Кіріспе

Психоанализдің қатынастық аспектісі

Психотерапияда қарсы трансферт – терапевттің пациентке қатысты сезімдерін қайта бағыттауы немесе олармен эмоционалды түрде араласуы. Бұл ұғым психотерапиядағы терапиялық динамиканы түсінудің негізгі бөлігі болып табылады.

ХХ ғасырдың басында

Контртрансференция (Gegenübertragung), алғаш рет 1910 жылы Зигмунд Фрейд сипаттаған, терапевттің пациентіне байланысты туындаған бейсаналық сезімдерін білдіреді. Фрейд осыны терапевтер үшін үнемі туындайтын қиындық деп мойындады, сондай-ақ терапевтердің осы сезімдерді біліп, бақылауда ұстауы қажеттігін айтты. Фрейд контртрансференцияны терапевттің жеке мәселесі ретінде қараса да, оның жеке хаттары оның осы құбылыстың күрделігіне терең қызығушылықпен қарағанын көрсетеді. Бұл түсінік терапевттің өзінің тарихымен қалыптасқан бейсаналық реакцияларын, объективтілікке кедергі келтіріп, терапиялық тиімділікті шектейтін бейсаналық жағдайларды қамтиды. Мысалы, терапевт жеке себептермен пациенттің сәтті болуын бейсаналық түрде қалап, терапияда жақпарушылыққа ұшырауы мүмкін. Психоаналитикалық қауымдастық контртрансференциямен байланысты тәуекелдерді кеңінен мойындады. Карл Юнг, Эрик Берн және Жак Лакан сияқты ғалымдар оның терапиялық қарым-қатынасты күрделендіру мүмкіндігін атап көрсетті. Бұл түсінік терапевттің жеке тарихынан туындаған бейсаналық жауаптарын ғана емес, сонымен қатар пациентке деген бейсаналық жауыздық немесе эротикалық сезімдерін де қамтиды.

Мысалдар

Мысалы, терапевт санасыз түрде өзінің ата-аналық рөлін науқасқа жүктеуі мүмкін, әсіресе егер науқас оның балаларын еске түсірсе. Мысалы, балалары университетте оқитын терапевт науқастың академиялық қиындықтарына артық көңіл бөлуі мүмкін. Бұл көзқарас, тіпті жақсы ниетпен болса да, "қарсыкөшіру арқылы емдеу" деп аталатын жағдайға алып келуі мүмкін. Бұл терапия нәтижелері науқастың емес, терапевттің қажеттіліктерімен анықталатын кезде болады, нәтижесінде науқас терапевттің күтілімдеріне бойына сіңіреді. Бұл сәйкестік науқастың шынайы сезімдері мен қажеттіліктерін жасыруы мүмкін, нағыз прогресс емес, "жалған өзім" немесе жақсарудың сыртқы көрінісін құруы мүмкін.

ХХ ғасырдың ортасы

ХХ ғасырда Карл Юнг, Генрих Ракер және Паула Хайманнның көзқарастары психотерапиядағы қарсы трансфертті түсінуді едәуір байытты, олардың әрқайсысы оның рөлі мен әсеріне ерекше түсініктер енгізді. Бұл кезең қарсы трансфертті тек бөгде нәрсе ретінде қараудан, оны терапиялық процестің маңызды бөлігі және құнды түсініктердің мүмкін көзі ретінде тануға көшуді белгіледі. Юнг терапевттің жеке эмоционалдық жаралары мен өмірлік тәжірибесінің олардың емделушілерге көңіл жағу және оларды емдеу қабілетіне үлес қосатынын зерттеді. Ол «жараланған дәрігер» метафорасын пайдаланды, терапевттің жеке күйзелісі мен жазылу жолы олардың басқаларды емдеудегі түсінігін тереңдетіп, тиімділігін арттыратынын көрсетеді. Юнгтің сөзіне сәйкес, терапевттің өзіндік ауыртпалығы оның емдеу мүмкіндіктерін дамытады. Бұл көзқарас жеке тәжірибелердің, тіпті ауыртпалы жағдайлардың өзінің де терапиялық процесте күш пен түсінік көзі бола алатынын білдіреді. Ракер қарсы трансфертті жасырудың қауіптерін ерекше атап өтті. Ол осы сезімдерді елемеу немесе жоққа шығару терапия процесін қиындатып, оның тиімділігін төмендетеді деп ескертті. Ракер танылмаған қарсы трансферттің оның «аналитикалық жағдайдың мифологиясы» деп атаған нәрсесіне араласып кететініне сенді, бұл терапиялық қарым-қатынаста жалған әңгіме немесе динамика құруы мүмкін. Оның пікірінше, қарсы трансфертті мойындау және түсіну шынайы және тиімді терапиялық процесс үшін маңызды. Хайманн қарсы трансферттің терапевт ішінде туындайтын реакция ғана емес, сонымен қатар пациенттің тұлғасына және мінез-құлқына жауап екенін көрсетті. Оның ойынша, қарсы трансферт терапиялық қарым-қатынастың ажырамас бөлігі болып табылады және пациенттің өзі оны қалыптастырады. Бұл тұжырым терапевттің сезімдері мен реакциялары тек жеке емес, сонымен қатар пациенттің ерекшеліктері мен олардың арасындағы өзара әрекеттесудің нәтижесінде пайда болатынын білдіреді. Хайманнның тәсілі терапиялық қарым-қатынастың өзара байланысты және бірлесіп құрылатын сипатын баса көрсетеді. Бұл көзқарастар қарсы трансферттің күрделілігін көрсетеді, оның жеке жауап ретінде де, терапиялық қарым-қатынастағы өзара әрекеттесу құбылысы ретінде де маңызды екенін ерекшелейді. Сондай-ақ, терапевтердің өзіне-өзі сындарлы болуының және олардың тәжірибесін кәсіби практикасына енгізу қажеттілігіне назар салады.

