Кіріспе
1022 - 1063 жылдардағы Қытай императоры Сун императоры Рендзун (30 мамыр 1010 – 30 сәуір 1063), жеке аты Чжао Чжэнь, Қытайдың Солтүстік Сун әулетінің төртінші императоры болды. Ол 1022 жылдан 1063 жылы қайтыс болғанға дейін шамамен 41 жыл билік етті, осылайша Сун әулетінің ең ұзақ билік еткен императоры атанды. Ол өзінің ізашары, император Чжэньцзунның алтыншы ұлы еді. Оның орнына туысының ұлы Чжао Шу таққа отырды, император Инцзун болып биледі, себебі оның өз ұлдары ерте қайтыс болды.
Emperor Renzong of Song (30 May 1010 – 30 April 1063), personal name Zhao Zhen, was the fourth emperor of the Northern Song dynasty of China. He reigned for about 41 years from 1022 to his death in 1063, making him the longest reigning Song dynasty emperor. He was the sixth son of his predecessor, Emperor Zhenzong, and was succeeded by his cousin's son, Zhao Shu who took the throne as Emperor Yingzong because his own sons died prematurely.
Ерте өмір және таққа көтерілу
1022 жылы император Ренцзонгтың әкесі, император Чжэнцзонг қайтыс болды, соның салдарынан 12 жастағы Ренцзонг жаңа император атанды. Оның асырап алған анасы, императрица Лю, Ренцзонг толыққанды билікке ие болатын жасқа жеткенше регенттік қызметін атқарды. 1027 жылға қарай Ренцзонг өзі билік етуге лайықты жасқа жетті, бірақ Лю өкімінен бас тартты және 1033 жылы қайтыс болғанға дейін билік жүргізе берді.
Билік
Қытайдың басқа да танымал императорларымен салыстырғанда, император Рендзонг туралы көп адам білмейді. Оның билеу кезеңі Сун әулетінің ықпалы мен күшінің ең жоғары нүктесі болды, бірақ сонымен бірге бір жарым ғасырдан астамға созылған біртекті құлдыраудың басталуын да көрсетті. Осы құлдырауға оның билік жылдарындағы әулеттің сыртқы саясаты ықпал еткен болуы мүмкін.
Сыртқы саясат және қатынастар
Сол кездегі Сун империясының ресми саясаты бейбітшілікке негізделген болатын, бұл оның әскерінің әлсіреуіне себеп болды. Тангуттар басқарған Батыс Ся мемлекеті осы әлсіреуді пайдаланып, шекара маңында Сун империясына қарсы ұсақ соғыстар жүргізді. 1038 жылы тангут әміршісі Ли Юаньхао өзін Да Сяның императоры деп жариялады және император Ренцзонгтан өзін тең деп мойындауын талап етті. Сун сарайы Ли Юаньхаоны губернатор ретінде мойындады, бірақ "император" емес, өйткені бұл атақ тек Сун императорына ғана тиесілі деп есептеді. Қызу дипломатиялық келісімдерден кейін, 1043 жылы Тангут мемлекеті Сун императорын император ретінде мойындауға, ал оның орнына жыл сайын сыйлық беруге келісті, бұл Сунның Тангуттардың әскери күшін жасырын мойындағанын білдірді. Император Ренцзонг билікке келген соң, әскерді күшейту туралы жарлықтар шығарды және Батыс Сяның қарсыласы – Хитан басқарған Ляо әулетіне көп сомада пара берді, Сун империясының қауіпсіздігін қамтамасыз етуді үміттене отырып. Алайда, бұл саясаттың құны жоғары болды. Салықтар күрт өсті, шаруалар үнемі кедейлікте өмір сүрді. Соңында, ел бойынша ұйымдасқан көтерілістер басталды және Сун үкіметі құлап қалды.
Саяси және экономикалық реформа
Ренцзонг 1040-1045 жылдары басталған Цинли реформалары (庆历新政, Цинли Синьчжэн) деп аталатын реформалық әрекеттерімен танымал. Бұл реформалар үкіметті күшейту және әкімшілік тиімділікті арттыруға бағытталған маңызды қозғалыс болды. Мемлекет қайраткерлері Фан Чжуньян мен Оуян Сюдің қолдауымен жүзеге асырылған реформалардың мақсаты – ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту, жаңа жерлерді игеру, төменгі деңгейдегі әкімшілік бірліктерді азайту, ең бастысы, жергілікті халықтан жасақталған әскерді құру арқылы ұлттық қорғанысты нығайту және әскери шығындарды төмендету еді. Бұл шаралар прогрессивті болып, жүйелік мәселелерді шешуге бағытталғанмен, үкімет ішіндегі консервативті күштердің қарсылығына тап болды және Фан Чжуньянның лауазымынан кетуінен кейін тоқтатылды. Ұзаққа соқпаса да, Цинли реформалары Сонг әулетінің келешектегі, ауқымды реформаларының алғы күші ретінде қарастырылады және қытай тарихын зерттеуде маңызды орынға ие.
