Кіріспе
Желді аспаптарда тілмен дыбыс шығару техникасы
Флютер-тілдеу – желді аспаптарда қолданылатын тілмен дыбыс шығару техникасы, онда орындаушылар тілдерін дірілдету арқылы ерекше "FrrrrrFrrrrr" дыбысын жасайды. Бұл эффект аспапқа және ойнау қаттылығына қарай өзгереді, тіл сырнайдағы құрлы-құрлы дыбыстардан бастап, джаз музыканттары қолданатын ұрысуға ұқсас дыбысқа дейін жетеді.
Flutter tonguing is a wind instrument tonguing technique in which performers flutter their tongue to make a characteristic "FrrrrrFrrrrr" sound. The effect varies according to the instrument and at what volume it is played, ranging from cooing sounds on a recorder to an effect similar to the growls used by jazz musicians.
Нөмірлік
Ноталық музыкада бұл техника әдетте нотаның үстіндегі стандартты тремоло белгілерімен және нотаны дірілдетуге арналған мәтіндік нұсқаумен көрсетіледі. Немецше "Flatterzunge" белгісі көбінесе "Flz" немесе "Flt" деп қысқартылады. Итальянша "frullato" кейде "frull" деп қысқартылады. Ағылшын тілінде ең көп қолданылатын белгі – "f. t.". Композиторлар тілді дірілдетуді көрсету үшін мынадай белгілерді де пайдаланған: coupe de lange roulé, en roulant la langue, tremolo dental, tremolo avec la langue, tremolo roulé, vibrata linguale, vibrando және colpo di lingua. Дегенмен, ешқандай қосымша белгілерсіз барлық ырғақтық ұзындықтарға үш сызықты тремоло белгісін жазу ең көп қабылданады.
Қолданылуы
Флатер тілін ең алғаш рет қолданғандардың бірі Пётр Ильич Чайковский болды, оны "Жаңғақ бұзғыш" балетінде пайдаланған. Соңғы актінің басында Чайковский флейталардың тілдерін дірілдету арқылы Клара мен Жаңғақ бұзғышты Конфитюрбург патшалығына қарсы алғандағы раушан майының ағынын бейнелейді: ол бұл эффектіні "фруллато" деп атады, осы техникамен танысқан алғашқы флейтист Александр Химиченко да солай атады. Содан бері бұл эффект көптеген классикалық шығармаларда қолданылып келеді, көбінесе флейталар, блокфлейталар, кларнеттер, саксофондар, фаготтар, трубалар және тромбондарда қолданылады, бірақ басқа да мыс және ағаштан жасалған духовой аспаптарда да қолдануға болады. Бұл техника 20-ғасырда кеңінен таралды, әсіресе Шенберг пен Шостаковичтің музыкасында, онда ол қорқынышты немесе сарказмды эффект бере алады, ал керісінше, Бенджамин Бриттен "Noye's Fludde" шығармасында көгершіннің құлықтауын еліктеу үшін блокфлейтада осы эффектті қолданады, немесе "Curlew River" шығармасындағы соло флейта арқылы ақылсыз әйелдің психикалық жағдайын және ол өзін сәйкестендіретін шағалаларды көрсетеді. Густав Малер мен Рихард Штраус та осы эффектті қолданған. "Дон Кихот" шығармасында Штраус мүйіздерде дірілдеген ноталар арқылы қойлардың алыстан естілетін маңырауын еліктейді. Ол осы шығарманың ІІ Вариациясынан алынған үзіндіде "Zungenschlag" (тіл соғу) деген белгіні пайдаланады. Музыканың басқа бөлірінде ол дәстүрлі неміс тіліндегі "Flatterzunge" деген сөзді қолданды. Малер де осы дәстүрлі белгіні қолданды, бірақ екінші симфониясының финалында "Zungenstoss" (тіл итеру) деген белгіні пайдаланды. Ұзаққа созылған ноталарда Малердің талап ететін тіл итеруі флатер тілінің әсерін тудырады. Флатер тілі джаз музыкасында да жиі қолданылады, әсіресе Жаңа Орлеан немесе варьете стилінде. Кути Уильямс тілді дірілдетуді поршенді сөндіргішпен үйлестіріп, әңгімелесу эффектін жасауда шебер болған.
Әдіс
Тілдің ұшын мүмкіндігінше жылдам айналдыру – тілді дірілдету әсерін жасаудың дәстүрлі тәсілі. Бұл қажетті ноталарды ойнаған кезде оқшау альвеолярлық діріл жасау арқылы іске асырылады. Кейбір музыканттар тілді осылай айналдыруды қиын немесе тіпті мүмкін емес деп санайды, мүмкін анкилоглоссия салдарынан. Увулярлық тілді дірілдету – тілдің артқы бөлігімен тілді дірілдету әсерін жасау тәсілі. Музыкант увулярлық діріл жасайды, ол «фрррр» әсерін аздап кедірлі етеді. Увулярлық діріл джаз стиліне тән дәстүрлі құбырлау дыбысын шығармайды. Нағыз құбырлау – дыбыс шығарып тұрғанда ән салу немесе зікіру арқылы жасалады. Увулярлық діріл кейде одан да агрессивті дыбыс алу үшін зікірумен бірге қолданылады. Увулярлық тілді дірілдетуді альвеолярлық дірілге қолдануға болмайтын жағдайларда да пайдалануға болады, мысалы, флейтаның төменгі регистрінде немесе тілді дірілдетуді жылдамдату қажет болғанда. Тілді дірілдетуді басқа артикуляция түрлерімен де бірге қолдануға болады. Екі тәсілдің де әсерін шығару үшін әдеттегіден көп ауа қажет.