ХХ ғасырдың аяғы

20 ғасырдың соңына қарай "жеке қарсыкөшіру" (терапевттің жеке мәселелерімен байланысты) мен "диагностикалық жауап" (пациент туралы ақпаратты көрсететін) арасындағы ерекшелік айқын болды. Осы кезеңде қарсыкөшірудің клиникалық тұрғыдан пайдалы екені мойындалды, соның салдарынан пациенттің психологиясын түсінуге көмектесетін реакциялар мен терапевттің жеке мәселелерін көрсететін реакцияларды ажырату қажеттігіне назар салынды.

Жеке және диагностикалық қарсы көшірмені ажырату

Негізгі жаңалық – «жеке қарсыкөшіру» мен «диагностикалық қарсыкөшіру» арасындағы ерекшелік болды. Жеке қарсыкөшіру терапевттің жеке эмоциялық жауаптары мен шешілмеген мәселелерін қамтиды. Ал диагностикалық қарсыкөшіру – терапевттің науқастың психологиялық жағдайы туралы түсінік беретін реакцияларына қатысты. Бұл ерекшелік қарсыкөшірудің екі жақты табиғатын көрсетеді: ол терапевттің жеке тәжірибесінен туындауы мүмкін немесе науқастың мінез-құлқы мен психологиялық қажеттіліктеріне жауап ретінде пайда болуы мүмкін. «Нейротикалық қарсыкөшіру» (немесе «іллюзиялық қарсыкөшіру») ұғымы «нақты қарсыкөшіруден» де ажыратылды. Нейротикалық қарсыкөшіру терапевттің шешілмеген жеке мәселелеріне көбірек байланысты, ал нақты қарсыкөшіру – тепе-теңдікті және клиникалық тұрғыдан пайдалы жауапты білдіреді. Бұл айырмашылық түрлі психоаналитикалық мектептерде кеңінен қабылданды, бірақ Жак Лаканның ізбасарлары сияқтылар қарсыкөшіруді қарсылықтың бір түрі деп қарастырады, бұл талдаушы ұсынған ең маңызды қарсылық болуы мүмкін.

Контртрансфертті қазіргі заманғы түсіну

Қазіргі тәжірибеде контртрансференция терапевт пен науқастың бірлесіп құратын құбылысы ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас пациенттің трансферт арқылы терапевттің пациенттің ішкі әлеміне сай рөлдерді қабылдауына ықпал ететінін мойындайды. Дегенмен, терапевттің жеке тарихы мен мінез-құлқы да осы рөлдерге әсер етеді. Осылайша, контртрансференция екі тараптың психологиясының күрделі өзара әрекеттесуіне айналады. Терапевтерге контртрансференцияны терапиялық құрал ретінде пайдалану ұсынылады. Өз реакцияларын талдап, жеке сезімдері мен пациенттің мінез-құлқынан туындаған сезімдерді ажырата білу арқылы терапевтер терапиялық динамика туралы құнды түсініктерге ие бола алады. Бұл өзіне-өзі сындарлы қарау терапиядағы рөлдерді және осы қарым-қатынастардың мәнін түсінуге көмектеседі. Алайда, осы түсінікпен бірге сақ болу қажет: терапевтер терапиялық қарым-қатынасты бұзуы мүмкін шешілмеген контртрансференцияның қауіп-қатерлеріне назар аударуы керек. Қазіргі психотерапияда трансферт пен контртрансференция тығыз байланысты болып, терапиялық кездесуді анықтайтын "жалпы жағдайды" құрайды. Бұл дамыған түсінік терапиялық тәжірибеде өзіне-өзі сындарлы қарау мен үнемі өзін зерделеудің маңыздылығын көрсетеді, бұл контртрансференцияны терапиялық процестің тиімділігі үшін дұрыс басқаруға мүмкіндік береді.

ХХІ ғасырдағы өзгерістер

Қазіргі заманғы түсінік бойынша, көптеген контртрансферттік реакциялар жеке және диагностикалық ерекшеліктердің араласуынан туындайды, сондықтан оларды мұқият ажырату қажет. Бүгінде контртрансференция терапевт пен науқастың бірлесіп құратын құбылысы ретінде қарастырылады, онда науқас терапевттің өзінің ішкі әлеміне сай рөлдерді қабылдауына әсер етеді, бұл терапевттің жеке ерекшеліктерімен боялған.

Денеге бағытталған қарсы көшу

Соңғы зерттеулер, әсіресе Ирландияда, әйелдер травма терапевтінің денеге ортасталған қарсы трансфертін зерттеді. Бұл құбылыс терапевтердегі физиологиялық жауаптарды қамтиды және айналы нейрондармен және автоматты эмпатиямен байланыстырылған. NUI Galway және University College Dublin зерттеушілері осы жауаптарды өлшеуге арналған шкала жасады, соның арқасында терапиялық ортада қарсы трансферттің соматикалық жақтарына жарық түсірілді.