Кіріспе

Қытайлық режиссер Чжан Имоу (; 1951 жылдың 14 қарашасында туған) – қытайлық кинорежиссер. Қытайдың бесінші буынының кинорежиссерлерінің маңызды тұлғасы саналады. Ол 1988 жылы «Қызыл сорғам» фильмімен режиссерлік дебютін жасады, бұл фильм Берлин халықаралық кинофестивалінде «Алтын аю» жүлдесін жеңіп алды. Чжан көптеген марапаттар мен наградаларға ие болды, оның ішінде 1990 жылы «Джу Ду» фильмі үшін «Ең үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясында үш рет «Оскарға» ұсынылған, 1991 жылы «Қызыл фонарьды көтеру» және 2003 жылы «Батыр» фильмдері де назар аударды; Венеция кинофестивалінде «Күміс арыстан», екі «Алтын арыстан» сыйлығы және «Кинорежиссерге арналған құрмет» сыйлығын алды; Канн кинофестивалінде «Жюридің бас жүлдесі», «Экуменикалық жюри сыйлығы» және «Техникалық жюридің бас жүлдесі»; Берлин халықаралық кинофестивалінде «Алтын аю», «Жюридің бас жүлдесі» («Күміс аю») және «Экуменикалық жюри сыйлығы». 1993 жылы ол 43-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. Чжан 2008 жылғы Пекин жазғы Олимпиадасының ашылу және жабылу салтанаттарын, сондай-ақ 2022 жылғы Пекин қысқы Олимпиадасының ашылу және жабылу салтанаттарын режиссерлік етті, бұл шаралар халықаралық деңгейде кең танылды. Чжанның туындыларындағы маңызды тақырыптардың бірі – қиындықтар мен келекетерге қарсы тұрудағы қытай халқының төзімділігі. Бұл тақырып «Тірі қалу» (1994) және «Бір кем емес» (1999) сияқты фильмдерде кеңінен зерттелген. Оның фильмдері ерекше түрлі-түстің бай қолданылуымен көзге түседі, бұл оның ерте фильмдерінде, мысалы, «Қызыл фонарьды көтеруде» және «Уся» жанрындағы «Батыр» және «Ұшқан қанжарлар үйі» фильмдерінде жақсы көрінеді. Оның ең жоғары бюджетпен түсірілген фильмі – 2016 жылғы «Ұлы қабырға» атты фантастикалық фильм, онда Мэтт Деймон түскен. 2010 жылы Чжан Йель университетінен құрметті докторлық дәреже алды, ал 2018 жылы Бостон университетінен де құрметті докторлық дәреже алды. 2022 жылы ол Пекин кино академиясына ерекше профессор ретінде қабылданды.

Ерте өмір

Жан 1951 жылғы 14 қарашада Шэньси провинциясының астанасы Сиань қаласында дүниеге келген. Жанның әкесі, дерматолог Жан Бинжун, Қытай Азамат соғысы кезінде Чан Кайшектің қол астында Ұлттық революциялық армияның офицері болған; 1949 жылы жеңілгеннен кейін оның ағасы мен үлкен інісі Тайваньға ұлтшыл күштермен бірге кеткен. Жанның анасы, Жан Сяою, Сиань медицина университетінің түлегі, Сиань Цзяо Тонг университетіне қарасты 2-ші аурухананың дәрігері болды. Оның екі кіші інісі бар: Жан Вейму және Жан Қиму. Отбасының ұлтшыл қозғалысқа байланысының нәтижесінде Жан өмірінің басында қиындықтарға тап болды. 1960-1970 жылдардағы Мәдени революция кезінде Жан мектеп оқуын тастап, жұмыс істеуге кетті, алдымен 3 жыл бойы шаруашалықта жұмысшы болып, кейіннен Сианьян қаласындағы мақта тоқыма фабрикасында 7 жыл жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол сурет салумен және әуесқой фотосуретке түсумен айналысты, алғашқы фотоаппаратын алу үшін өзінің қанын сатты. 1978 жылы Пекин кино академиясына түсіп, фотосурет мамандығын бітірді. Ол Бостон университетінен және Йель университетінен құрметті доктор дәрежесін алған.

