Кіріспе

Ешқандай фильм олардың Қытай қауымдастықтарындағы табысының типік мысалы болған жоқ. Чжоу Сюаньның қатысуымен түсірілген «Түн ортасындағы ән» (1937) және «Көшедегі періштелер» (1937) сияқты музыкалық фильмдер Қытайдағы ең танымал кино жанрларының біріне айналды. 1932 жылы Шанхайға жасалған жапондық әуе шабуылынан кейін жаңалықтар фильмдерінің маңызы артты. Қытайдың алғашқы маңызды фильмдері 1930-шы жылдары «прогрессивтік» немесе «сол қанатты» қозғалыстың пайда болуымен жасалды, мысалы, Чэн Бугаоның «Жібек құрттары» (1933), У Йонгганның «Құдайша» (1934) және Сун Юның «Ұлы жол» (1934). Бұл фильмдер сыныптық күреске және сыртқы қауіптерге (яғни жапондық агрессияға) баса назар аударғанымен, сондай-ақ «Жібек құрттарында» жібек шаруаларының отбасы және «Құдайшада» жезөкше сияқты қарапайым адамдарға назар аударғанымен ерекшеленді. 1930 жылдардың басында нарықта үш компания үстемдік құрды: жаңадан құрылған Лянхуа («Біріккен Қытай»), ескі және ірі Минксин мен Тяньи. Минксин мен Лянхуа сол жаққа қарай еңкейді (Лянхуа басшылығы, мүмкін, одан да көп), Ли Лили, Чэнь Яньян, Чжоу Сюань, Чжао Дан және Цзинь Янь. Осы кезеңдегі басқа да маңызды фильмдер: «Махаббат және міндет» (1931), «Кішкентай ойыншықтар» (1933), «Жаңа әйелдер» (1934), «Балықшылар әні» (1934), «Шаруа мен арпаның таланты» (1934), «Түйіскен жолдар» (1937) және «Көше періштесі» (1937). Шанхайдың соғыс ортасында да фильм түсіруді жалғастырғанының айқын мысалы – жапондық басқыншылыққа қарсы күресіп жатқан жас қытай шаруасы туралы оқиғасы бар фильм. Бұл кезең 1941 жылдың 7 желтоқсанында Жапонияның Батыс одақтастарына соғыс жариялауымен аяқталды; жалғыз арал жапондық оккупацияның теңізіне енді. Шанхай индустриясы жапондықтардың толық бақылауында болғандықтан, «Мәңгілік» (1943) фильмін насихаттаған «Үлкен Шығыс Азияның өркендеу аймағы» сияқты фильмдер түсірілді. Бұл өз кезегінде Куньлунь студиясына айналды, ол дәуірдің ең маңызды студияларының біріне айналды (Куньлунь студиясы 1949 жылы Шанхай киностудиясын құру үшін тағы жеті студиямен бірікті), «Көктем өзені шығысқа ағып жатыр» (1947), «Мың жарық» (1948), «Қарғалар мен құстар» (1949) және «Үш шашты жетімнің саяхаттары», сондай-ақ Сан Мао, «Кішкентай саяхатшы» (1949) сияқты классикалық фильмдерді шығарды. Бұл фильмдердің көптегені Чан Кайшидің ұлтшыл партиясының өкіметіне деген көңілі толуын және соғыс салдарынан ұлттың күресін көрсетті. Цай Чушенг пен Чжэн Цзюньлидің режиссерлік еткен үш сағаттық екі бөлімді «Көктем өзені шығысқа ағып жатыр» фильмі ерекше табысқа ие болды. Оның екінші Қытай-Жапон соғысы кезіндегі қарапайым қытай халқының күресін бейнелеуі, өткір әлеуметтік және саяси түсініктемелермен толық болды, сол кездегі көрермендердің сезімдеріне тиді. Ал Венхуа кинокомпаниясы («Мәдениет фильмдері») сияқты компаниялар солшыл дәстүрден алыстап, басқа драмалық жанрлардың дамуын зерттеді. Венхуа соғыстан кейінгі проблемаларды жалпыадамзаттық және гуманистік тұрғысынан қарастырды, отбасылық әңгімелер мен мелодрамалық формулалардан аулақ болды. Венхуаның тамаша үлгілері – соғыстан кейінгі алғашқы екі фильм: «Мәңгілік махаббат» (Бу Ляоцин, 1947) және «Жалған қалыңдық, жалған күйеу жігіт» (1947). Тағы бір есте қаларлық Венхуа фильмі – «Жұмысшы қыз ұзақ өмір сүрсін» (1947), «Мәңгілік махаббат» сияқты, сценарийін жазушы Эйлин Чанг жазған. Венхуаның революциядан аз уақыт бұрын Фэй Му режиссерлік еткен «Кішкентай қаладағы көктем» (1948) романтикалық драмасы қытай киносы сыншылары тарапынан қытай киносы тарихындағы ең маңызды фильмдердің бірі деп есептеледі. 2005 жылы Гонконг киносы оны соңғы 100 жылдың үздік фильмдерінің бірі деп таныды. Алайда, оның көркемдік сапасы мен «саяси негіздің» болмауы салдарынан коммунистер оны оңшыл немесе реакциялық деп атады, ал 1949 жылы Қытайда коммунистер жеңіске жеткеннен кейін материктегілер бұл фильмді ұмытып кетті. Бірақ Мәдени революциядан кейін Қытай кино архивінің қайта ашылуымен бастапқы негативтен жаңа көшірме жасалды, бұл «Шағын қала көктеміне» жаңа және құрметтейтін көрермендер табуға және жаңа буын режиссерлерге әсер етуге мүмкіндік берді. Шын мәнінде, 2002 жылы Тянь Чжуанчжуанг оның жаңадан түсірілген нұсқасын жасады. Сол режиссердің (Фэй Му) түсірген «Ұйдағы үйлену тойы» (1948) қытайлық Пекин операсы фильмі – Қытайдың алғашқы түсті фильмі.

