаниясы тарапынан DVD форматында жарық көрді.
At Cannes, the film was awarded the highest prize, the Palme d'Or. Miramax Films mogul Harvey Weinstein purchased distribution rights and removed fourteen minutes, resulting in a 157 minute cut. This is the version seen theatrically in the United States and United Kingdom. According to Peter Biskind's book, Down and Dirty Pictures: Miramax, Sundance and the Rise of Independent Film, Louis Malle, Cannes jury president that year, said: "The film we admired so much in Cannes is not the film seen in this country [the U. S.], which is twenty minutes shorter – but seems longer because it doesn't make any sense. It was better before those guys made cuts." The uncut 171 minute version has been released by Miramax on DVD.
4K қайта шығару
2023 жылдың күзінде дистрибьютор Film Movement фильмнің 4K жаңадан түсірілген нұсқасын 30 жылдығын мерекелеу үшін кинотеатрларда көрсетті. Бұл Солтүстік Америка кинотеатрларында толық нұсқасының алғашқы көрсетілімі болды. Кейін Criterion Collection 2024 жылдың шілде айында шығатын 4K Ultra HD/Blu-ray жинағын жариялады.
In the fall of 2023, distributer Film Movement released the 4K restoration of the film theatrically in celebration of its 30th anniversary. It was the first time the uncut version was released in North American theaters. The Criterion Collection later announced a 4K Ultra HD/Blu ray package for a July 2024 release.