Ерте мансап

1978 жылы Мәдени революция кезінде қабылданған саясаттан бас тартылғаннан кейін Пекин кино академиясы жаңа студенттерге есігін қайта ашты. 27 жастағы Чжан қабылдау ережесіндегі жас шегінен асып, қажетті академиялық білімі болмады. Ол Мәдениет министрлігіне жеке өтініш жолдап, жеке түсірген фотосуреттерінен құралған портфолиосын көрсеткен соң, билік оны Кинематография факультетіне қабылдауға келісті. Чжан 1982 жылы Чжан Кэйгэ, Тянь Чжуанчжуан және Чжан Цзюньжаопен бірге бітірді. Бұл түлектер тобы Мәдени революция аяқталғаннан кейін Қытайдағы өнердің қайта жандануының ядросын құрады – Бесінші буын. Чжан және оның курстастары кішкентай аймақтық студияларға жіберілді, ал Чжан Гуанси киностудиясында оператор болып жұмыс істеді. Бастапқыда режиссерлердің ассистенттері болып жұмыс істеуге ниеттенгенімен, түлектер Мәдени революциядан кейін режиссерлердің тапшы екенін байқап, өз фильмдерін түсіруге рұқсат алды. Осының нәтижесінде 1984 жылы Чжан Цзюньжаоның «Бір және сегіз» фильмі түсірілді, онда Чжан Имоу оператор болып жұмыс істеді, ал Чен Кайге 1984 жылы «Сары жер» фильмін жасады. Бұл екі фильм Гонконг кинофестивалінде сәтті өтті және жаңа қытай киносын әлемдік көрермендер назарына әкеліп, Мәдени революцияның бұрынғы үгіт фильмдерінен айырмашылығын көрсетті. 1985 жылы туған қаласы Сианьға оралғаннан кейін Чжан режиссер Ву Тяньминнің болашақ «Ескі құдық» фильмінің операторы және бас рөлдегі актер ретінде жұмысқа алынды, ол 1987 жылы көрсетілді. Басты рөлдегі ойыны үшін Чжан Токио халықаралық кинофестивалінде «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды. 1989 жылы шыққан «Cougar» (немесе «The Puma Action») саяси триллер жанрындағы тәжірибелік фильм болды, онда Гонг Ли мен танымал қытай актері Ге Ю түсті. Алайда, ол туған жерінде жағымсыз пікірлер алды және Чжан кейіннен бұл фильмін өзінің ең нашар туындысы деп мойындады. Сол жылы Чжан келесі жобасы – тарихи драма «Жу Ду» фильміне кірісті. Басты рөлде Гонг Ли, ал ер адам рөлінде Ли Баотиан ойнады. «Жу Ду» «Қызыл сорғы» сияқты сыншылардың жоғары бағасын алды және «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болған Қытайдың алғашқы фильмі болды. «Жу Ду» «көзқарас» әртүрлі мағыналарға ие болуы мүмкін екенін көрсетті – шолудан бастап этикалық шақыруға дейін. 1989 жылы ол 16-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды.