Коммунистік дәуірдің алғашқы кезеңдері

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) құрылған кезде елде 600-дан аз кинотеатр болды. Үкімет киноны маңызды өнер түрі және жаппай үгіт-насихат құралы ретінде қарастырды. Кеңес басшылығымен түсірілген «Қытай халқының жеңісі» (1950) және «Азат етілген Қытай» (1951) фильмдері ҚХР-дың алғашқы жылдарындағы ең маңызды кино оқиғаларының бірі болды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Қытайдың мәдени бюрократиясы американдық фильмдерді «экрандық опиум» деп сипаттап, есірткіге қарсы науқандармен қатар американдық фильмдерді де сынауды бастады. Бұл кезеңдегі өндіріс ошақтарының бірі – Чанчунь киностудиясы. Корея соғысының аясында американдық фильмдерге тыйым салынды. 1965 жылы 20 393 жылжымалы киноқондырғы болды. Мысалы, 1956 жылы шыққан «Теміржолдағы партизандар» (铁道游击队) фильмінде Қытай Коммунистік партиясы Екінші Қытай-Жапон соғысына қарсы күрестің басты күші ретінде бейнеленген. Қытайлық кинорежиссерлер советтік социалистік реализмнің кино түсіру стилін оқып үйрену үшін Мәскеуге жіберілді. Қытайдағы алғашқы кең экранды фильм 1960 жылы түсірілді. Балаларды қызықтырып, білім беру үшін түрлі халық өнерлерін – қағаздан кесу, көлеңке театр, қуыршақтар және дәстүрлі суреттерді пайдаланатын анимациялық фильмдер де кең таралды. Олардың ең танымал туындысы – Ван Лайминнің «Аспандағы маймылдың шатақтары» (1961, 4) классикасы, ол Лондон халықаралық кинофестивалінде «Ең үздік фильм» жүлдесін жеңіп алды. «Ақ шашты қыз» және «Жер шаруасы» сияқты фильмдер көрермендерді «ашу-ызаны айтуға» шақыратын құтқарушы мелодрама жанрының бір бөлігі болды. Бұл науқан кезінде ең өткір сын-пікірлер Лю Банның сатирикалық комедияларынан түсті. «Жаңа режиссер келгенге дейін» фильмі кадрлар арасындағы иерархиялық қатынастарды ашады, ал оның келесі туындысы «Аяқталмаған комедия» (1957) Анти-оңшыл қозғалысы кезінде «улы арамшөп» деп танылып, Люге режиссерлік қызметтен өмір бойына бас тартуға тыйым салынды. Бұл кезеңде түсірілген басқа да маңызды фильмдер Сан Худың Лу Сунның әңгімесінен бейімделген «Жаңа жылдық құрбандық» (1956) және Шуй Хуаның Мао Дунның әңгімесінен бейімделген «Лин отбасының дүкені» (1959) сияқты әдеби классиканың бейімделулері болды. Бұл дәуірдің ең көрнекті режиссері – Ши Цзинь, оның үш фильмі – «5-нөмірлі баскетболшы қыз» (1957), «Қызыл әйелдер отряды» (1961) және «Екі сахналық әпке» (1964) Қытайдың кино түсірудегі біліктілігінің артуын көрсетеді. Бұл кезеңде түсірілген фильмдер жоғары өндіріс сапасымен және әсем декорацияларымен ерекшеленеді. Пекин мен Шанхай негізгі өндіріс орталықтары болып қала бергенімен, 1957-1960 жылдар аралығында үкімет Гуанчжоу, Сиань және Чэндуда этностық азшылықтарды фильмдерде бейнелеуді ынталандыру үшін аймақтық студиялар құрды. Қытай киносы 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында «Бес алтын гүл» (1959), «Үшінші әпке Лю» (1960), «Жер шаруалары» (1963) және «Асима» (1964) сияқты фильмдерде этностық азшылықтар мәселесін тікелей көтеріп, қарастыра бастады. 1958 жылдың 9 наурызында Мәдениет министрлігі кинодағы «Ұлы серпіліс» жобасын енгізу үшін отырыс өткізді. АҚШ империализмін айыптау және вьетнамдықтардың қарсылығын насихаттау мақсатымен коммунистік партия кино көрмелерін және басқа да мәдени құралдарды пайдаланды. 1972 жылы Қытай билігі Микеланджело Антониониді Қытайға Мәдени революцияның жетістіктерін түсіру үшін шақырды. Антониони «Чунгу Куо, Чина» деректі фильмін жасады. 2004 жылы Қытайда көрсетілгеннен бері бұл фильм қытай көрермендері тарапынан жақсы қабылданып, әсіресе қарапайым заманның әдемі суреттері үшін жоғары бағаланды. Жеке өндірілген фильмдерге көп көрермен жиылды, ал шетелдік кинофестивальдерге билеттер тез сатылып кетті. Индустрия батыстағы әріптестеріне ұқсас жаңашыл және «зерттеуші» фильмдер жасап, көпшілікті қайта тартуға тырысты. Қытай киносы 1970 жылдардың аяғында айтарлықтай өсті. 1979 жылы жылдық кассалық түсім 29,3 миллиард билет сатылған деңгейге жетті, бұл бір адамға орташа есеппен 30 фильмке тең. Қытай киносы 1980 жылдардың басында да өркендеуін жалғастырды. 1980 жылы жылдық кассалық түсім 23,4 миллиард билет сатылған деңгейге жетті, бұл бір адамға орташа есеппен 29 фильмге тең. Бұл кезең Қытай кассасының тарихындағы ең жоғары билет сату деңгейін көрсетті. Билет бағасының төмендігі билет сатудың жоғары деңгейіне ықпал етті, сол кезде кинотеатр билетінің бағасы әдетте 0,1 мен 0,3 юань аралығында болды. 1980 жылдардың басында Қытайда 162 000 проекция бірлігі болды, олардың көп бөлігі ауылдық және қалалық аймақтарда ашық ауада фильмдер көрсеткен жылжымалы кинотоптардан құралды. Одан кейін «Туысқандар» (Full House of Joy) [zh] (1981) және «Қыраусыз Удан» (1983) фильмдері 600 миллионнан астам билет сатылды. Ең табысты шетелдік фильм – 1976 жылы түсірілген және 1978 жылы көрсетілген жапондық «Ким йо Фундо но Кава о Ватаре» фильмі, ол 330 миллионнан астам билет сатты, одан кейін 1971 жылы түсірілген және 1979 жылы көрсетілген үнді фильмі «Караван» 300 миллион билет сатты. 1980 жылдардың аяғында киноиндустрия қиын жағдайға түсті, себебі басқа да ойын-сауық түрлерінен бәсекелестік және биліктің көптеген танымал триллерлер мен әскери фильмдердің әлеуметтік тұрғыдан қабылдауға жарамайтындығына қатысты алаңдаушылығы күшейді. 1986 жылдың қаңтарында киноиндустрия Мәдениет министрлігінен жаңа құрылған Радио, Кино және Телевизия министрлігіне «қатаң бақылау мен басқару» үшін және «өндірісті күшейту үшін» берілді.