Мәдениет жетістіктері
Император Рендзонг билік еткен кезде Сун әулеті маңызды мәдени және әдеби гүлденуді бастан өткізді. Осы кезеңде Қытай тарихындағы ең құрметті әдебиетшілердің бірі пайда болды. Фан Чжуньян, Уян Сяо және Мэй Яочен сияқты тұлғалар осы дәуірде өмір сүрді және Рендзонгтың билігінде әдеби мансаптарын бастады немесе дамытты. 1057 жылы Рендзонг билігі кезіндегі маңызды оқиға – Императорлық емтихан болды, ол бүкіл елге даңқ әкелген бірнеше үміткерді қабылдады. Үміткерлердің арасында Зенг Гонг, Су Ши және Су Чже, сондай-ақ олардың әкесі Су Сун болды. Бұл ғалымдар кейіннен Қытай тарихындағы ең ықпалды әдебиетшілер ретінде танылды.
Ғылым мен техника
Император Ренцзунның (1022–1063) тұсында Қытай ғылым мен техника саласында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Бұл кезең астрономия, баспа технологиясы, егін шаруашылығы, инженерлік және әскери техника сияқты салалардағы маңызды прогресспен ерекшеленеді. Астрономиялық зерттеулер күнтізбе жүйесін жақсартуға және жаңа обсерваториялар салуға ықпал етті. Егін шаруашылығының өнімділігі темір сабалы тырма және «дракон сүйегі» сорғысы сияқты жаңа құралдар мен техникаларды енгізу арқылы артты. Инженерлік саласында көпiрлер мен тоғандар сияқты ірі жобаларда қолданылған күрделі құрылыс технологиялары дамыды. Бұл дәуір шамамен 1040 жылы Би Шенгтің жылжымалы қаріптерді ойлап табуымен баспа ісінде революция болды. Сун әулеті соғыста ұңғынның алғашқы қолданылуын да қадағалап, Ренцзун тұсында әскери техниканың маңызды дамуын белгіледі. 1054 жылы оның билігінде қытай астрономдары SN 1054 жұлдыз жарылысын, яғни супернованы тіркеді.
Өлім және мұрагерлік
1055 жылы император Ренцзоң ауыр науқастанып, ұлдарының бәрі ерте қайтыс болғандықтан, мұрагердің болмауынан уайымдай бастады. Министрлерінің кеңесімен, император Ренцзоң екі жас туысын сарайға әкелуге келісті. Олардың бірі – оның жүрегі туысы Чжао Цзонши, болашақ император Инцзоң, ол ақырында таңдалды және тәжді мұрагер деп жарияланды. Ренцзоң 1063 жылы қайтыс болды, оның орнына император Инцзоң келді. Жаңа императордан бастап қарапайым халыққа дейін, елдің бәрі оның өліміне қайғырды. Солтүстік шекарада Ляо императоры Даодзоң және оның халқы да көз жастарымен қайғырып, аза тұтты, себебі Ренцзоңның билігі кезінде екі ел 42 жыл бойы салыстырмалы бейбітшілікте өмір сүрді.
Мұра
Юань әулетінің тарихшылары жинаған «Сун тарихы» кітабында Рендзонг мейірімді, төзімді, қарапайым, кеңпейіл және шарапшыл император ретінде бейнеленген. Ол тақ үшін жеке сезімдерінен бас тарта білгендігімен танымал. Кітапта жазылғандай, император Рендзонг бір түні кешкісін жұмыс істеп, қой еті жегісі келген. Бірақ бір қызметкер аспазға қой еті дайындауды бұйыруға асыққанда, Рендзонг араласты. Ол қой етіне тапсырыс берудің ысырапқа және артықшылыққа әкелуі мүмкін екенін айтты, себебі аспаздар оны үнемі дайындап отыруы ықтимал. Қажетсіз ысырапқа бармас үшін аштыққа төзуді жөн көрді, соның арқасында шарапшылдыққа және ойластырылған басқаруға берілгендігін көрсетті. Тағы бір оқиғада, Рендзонг үкімет қызметкерлері өлім жазасын қолдануда өте сақтықпен болуы керек екенін, ал егер бір офицер кінәсіз адамды тіпті бір рет өлім жазасына кессе, онда ол ешқашан жоғарылатпауы керектігін бұйырды. Рендзонг бірде министрлеріне: «Мен ешқашан ешкімді сөккенде «өлім» деген сөзді қолданған емеспін, онда қалайша өлім жазасын теріс пайдаланамын?» деді. Су Ши Сун тарихындағы Рендзонг кезеңіндегі бейбітшілік пен жақсы үкімет туралы былай деді: «Елу жылдан астам уақыт бойы Сун әулеті гүлденді, адамдар соғыстың қаупін сезінбеді, бірақ байлық пен білімнің құдайына ие болды». Сун әулетінің конфуцийшіл ғалымы Фан Цую да император Рендзонгтің жақсы үкіметі үшін мақтады, ол «игі ниетті императорды» басқа барлық билеушілерден ерекшелендіретін бес дәстүрлі ізгіліктен туындады деді: «Император Рендзонг аспаннан қорқып, халқын жақсы көрді, ата-бабаларына құрбандық шалған, білімді ұнатқан және кеңеске құлақ қойған. Осы бес ізгілікті іске асыру – «игілік жасау» деп аталады».