1990 жылдар

"Джу Доу" фильмінің табысынан кейін Чжан "Қызыл фонарьды көтеру" фильміне кірісті. Су Тунның "Жұбайлар мен келіншектер" романы негізінде түсірілген бұл фильм 1920 жылдардағы бай отбасының тұрмысын шынайы бейнелейді. Гон Ли тағы да басты рөлде ойнады, режиссер Чжанбен төртінші бірлескен жұмысы болды. "Қызыл фонарьды көтеру" фильмі халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. "Чикаго Сан-Таймс" газетінің киносыншысы Роджер Эберт оның "керемет физикалық сұлулығын" және түстердің әсем қолданылуын атап өтті. Гон Лидің актерлік шеберлігі Чжанның бұрынғы фильмдеріндегі рөлдерінен өзгешелігімен мақталып, ерекше контраст жасады. "Қызыл фонарьды көтеру" 1992 жылғы "Оскар" сыйлығының "Шет тіліндегі үздік фильм" номинациясына ие болды, бұл марапатты алған екінші қытай фильмі болды ("Джу Доу" фильмінен кейін). Алайда, ол Габриэль Сальваторестің "Mediterraneo" фильміне есе жіберді. Чжанның келесі режиссерлік жұмысы 1992 жылы шыққан "Кю Джудың тарихы" болды, онда тағы да Гон Ли басты рөлде ойнады. Ауылдық чиновник ұрып-соққаннан кейін күйеуі үшін әділет іздеген шаруа әйелінің тағдыры туралы бұл фильм кинофестивальдарда сәтті өтті және 1992 жылғы Венеция кинофестивалінде "Алтын арыстан" сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін Чжан Ю Хуаның сол аттас романы негізінде "Тірі қалу" атты эпикалық фильмді түсірді. Бұл фильм 20 ғасылдың қытай саясатындағы үш буынның арасындағы өзгерістерге қарамастан, қарапайым қытай халқының төзімділігін көрсетті. Фильм Қытайда тыйым салынды, бірақ 1994 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді және Жоғарғы қазылар алқасының сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ Ге Ю ең жақсы актер сыйлығын иеленді. "Тірі қалу" ресми түрде тыйым салынғанымен, Қытайдағы кинотеатрларда көрсетілуде. 1995 жылы "Шанхай триадасы" фильмі шықты, онда Гон Ли Чжанның режиссерлігімен түсірілген жетінші фильмінде ойнады. Екеуінің арасында романтикалық қарым-қатынас қалыптасты, бірақ бұл "Шанхай триадасы" фильмінің түсірілімі кезінде аяқталды. Чжан мен Гон Ли 2006 жылы "Алтын гүлдің қарғысы" фильмінде ғана қайта жұмыс істеді. 1997 жылы қазіргі Қытайдағы өмір туралы қара комедиялық фильм "Салқынды сақта" жарық көрді. "Салқынды сақта" Чжанның "Кю Джудың тарихынан" кейін қазіргі заманда түсірілген екінші фильмі болды. "Кю Джудың тарихындағы" сияқты, Чжан 1999 жылы "Бір кем емес" фильмінде кәсіби актерлерді пайдаланудың неореалистік дәстүрін қайта жаңғыртты, бұл оған Венецияда екінші "Алтын арыстан" сыйлығын жеңіп алды. "Бір кем емес" фильмінен кейін бірден түсірілген "Үйге жол" фильмінде жас актриса Чжан Цзыи жаңа басты рөлде ойнады. Фильм қарапайым сюжетке негізделген, ол баяндаушының ата-анасының арасындағы махаббат оқиғасын көрсетеді.

Сахна бағыты

1990 жылдардан бастап Чжан Имоу кинодағы мансабымен қатар сахналық қойылымдарға режиссерлік қызмет атқарады. 1998 жылы ол Пуччинидің «Туранот» операсының танымал нұсқасын сахналады, бірінші Флоренцияда, ал кейін Пекиннің Тыйым салынған қаласында, Зубин Мехтаның дирижерлігімен. Соңғысы «Туранот жобасы» (2000) фильмінде тіркелді. Ол 2009 жылдың қазан айында Пекиндегі «Бөрі ұясы» стадионында «Туранот» операсының қойылымын қайта жаңғыртты және 2010 жылы Еуропа, Азия және Австралияда гастрольдік сапар ұйымдастыруды жоспарлады. 2001 жылы Чжан 1991 жылы түсірген «Қызыл фонарьды көтер» фильмін сахнаға бейімдеп, балет қойылымын режиссерлік етті. Чжан «Impression» (Таңсық) атты бірнеше ашық ауадағы халық мюзиклдерін Ван Чаоге мен Фан Юэмен бірлесіп режиссерлік етті. Олардың ішінде: 2003 жылдың тамызында Гуанси провинциясының Ли өзенінде ашылған «Impression Liu Sanjie» («Таңсық Лю Санцзи»); 2006 жылдың маусым айында Юньнань провинциясының Лицзян қаласындағы Жейд Аждаһасы қар тауының етегінде ашылған «Impression Lijiang» («Таңсық Лицзян»); 2007 жылдың соңында Чжэцзян провинциясының Ханчжоу қаласындағы Батыс көлінде ашылған «Impression West Lake» («Таңсық Батыс көлі»); 2009 жылдың соңында Хайнань аралында сахналаған «Impression Hainan» («Таңсық Хайнань») және Фуцзянь провинциясының Вуй тауындағы «Impression Dahongpao» («Таңсық Дахунпао»). Барлық бес қойылымның режиссерлері Ван Чаоге мен Фан Юэ болды. Чжан сонымен қатар Тан Дунның «Бірінші император» операсының өндірісіне жетекшілік етті, оның әлемдік премьерасы 2006 жылдың 21 желтоқсанында Метрополитен опера театрында өтті. 2017 жылы ол «2047 Apologue» («2047 Кешірім») атты инновациялық балетті сахналады, онда 12 минуттық соло финалы «The Weaving Machine» («Тігу машинасы») Роза Элис Ларкинс хореографиясымен жүздеген LED шамдарды қамтыды. Rose Alice 12 минуттық соло биін орындағанда, сахнада ескі тоқыма станогымен жұмыс істеп жатқан қарт қытай тоқымашысы болды, бұл жаңа технологиялар дәуірінде де маңыздылығын сақтап қалған ескі қолөнер мен өнеркәсіптерді көрсетті.