"Ақжелтегінің драмалары"

Мәдени революцияның аяқталуы осы кезеңнің эмоционалдық жарақаттарын бейнелеген "жарақат драмаларын" (傷痕剧 shānghén jù) тудырды. Олардың ең танымалдары – Ши Цзиньнің "Хибискус қаласы" (1986) болса, Тиан Чжуанцжуанның "Көк қайың" (1993) фильмін 1990-шы жылдарға дейін көруге болар еді. 1980-ші жылдары Дэн Сяопин Мәдени революция мен бұрынғы Оңшылдарға қарсы науқанның артық қимылдарын ашу және Дэннің "реформалар мен ашылу" саясатын заңды ету мақсатымен, Коммунистік партияның кейбір бұрынғы саясатын ашық сынауға мүмкіндік берді. Мысалы, 1981 жылғы алғашқы "Алтын әтеш" кинофестивалінде "Күнгі жаңбыр" (Ву Ёнган, Ву Йигун, 1980) және "Тяньюнь тауының аңызы" (Сьи Цзинь, 1980) екі "жарақат драмасы" үздік фильм номинациясын жеңіп алды. Көптеген жарақат драмаларын төртінші буынның өкілдері түсірді, олардың өзінің мансабы немесе өмірі осы оқиғалар кезінде қиындықтарға тап болған. Ал Тянь сияқты бесінші буынның жас режиссерлері көбінесе қазіргі заманға немесе алыс өткенге қатысты азырақ дау тудыратын тақырыптарға назар аударды. 1990-шы жылдары жас режиссерлер Мао дәуірінің теріс жақтарын көрсетуге кіріскен кезде, жарақат драмаларына деген ресми қызығушылық азайды. "Көк қайың" бұрынғы жарақат драмаларымен ұқсас тақырыпты бөліссе де, стилі жағынан шынайырақ болды және оның нақты сценарийін жасыру арқылы ғана түсіріле алды. Шетелде көрсетілгенімен, Қытайдың ішкі нарығында көрсетуге тыйым салынды, ал Тянь өзіне он жылға жуық уақыт бойы фильм түсіруге тыйым салынды. 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық пен қырғыннан кейін Қытайдың ішкі нарығында жарақат драмаларының шығуы азайып, дерлік тоқтап қалды.

Бесінші ұрпақтың пайда болуы

1980 жылдардың ортасынан бастап, «бесінші буын» деп аталатын қытай кинорежиссерлерінің көтерілуі қытай киносының шетелде танымалдылығын арттырды. Бесінші буынды құраған көптеген кинорежиссерлер 1982 жылы Пекин кино академиясын бітірген, олардың ішінде Чжан Имоу, Тянь Чжуанчжуан, Чэнь Кайге, Чжан Цзюньжао, Ли Шаохон, Ву Цзинью және басқалар бар. Бұл түлектер Мәдени революциядан кейін бітірген алғашқы кинорежиссерлер тобын құрады және олар әңгіме айтудың дәстүрлі әдістерін тез арада тастап, еркін және дәстүрлі емес, символикалық тәсілге көшті. «Жаралы әдебиет» деп аталатын көркем әдебиет ашық пікірталасқа жол ашқаннан кейін, Чжан Цзюньжаоның «Бір және сегіз» (1983) және Чэнь Кайгедің «Сары жер» (1984) фильмдері бесінші буынның басталуын белгіледі. Бесінші буын режиссерлерінің ең танымал өкілдері – Чэнь Кайге мен Чжан Имоу «Балалар патшасы» (1987), «Жу Ду» (1989), «Қызыл фонарьды көтер» (1991) және «Қоштасу» (1993) сияқты әйгілі туындыларды жасады, олар қытай көрермендері ғана емес, Батыс киносүйер қауымының да жоғары бағасын алды. Тянь Чжуанчжуанның фильмдері Батыс көрермендеріне онша танымал болмаса да, Мартин Скорсезе сияқты режиссерлер оларды жоғары бағалады. Осы кезеңде қытай киносы халықаралық назардың жемісін көре бастады, соның ішінде 1988 жылы «Қызыл сорго» үшін «Алтын аю», 1992 жылы «Қиу Джу тарихы» үшін «Алтын арыстан», 1993 жылы «Қоштасу» үшін «Алтын пальма» сыйлықтары мен «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына үш рет іліккен. Саяси мәні бар кейбір батыл фильмдеріне қытай билігі тыйым салды. Бұл фильмдер жаңа жанрлар мен түсіру стилімен ерекшеленді, режиссерлер ұлттық мәдениеттің тарихы мен құрылымын көрсету және зерттеу үшін кеңінен түсті және ұзақ кадрларды пайдаланды. Жаңа фильмдердің күрделілігі оларды білімді көрермендерге арналған ететін. Жаңа стиль кейбіреулер үшін табысты болды және кинорежиссерлерге бизнесте алға жылжуға көмектесті, оларға шындықтан қашып, өнерлік көзқарастарын көрсетуге мүмкіндік берді. Төртінші буын да қайтадан көзге түсті. Бесінші буынның өркендеуінен кейін оларға осылай атау берілді, бұл Мәдени революциядан кейін мансабы тоқтап, 1966 жылға дейін кәсіби білім алған режиссерлер еді. Әсіресе Ву Тяньмин, Сиань киностудиясын басқарғаннан кейін (1983), бесінші буын режиссерлерін қаржыландыруға үлкен үлес қосты, сонымен қатар «Ескі құдық» (1986) және «Маскалар патшасы» (1996) сияқты фильмдерді түсіруді жалғастырды. Бесінші буын қозғалысы 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін аяқталды, бірақ оның маңызды режиссерлері көрнекті туындыларын жасауды жалғастырды. Бірнеше режиссер өз еркімен елден кетіп қалды: Ву Тяньмин Америка Құрама Штаттарына көшті (бірақ кейін қайтып келді), Хуан Цзяньсин Австралияға кетті, ал көптеген басқалары теледидар саласында жұмыс істеді.

Негізгі мелодиялық драмалар

Социалистік драмалардың көрермендері азайып бара жатқан кезде, Қытай үкіметі Голливудтың музыкалық драмалардағы табыстарынан шабыт алып, "негізгі әуен" (主旋律 zhǔxuánlǜ) деп аталатын ресми жанрды құру арқылы халықтық мәдениет пен кино әлеміне одан да тереңірек араласа бастады. 1987 жылы Радио, кино және теледидар министрлігі "ұлттық рухты және ұлттық мақтанышты жандандыру" мақсатымен негізгі әуенді баса көрсететін фильмдер жасауға шақыратын мәлімдеме жасады. "Негізгі әуен" термині "біздің заманымыздың тақырыбы" деп аударылатын музыкалық леймотивті білдіреді, және ғалымдар бұл Қытайдың әлеуметтік-саяси ахуалы мен танымал киноның мәдени контексін көрсетеді деп санайды. Бұл негізгі әуенді фильмдер, қазір де тұрақты түрде шығарылып келеді, Голливуд стиліндегі музыка мен арнайы эффекттерді қолдану арқылы коммерциялық сәттілікке ұмтылады. Осы фильмдердің ерекшелігі – Қытай Халық Республикасын қолдау мақсатымен жазылған "қызыл ән" болуы. Фильмнің сюжеті "қызыл ән" мотивіне негізделгенде, ол кассада сәттілікке жетеді, себебі әндер фильмге қарағанда көбінесе жеңіл қабылданады. Теориялық тұрғыдан алғанда, "қызыл ән" хит-парадтарда көшбасшы болған соң, онымен байланысты фильмге қызығушылық артады. Негізгі әуенді драмалар көбінесе мемлекеттік қолдауға ие болады және үкімет пен әскери қызметкерлер үшін тегін кіру мүмкіндігі қарастырылады. Қытай үкіметі негізгі әуен жанрындағы фильмдерді қолдау үшін жыл сайын "бір миллионнан екі миллионға дейін юань" қаражат бөледі. Август Бірінші киностудиясы – Халықтық Азаттық Армиясының кино және теледидар өндірісімен айналысатын бөлімшесі. Бұл студия негізгі әуенді фильмдерді шығарады. Көбінесе өткен әскери қақтығыстарды бейнелейтін немесе ҚКП-ның бірінші буын басшыларының өмірбаянын көрсететін негізгі әуенді фильмдер "Алтын әтеш" сыйлығының "Үздік фильм" номинациясында бірнеше рет жеңіске жетті. Ең танымал негізгі әуенді драмалардың қатарында Цай Цзявэй, Ян Гуанюань және Вэй Лянь режиссерлік еткен он сағаттық "Шешуші шайқас" (大决战, 1991) эпопеясы, Си Цзиньнің "Опиум соғысы" (1997) және Хан Санпин мен Бесінші буын режиссері Хуан Цзяньсиньдің "Республиканың құрылуы" (2009) фильмдері бар. "Армияның құрылуы" (2017) фильмі Халықтық Азаттық Армиясының 90 жылдығын мерекелеу үшін үкімет тапсырысымен түсірілді және "Республиканың құрылуы" сериясының үшінші бөлігі болып табылады. Фильмде Ли Ифен, Лю Хаоран және Лэй Чжан сияқты танымал жас қытайлық эстрада әншілері де ойнады, бұл фильмнің негізгі әуенді драма ретіндегі беделін арттыруға септігін тигізді.

Алтыншы ұрпақ

1990 жылдан кейінгі кезең «әуесқой кино режиссерінің қайта оралуы» деп аталады, себебі 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін мемлекеттік цензура саясаты «Алтыншы буын» деп белгіленген андеграунд киноқозғалысын тудырды. Мемлекеттік қаржыландыру мен қолдаудың болмауына байланысты, бұл фильмдер 16 мм пленка және цифрлық бейне сияқты материалдарды, сондай-ақ көбінесе кәсіби емес актерлер мен актрисаларды пайдаланып, жылдам және арзан түсірілді. Бұл фильмдер көбінесе ұзақ кадрлармен, қолмен ұсталатын камералармен және қоршаған ортаның дыбысымен деректі фильм сияқты сезім тудырды. Олар итальяндық неореализм мен «cinéma vérité» стиліне жақын болды, ал бесінші буынның көлемді, мұқият ойластырылған туындыларынан ерекшеленді. Бесінші буыннан айырмашылығы, Алтыншы буын өмірге жеке тұлғалық, антиромантикалық көзқараспен қарады және қазіргі қалалық өмірге, әсіресе Қытайдың қазіргі әлеуметтік-экономикалық шиеленістері мен мәдени аясына байланысты, бағдарсыздық, қарсылық және наразылыққа көбірек назар бөлді. Көптеген фильмдер өте төмен бюджетпен түсірілді (мысалы, Цзя Чжанке цифрлық бейнеге, бұрын 16 мм пленкаға түсірді; Ван Сяошуайдың «Күндер» (1993) фильмі 10 000 АҚШ долларына түсірілді, ал Цзя Чжанкенің дебюттік фильмі «Сяо Ву» (1997) провинциялық қалтақшы туралы). Бесінші буынның кинорежиссерлері Қытайдың басты мәдениетінің сүйіктілері болса, алтыншы буынның кинорежиссерлері халықаралық кинофестивальдерде және артхаус нарықтарында жетістікке қол жеткізгеніне қарамастан, мемлекеттік цензура мен реттеу жүйесінің қатал қысымын жиі бастан кешірді. Алтыншы буын халықаралық деңгейде танымал болғандықтан, көптеген келесі фильмдер халықаралық демеушілермен бірлескен жобалар болды, бірақ бәрібір төмен бюджетті қалды. Цзя Чжанке-нің «Платформа» (2000) фильмін Такеши Китаноның өндіріс үйі қаржыландырды, ал «Тұрмыс салған өмір» (Still Life) HD бейнеге түсірілді. «Тұрмыс салған өмір» 2006 жылғы Венеция халықаралық кинофестивалінде күтпеген жеңіс алып, «Алтын арыстан» жүлдесіне ие болды. Үш сарқырама аймағындағы провинциялық жұмысшылар туралы «Тұрмыс салған өмір» фильмі сол кезде «Ұшқан қанжарлар үйі» (2004) және «Уәде» (2005) фильмдерін түсіріп жатқан Чжан Имоу және Чен Кайге сияқты бесінші буынның қытай режиссерлерінің туындыларынан өте өзгеше болды. Фильмде халықаралық деңгейде танымал жұлдыздар болмады және көбінесе кәсіби емес актерлер ойнады. Алтыншы буынның көптеген фильмдері Қытайдың қазіргі капиталистік нарыққа енуінің жағымсыз жақтарын көрсетті. Мысалы, Ли Янгтың «Көре алмайтын шахта» (2003) фильмі Қытайдың солтүстігіндегі реттелмеген және қауіпті тау-кен өнеркәсібінде екі адамның жасаған қылмыстары туралы айтады. (Ли Алтыншы буын деген атаудан бас тартты, бірақ ол бесінші буын емес екенін мойындады). Алтыншы буын режиссерлерінің ең өнімділері Ван Сяошуай («Күндер», «Бейжің велосипеді», «Қалықтай ұлым»), Чжан Юань («Бейжің жәңбірі», «Шығыс сарайы, Батыс сарайы»), Цзя Чжанке («Сяо Ву», «Белгісіз ләззат», «Платформа», «Әлем», «Күнәнің бір иісі», «Таулар кетіп қалуы мүмкін», «Күл ең таза ақ»), Хэ Цзяньцзюнь («Пошташы») және Лу Е («Сучжоу өзені», «Жазғы сарай»). Олардың буынынан Лу Чуан («Кекексили: Тау патрулі», 2004; «Өмір мен өлім қаласы», 2010) Алтыншы буынның көптеген алаңдаушылықтарын бөліспейді.