2008 және 2022 жылғы Пекин Олимпиадасының ашылу және жабылу салтанаттары

Жаң Иму 2004 жылы Афинада өткен Жазғы Олимпиаданың жабылу салтанатының Пекин бөлігін, сондай-ақ 2008 жылы Пекинде өткен Жазғы Олимпиаданың ашылу және жабылу салтанатын, тең режиссер және хореограф Жаң Жиганмен бірге режиссерлік етті. 2008 жылы ол "Time" журналының "Жыл адамы" аталымына ие болуға жақын болды. Стивен Спилберг, Қытайды Дарфурдағы қақтығысқа көмектесуге мәжбүрлеу үшін Олимпиада салтанаттарының кеңесшісі қызметінен бас тартқан, "Time" журналында Жаңның Олимпиада салтанаттарындағы жұмысын былай сипаттады: "Жаңның Олимпиада салтанаттарының түйіні – адамзаттың күресі ішкі тыныштыққа ұмтылыстың көрінісі болды. Ол бұл тақырыпты өзінің фильмдерінде зерттеп, жетілдірді, қарапайым шаруалардың өмірінен бастап, патшалар туралы туындыларға дейін. Ол осы жылы Олимпиада ойындарының рухын білдіретін келісім мен бейбітшілік тақырыбын тамаша бейнеледі. Бір кеш ішінде ол бізді оқытып, жарыққа жол сілтеді және көңіл көтерді". 2022 жылдың 7 қаңтарында Жаң Иму 2022 жылғы Қысқы Олимпиада мен 2022 жылғы Қысқы Паралимпиаданың ашылу және жабылу салтанатын тағы да Қытайдың Пекин қаласында режиссерлік етуге таңдалғаны хабарланды.

Бір бала саясатының мүмкін бұзушылықтарына қатысты тергеу

Associated Press 2013 жылдың 9 мамырында Жаңның Қытайдың бір бала саясатын бұзғаны үшін тергеліп жатқанын хабарлады. AP мәліметінше, ол 4 әйелден 7 бала әкесі болған және ірі сомада айып төлеуі мүмкін еді. Қытайдың басты бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, 2011 жылдың желтоқсан айында Жаң Чэнь Тиньге үйленген, және олардан үш бала дүниеге келген. Бірақ жаңалық шыққанда Жаң дереу жауап бермеді. 2013 жылдың 29 қарашасында халықтың қысымы мен интернеттегі сыннан кейін Жаңның студиясы Чэнь Тинь мен олардың үш баласын мойындаған мәлімдеме жасады. 2014 жылдың 9 қаңтарында Көл ауданының Отбасылық жоспарлау бюросы, Қытайдың бір бала саясатына сәйкес, Жаңның жоспарланбаған туылған балалар үшін және әлеуметтік қамтамасыздандыру төлемдері ретінде 7,48 миллион юань (шамамен 1,2 миллион АҚШ доллары) төлеу керектігін мәлімдеді. 2014 жылдың 7 ақпанында Жаң аталған төлемді жүзеге асырғаны хабарланды.