Белгілі алтыншы буын режиссерлері

2018 жылғы Канн кинофестивалінде Қытайдың алтыншы буын кинорежиссерлері Цзя Чжанке мен Чжан Мэнь – олардың қытай киносын өзгерткен қараңғы туындылары 1990-шы жылдары француз Ривьерасында көрсетілді. Екі режиссер де қытай киносын ұсынатын болғанымен, олардың өмір жолдары мүлдем әртүрлі. 49 жастағы Цзя 2017 жылы Пиньяо халықаралық кинофестивалін құрды, ал 56 жастағы Чжан кино мектебінің профессоры, өзінің жобаларымен күрескеннен кейін жылдар бойы үкіметтік тапсырмалар мен отандық телешоуларда жұмыс істеді. Олардың әртүрлі өмір жолдарына қарамастан, олар қытай киносының маңызды тірегі болып табылады және екеуі де қытай фильмдерін халықаралық экранға шығаруға үлкен үлес қосты. Қытай режиссері Цзя Чжанкедің соңғы фильмі "Күл ең таза ақ" 71-ші Канн кинофестивалінің "Алтын пальма" сыйлығы үшін өтетін ресми сайысқа іріктелді – бұл фестивальдегі ең жоғары награда. Бұл Цзяның бесінші фильмі, ол оның ең қымбат және кең таралған туындысы. 2013 жылы Цзя "A Touch of Sin" фильмі үшін "Үздік сценарий" сыйлығын жеңіп алды, ал бұрын 2002 жылы "Белгісіз ләззат" және 2008 жылы "24 қала" фильмдері номинацияланған болатын. 2014 жылы ол ресми қазылар алқасының құрамына кірді, ал келесі жылы оның "Таулар ажырасады" фильмі көрсетілді. Variety сайтының хабарлауынша, биыл рекордтық көлемде қытай фильмдері ұсынылған, бірақ тек Цзяның романтикалық драмасы ғана "Алтын пальма" үшін күресе алады. Ал Чжан Канн фестивалінде "Плутон сәті" фильмімен дебют жасайды – бұл Қытайдың шалқа жатқан аймақтарында түсірілім алаңдары мен музыкалық таланттарды іздеп жүрген режиссерлер тобы туралы баяу дамытын қарым-қатынас драмасы. Бұл фильм Чжанның ең танымал жұмысы, онда актер Ван Сюэбин басты рөлде ойнайды. Фильмнің қаржыландыруына iQiyi компаниясы көмектесті, ол Қытайдағы ең танымал онлайн бейнеплатформалардың бірі. Диао Йинан да алтыншы буынның белгілі өкілі, оның "Қара көмір, жұқа мұз", "Жабайы қаз көлі", "Түн поезді" және "Форма" атты фильмдері Канн сияқты фестивальдарда көрсетіліп, шетелде жоғары бағаланды.

Басқа директорлар

Хэ Пин – қытайлық жерлерде түсірілген, көбінесе батыс үлгісіндегі фильмдердің режиссері. Оның "Екі тудың астындағы қылышкерлер" (1991) және "Күн аңғары" (1995) атты туындылары Гоби шөліне жақын, Батыс Қытайдың сирек қоныстанған аймақтарындағы оқиғаларды көрсетеді. Оның "Қызыл жарықшақ, жасыл жарықшақ" (1994) тарихи драмасы көптеген жүлделерді иеленді. Соңғы жылдары қытай кинематографистері бірқатар танымал фильмдер түсірді. Чжан Имоудан басқа Лю Юэ "Мистер Чжао" (1998) фильмін жасады, ол шетелде жақсы қабылданып, жоғары бағаланды. Гу Чанвэйдің "Тыңқыр" (2005) фильмі – Мәдени революциядан кейінгі кезеңде өмір сүрген үш әр түрлі мінезді бауырластар туралы минималистік эпикалық туынды. Бұл фильм 2005 жылғы Берлин халықаралық кинофестивалінде Күміс аю сыйлығын жеңіп алды. Хоу Ён – тағы бір кинематографист, ол фильмдер ("Жасмин әйелдері", 2004) мен телесериалдар түсірді. Кейбір актерлер актерлік және режиссерлік қызметті қатар атқарады. Қытайдың танымал актрисасы Сюй Цзиньлей бүгінгі күнге дейін алты фильм түсірген. Оның екінші фильмі "Белгісіз әйелден хат" (2004) оған Сан-Себастьян халықаралық кинофестиваліндегі үздік режиссер сыйлығын әкелді. Чжао Вэй – тағы бір танымал актриса және режиссер, оның режиссерлік дебюті "So Young" (2013) үлкен кассалық табысқа жетіп, сыншылардың жоғары бағасын алды. Қытайдың ең беделді актер-режиссері – Цзян Вэнь, ол актерлік мансабын жалғастыра отырып, бірнеше сыншылар тарапынан жоғары бағаланған фильмдер түсірді. Оның режиссерлік дебюті "Күннің күшті шағында" (1994) Тайваньда өткен "Алтын жылқы" киносыйлығында "Үздік фильм" аталымын жеңіп алған алғашқы ҚХР фильмі болды. Оның "Есіктің алдындағы шайтандар" (2000, Канн Гран-приі) және "Оқтар ұшсын" (2010) сияқты басқа фильмдері де жақсы қабылданды. 2011 жылдың басына қарай "Оқтар ұшсын" Қытай тарихындағы ең табысты отандық фильмге айналды.

dТұтынушыны тұтынушыдан тыс тасымалдау

Тәуелсіз жетінші немесе алтыншы буыннан кейінгі кинорежиссерлердің саны артып келеді, олар өте төмен бюджетпен және цифрлық жабдықтарды қолдана отырып фильмдер түсіреді. Оларды dGeneration (цифрлық буын) деп атайды. Бұл фильмдер, алтыншы буын режиссерлерінің фильмдері сияқты, көбінесе Қытай кино жүйесінен тыс жасалады және көбінесе халықаралық кинофестивальдерде көрсетіледі. Ин Лян және Цзянь И – осы буынның режиссерлері. Инның "Әкесін үйге әкелу" (2005) және "Екінші жартысы" (2006) фильмдері көркем фильмдердің буындық тенденцияларын көрсетеді. Лю Цзяин dGeneration буынының екі көркем фильмін түсірді: "Сиыр терісі" (2004) және "Сиыр терісі II" (2010), бұл фильмдер деректі фильм мен көркем фильм арасындағы шекараны жояды. Лю киностудент кезінде түсірген "Сиыр терісі" фильмінде өзі және оның ата-анасы Пекиндегі тығырыққа тіреген пәтерде бейнеленген, бұл фильм сыншылар тарапынан мақтауға ие болды. "Адам отырған піл" қытай киносының ең ұлы дебюттерінің бірі саналады және бұл марқұм Ху Боның жалғыз фильмі.

Жаңа деректі фильмдер қозғалысы

Реформалар мен коммерцияландырудың екі онжылдығы Қытайдың материктік бөлігінде айқын әлеуметтік өзгерістерге әкелді, бұл тек көркем фильмдерде ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан деректі фильмдер қозғалысында да көрініс тапты. У Вэнгуанның 70 минуттық "Бамминг в Пекине: Соңғы арманшылар" (1990) фильмі қазір Қытайдағы "Жаңа деректі фильмдер қозғалысының" (ЖДФҚ) алғашқы туындыларының бірі саналады. 1988-1990 жылдар аралығында түсірілген "Бамминг" фильмінде Пекинде күнкөрісін табуға тырысып жүрген бес жас суретшімен сұхбат алынған, олар мемлекеттік тапсырмалармен жүктелген. Видеокамерамен түсірілген деректі фильмде төрт суретші 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін шетелге көшіп кеткен. "Ферма жұмысшыларымен би" (2001) – Вуның тағы бір деректі фильмі. Тағы бір халықаралық деңгейде танымал деректі фильм – Ван Бингтің деиндустриализация туралы тоғыз сағаттық "Tie Xi Qu: Тректердің батысы" (2003) фильмі. Ванның кейіннен түсірген "He Fengming" (2007), "Crude Oil" (2008), "Man with no name" (2009), "Three Sisters" (2012) және "Feng ai" (2013) фильмдері оның қозғалыстың жетекші деректі фильмдерін жасаушысы ретінде беделін нығайтты. ЖДФҚ-дағы алғашқы әйел режиссер Ли Хун, "Out of Phoenix Bridge" (1997) фильмінде төрт жас әйелдің тарихын айтады, олар миллиондаған басқа адамдар сияқты ауылдық жерлерден үлкен қалаларға, Пекинге күнкөріс табу үшін келген. Жаңа деректі фильмдер қозғалысы соңғы уақытта dGeneration киносымен қабаттасты, көптеген деректі фильмдер арзан және тәуелсіз түрде цифрлық форматта түсірілді. Сюй Синнің "Karamay" (2010), Чжао Лянның "Behemoth", Хуан Вэйкайдың "Disorder" (2009), Чжао Дайонгтың "Ghost Town" (2009), Ду Хайбиннің "1428" (2009), Сюй Тонгтың "Fortune Teller" (2009) және Ли Ниннің "Tape" (2010) фильмдерінің барлығы цифрлық форматта түсірілді. Олардың барлығы халықаралық деректі фильмдер саласына әсер етті, ал цифрлық форматты қолдану көбірек ұзақтықтағы туындылар жасауға мүмкіндік береді.

1950 жылдарға дейін

Дисней анимациясының жетістігіне шабыттанған, өзімен-өзі оқыған Ван ағайындылары Ван Лайминг пен Ван Гучан 1920 жылдары алғашқы қытай анимациялық қысқаметражды фильмін жасап, қытай анимациясы тарихын бастады. (Чен Юаньюань 175) Республика дәуіріндегі көптеген ойынды фильмдерде де анимациялық тізбектер кездесетін. 1937 жылы Ван ағайындылары «Темір желдеткіш принцессасы» анимациялық фильмін жасауға шешім қабылдады, ол қытай анимациясының алғашқы толық метражды фильмі және американдық «Ақ қар ханшайымы», «Гулливердің саяхаттары» және «Пиноккионың басынан өткендері» фильмдерінен кейінгі төртінші фильм болды. Осы кезде қытай анимациясы өнер түрі ретінде әлемдік аренада танымал болды. 1941 жылы аяқталған бұл фильм China United Pictures арқылы жарық көрді және Азияда үлкен қызығушылық тудырды. Жапон аниматоры Шигеру Тезука осы мультфильмді көргеннен кейін медицинаны тастап, анимациямен шұғылдануға шешім қабылдағанын айтқан.

1950-1980 жылдар

Бұл алтын дәуірде қытай анимациясы әртүрлі стильдерді дамытты, оның ішінде сиямен салынған анимация, көлеңке театры анимациясы, қуыршақ анимациясы және тағы да басқалары. Ең көрнекті туындыларының қатарында – «Сарайдағы дүрлік» («大闹天宫»), «Нежа теңізде шайқасқанда» («哪吒闹海») және «Аспан кітабы» («天书奇谭») шығармалары бар, олар әлемдік деңгейде жоғары бағаланып, көптеген наградаларға ие болды.

1980-1990 жылдар

Ден Сяопиннің реформа кезеңінен және Қытайдың "ашылуынан" кейін "Қабақ ағайындылары", "Қара мысық шериф", "Аванти әңгімесі" және тағы да басқа әсерлі анимациялық фильмдер шықты. Бірақ, сол кезде Қытай жапондықтардың ерекше, американдық және еуропалық ықпалмен жасалған анимациялық туындыларын, отандық, одан кем дамыған туындылардан гөрі жоғары бағалайтын.

1990-2010 жылдар

1990 жылдары цифрлық өндіріс әдістері қолмен салу әдістерін ығыстырды; алайда, озық технология қолданылғанмен, анимациялық еңбектердің ешқайсысы жаңалыққа толы фильм деп есептелмеді. Lotus Lantern және Storm Resolution сияқты барлық жас санатына бағытталған анимациялық фильмдер көп назар аудартпады. Тек қана балаларға арналған анимациялық туындылар ғана танымал болды, мысалы, Pleasant Goat және Big Big Wolf (喜羊羊与灰太狼).

2010 жылдар қазіргі уақыт

Осы кезеңде Қытайдың ішкі анимациялық өндірісінің техникалық деңгейі толыққанды қалыптасты, ал 3D анимациялық фильмдер басымдыққа ие болды. Алайда, Қытайға шетелдік фильмдер (жапон, еуропалық және америкалық сияқты) көптеп импорттала бастағанда, қытайлық анимациялық туындылар осы шетелдік анимациялық фильмдердің көлеңкесінде қалды. Тек 2015 жылы «Батыр маймыл: Қайтып келген герой» компьютерлік анимациялық фильмі жарық көргеннен кейін ғана қытайлық анимациялық шығармалар қайтадан көшбасшылыққа ие болды. Фильм үлкен жетістікке ие болып, Қытайдың кассалық жиынтығында 956 миллион юаньмен қытайлық ішкі анимациялық фильмдердің рекордын жаңартты. «Батысқа саяхаттың» сәттілігінен кейін «Балық пен бегония гүлі» (Big Fish and Begonia) және «Ақ жыланның тууы» (White Snake) сияқты бірнеше жоғары сапалы анимациялық фильмдер шықты. Бұл фильмдердің ешқайсысы да кассада үлкен табысқа жете алмаса да, киноөндірушілердің анимациялық туындыларға қызығушылығын арттырды. Бәрі «Нажа: Шақырылған шайтан» (Ne Zha) анимациялық фильмімен өзгерді. 2019 жылы жарық көрген ол Қытайдағы барлық уақыттағы ең табысты екінші фильм, ағылшыл тіліндегі емес анимациялық фильмдер арасындағы ең табысты фильм және бір елдегі ең табысты анимациялық фильм атанды. Осы фильм арқылы қытайлық анимациялық фильмдер, жанр ретінде, Қытайдағы «ішкі анимациялық фильмдер тек балаларға арналған» деген пікірді жоққа шығарды. «Нажа» және оның туындысы «Цзян Цзя» (Jiang Ziya) арқылы қытайлық анимацияның барлық жастағы көрермендерге арналған нағыз ойын-сауық көзі екені мойндалды.

Коммерциялық табыстар

Қытайдың 1970-ші жылдардың аяғындағы либерализациясы және шетелдік нарықтарға ашылуы коммерциялық факторлардың 1980-ші жылдардан кейінгі кинематографияға әсер етуіне себеп болды. Дәстүрлі түрде көркем фильмдер көбінесе өз шығындарын өтеуге жеткілікті табыс таба алмайды. Мысалы, Бесінші буын режиссері Тянь Чжуанцзуанның "Ат ұрысы" (1986) фильмі. Экзотикалық ландшафттарымен көзге түскен бұл фильм қытай және кейбір батыс артхаус көрермендерінен жақсы баға алды, бірақ кассада сәтсіз болды. Тяньнің кейінірек түсірген "Жауынгер мен қасқыр" (2010) фильмі де коммерциялық жағынан ұсынылмады. Бұған дейін либерализациядан кейінгі кезеңде коммерциялық сәтті фильмдер де болды. Олардың бірі – "Лу тауындағы романс" (1980) романтикалық фильмі, ол ересек қытай көрермендері арасында үлкен сұранысқа ие болды. Фильм Гиннестің рекордтар кітабына алғашқы көрсетілімде ең ұзақ экранда болған фильм ретінде енді. Джет Лидің "Шаолин ғибадатханасы" (1982) фильміндегі дебюті отандық және шетелдік (мысалы, Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азияда) көрермендердің ықыласына бөенді. Тағы бір сәтті фильм – "405-тегі кісі өлтіру" (405谋杀案, 1980) детективтік триллері. Фэн Сяоганның "Арман фабрикасы" (1997) фильмі Қытай киноиндустриясындағы бетбұрыс ретінде жарияланды, социалистік нарықтық экономикадағы коммерциялық модельдің тиімділігін көрсеткен "хесуй пиань" (жаңа жылдық фильм) жанрының өкілі болды. Фэн 1997 жылдан кейінгі кезеңдегі ең табысты коммерциялық режиссерлердің біріне айналды. Оның көптеген фильмдері отандық нарықта жоғары табыс әкелді, ал Розамунд Кван, Жаклин Ву, Рене Лю және Шу Ци сияқты этникалық қытай актері мен актрисаларын фильмдерінің тартымдылығын арттыру үшін пайдаланды. 2010 жылдан кейінгі онжылдықта Голливуд фильмдерінің көптеп келуі (әр жылғы көрсетілім саны шектелгенімен) қытай киноиндустриясы үшін қиындықтар тудырды. Индустрия өсіп келеді және отандық фильмдер Голливудтың ірі блокбастерлерінің кассалық табысына жете бастады. Дегенмен, барлық отандық фильмдер қаржылық жағынан сәтті бола бермейді. 2010 жылдың қаңтар айында Джеймс Кэмеронның "Аватар" фильмі Ху Мэйдің "Конфуций" фильміне орын беру үшін 3D емес кинотеатрлардан алынып тасталды, бірақ бұл шешім Худың фильміне кері әсер етті. Жаң Яңның 2005 жылғы "Күнбағыс" фильмі де көп табыс таппады, бірақ оның бұрынғы, төмен бюджетті "Дәмді махаббат сорпасы" (1997) 3 миллион юаньдық бюджетінен он есе көп табыс тапты. Сол сияқты, 2006 жылғы "Жасырын соққы" фильмі де аз бюджетпен (3 миллион HKD / 400,000 АҚШ доллары) түсірілген болатын, бірақ көрермендердің сүйіктісіне айналды. 2009-2011 жылдары Фэннің "Соққы толқыны" (2009) және Цзян Вэннің "Оқтар ұшсын" (2010) фильмдері Қытайдың ең көп табыс әкелген отандық фильмдері болды, "Соққы толқыны" 670 миллион юань (105 миллион АҚШ доллары), ал "Оқтар ұшсын" 674 миллион юань (110 миллион АҚШ доллары) табыс тапты. "Таиландта жоғалғандар" (2012) қытай кассасында 1 миллиард юаньға жеткен алғашқы қытай фильмі болды, ал "Монстрлар ауы" (2015) – 2 миллиард юань шегінен асып түскен алғашқы фильм. 2021 жылға қарай Қытайдағы ең көп табыс әкелген 10 фильмнің 9-ы отандық өндіріс болып табылады. 2016 жылдың 8 ақпанында қытай кассасы бір күндік рекордтық табысқа жетті, 2015 жылдың 18 шілдесіндегі бұрынғы рекордты ұтып кетті. Сондай-ақ 2016 жылдың ақпан айында Стивен Чоу режиссерлік жасаған "Суқұбыршы қыз" фильмі "Монстрлар ауы" фильмін басып өтіп, Қытайдағы ең көп кассалық табыс тапқан фильм атанды. 2012 жылдың 8 маусымында жарық көрген "Прометей" сияқты Голливудтың ғылыми-фантастикалық фильмдерінің ықпалымен соңғы жылдары қытай кинонарығында ғарыш ғылымы туралы фильмдер тез дамыды. 2019 жылдың 5 ақпанында Франт Гво режиссерлік жасаған "Жолғап жүрген жер" фильмі бүкіл әлем бойынша 699,8 миллион долларлық табыс тапты, бұл қытай киносының тарихындағы үшінші ең табысты фильм болды.

Қытайдың халықаралық киносы және шетелдегі табыстары

1980 жылдардың соңынан бастап, және 2000 жылдары одан да күшейе түсіп, қытай фильмдері шетелде үлкен кассалық табысқа ие болды. Бұрын тек киносүйер қауым ғана тамашалаған олардың әлемдік танымалдығы, 2000 жылы «Үздік шетелдік фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Анг Лидің «Жасырын жолбарыс, ұшқан әйел» фильмінің халықаралық қабылдануы мен сыншылардың жоғары бағасынан кейін арта түсті. Бұл көпұлтты туынды қытай тілдес әлемнің түкпір-түкпірінен келген жұлдыздарды тарту арқылы өзінің тартымдылығын күшейтті. Ол көптеген көрерменге қытай киносымен (әсіресе уся жанрымен) таныстырып, көптеген бұрынғы қытай фильмдерінің танымалдығын арттырды. Бүгінгі күнге дейін «Жасырын жолбарыс, ұшқан әйел» АҚШ тарихындағы ең табысты шетелдік фильм болып табылады. 2002 жылы Чжан Имоудың «Батыр» фильмі де халықаралық кассада сәтті өтті. Оның актер құрамында материктік Қытай мен Гонконгтың белгілі актерлері ойнады, олар Батыста да белгілі болды, олардың ішінде Джет Ли, Чжан Цзыи, Мэгги Ченг және Тони Лён Чиу Вай бар. Кейбіреулер бұл екі фильмнің батыс көрермендерінің талғамына ыңғайласады деп сынға алғанымен, «Батыр» Азияның көп бөлігінде үлкен жетістікке жетті және АҚШ кассасында екі апта бойы көшбасшы болды, өндіріс шығындарын АҚШ-та ғана жабуға жеткілікті табыс тапты. «Қош бол, сүйікті», «2046», «Сучжоу өзені», «Үйге қайтар жол» және «Ұшқан ханжарлар үйі» сияқты басқа фильмдер де әлемдік сыншылардың жоғары бағасын алды. Hengdian World Studios 330 гектарға дейін жететін ауданымен және 13 түсірілім алаңымен, соның ішінде Тыйым салынған қаланың 1:1 көшірмесімен «қытай Голливуды» деп қарастырылуы мүмкін. «Жасырын жолбарыс, ұшқан әйел» және «Батыр» фильмдерінің табысы «материктік қытай» киносы мен халықаралық негіздегі «қытай тіліндегі кино» арасындағы шекараны анықтауды қиындатады. Мысалы, «Жасырын жолбарыс, ұшқан әйел» фильмін Тайваньда туған, Голливудта жиі жұмыс істейтін америкалық режиссер Анг Ли түсірген. Оның актер құрамында материктік қытай (Чжан Цзыи), Гонконг (Чоу Юн Фат), Тайвань (Чан Чен) және Малайзия (Мишель Йео) актерлері мен актрисалары бар; фильмді қытай, американдық, гонконгтық және тайвандық кинокомпаниялар бірлесіп өндірген. Сол сияқты, Лидің қытай тіліндегі «Сүйкімділік» (2007) фильмінде Қытай, Гонконг және Тайваньнан актерлер мен актерлер тартылды, сондай-ақ француз композиторы Александр Деспланың оркестрлік музыкасы қолданылды. Үш аймақтың, кеңірек Шығыс Азияның және әлемнің адамдарының, ресурстарының және тәжірибесінің бірігуі қытай тіліндегі киноның ірі ауқымды халықаралық ықпал аймағына қадам басуын білдіреді. Бұл үлгідегі фильмдердің басқа мысалдары: «Уәде» (2005), «Торт» (2006), «Қорқынышсыз» (2006), «Соғыс лордтары» (2007), «Жансақшылар мен қаскөйлер» (2009) және «Қызыл жар» (2008-09). Қытай актрисалары мен актерлерінің материктік Қытай мен Гонконг арасында оңай қимылдауы қытай тіліндегі кинодағы бірлескен өндірістердің санын едәуір арттырды. Бұл фильмдердің көпшілігінде көршілес Шығыс Азия елдеріне қызығушылық тудыру үшін оңтүстік кореялық немесе жапондық актерлер де ойнайды. Ху Цзюнь, Чжан Цзыи, Тан Вэй және Чжоу Сюнь сияқты материктік Қытайдан шыққан кейбір өнер иелері сапалы көшіп келушілерді қабылдау схемасы бойынша Гонконгта тұру құқығын алды және көптеген гонконгтық туындыларда өнер көрсетті.

Кассалық кеңсе және экрандар

1983 жылы Қытайда 162 000 проекциялық құрылғы болды, бұл ҚХР-дың 1949 жылы құрылған кездегі 600-ден азырақ көрсеткіштен жоғары. 1998 жылы Мәдениет министрлігі 2131 жобасы аясында жылжымалы ауылдық кино көрсету амалын қайта жаңғыртты, бұл жоба ауылдық Қытайдағы әрбір ауылға айына бір фильм көрсету және аналогты жабдықтарды цифрлық проекторларға алмастыруды мақсат еткен. 2013 жылы Қытайдың жалпы кассалық түсімі 21,8 миллиард юань (3,6 миллиард АҚШ доллары) құрады, бұл кассалық түсімдер бойынша әлемдегі екінші ірі кино нарығы болды. 2013 жылдың қаңтар айында «Тайландта жоғалғандар» (2012) фильмі кассада 1 миллиард юаньға жеткен алғашқы қытай фильмі болды. 2013 жылдың мамыр айына қарай Қытайдағы ең табысты 10 фильмнің 7-сі отандық туындылар еді. 2014 жылы барлық билеттердің шамамен жартысы онлайн сатылды, ең ірі билет сату сайттары – Maoyan.com (82 миллион), Gewara.com (45 миллион) және Wepiao.com (28 миллион) болды. 2014 жылы қытай фильмдері Қытайдан тыс жерлерде 1,87 миллиард юань табыс тапты. 2013 жылдың желтоқсанына дейін елде 17 000 экран болды. 2014 жылдың 6 қаңтарына дейін елде 18 195 экран болды. 2014 жылы елде 299 кинотеатр желісі (252 ауылдық, 47 қалалық), 5813 кинотеатр және 24 317 экран жұмыс істеді. 2015 жылы елде шамамен 8035 экран қосылды (күнделікті орташа есеппен 22 жаңа экран, бұл оның жалпы санын шамамен 40%-ға өсіріп, 31 627 экранға жеткізді, бұл АҚШ-тағы экрандар санынан шамамен 7 373 кем). 2015 жылы қытай фильмдері билет сатудың 61,48%-ын құрады (өткен жылғы 54%-дан жоғары), ал билет сатудың 60%-тан астамы онлайн режимінде жүзеге асырылды. Билеттердің орташа бағасы 2015 жылы 2,5%-ға төмендеп, 5,36 долларға жетті. 2016 жылғы қытайлық Жаңа жыл аптасында ел бір аймақта бір апта ішіндегі ең жоғары кассалық түсім бойынша жаңа рекорд орнатты – 548 миллион доллар, бұл АҚШ пен Канадада 2015 жылғы 26 желтоқсан мен 2016 жылғы 1 қаңтар аралығындағы 529,6 миллион доллардан асып түсті. 2016 жылы қытай фильмдері шетелдік нарықтарда 550 миллион доллар табыс тапты. + Жыл Жалпы түсім (миллиард юаньмен) Ішкі үлес Сатылған билеттер (миллионмен) Экрандар саны 2003 1-ден кем 2004 1,5 2005 2 157,2 4,425 2006 2,67 немесе 4,753 462 2013 21,77 612 55% 61,6% 53,8% 62,2% 172060,000

Фильм компаниялары

2015 жылдың сәуір айына дейін капиталдылығы бойынша ең ірі қытай кинокомпаниясы Alibaba Pictures (8,77 млрд АҚШ доллары) болды. Басқа ірі компаниялардың қатарында Huayi Brothers Media (7,9 млрд АҚШ доллары), Enlight Media (5,98 млрд АҚШ доллары) және Bona Film Group (542 млн АҚШ доллары) бар. 2014 жылы нарық үлесі бойынша ірі дистрибьюторлар: China Film Group (32,8%), Huaxia Film (22,89%), Enlight Pictures (7,75%), Bona Film Group (5,99%), Wanda Media (5,2%), Le Vision Pictures (4,1%), Huayi Brothers (2,26%), United Exhibitor Partners (2%), Heng Ye Film Distribution (1,77%) және Beijing Anshi Yingna Entertainment (1,52%). Beijing Enlight Media әрекет және романтика жанрларына баса назар аударады. Enlight әдетте Қытайдың ең табысты 20 фильмінің арасында болады. Enlight сонымен қатар Қытайдың телесериалдарын өндіру және тарату бизнесіндегі маңызды ойыншы. Бас директор Ван Чантиан басшылығымен, Пекинде орналасқан бұл компанияның нарықтық капитализациясы шамамен 1 млрд АҚШ долларына жетті.