Кіріспе

Кескіндемелі шыршаның түрі Cupressus sempervirens, Жерорта теңізі кипарисі (итальяндық кипарис, Тоскана кипарисі, парсы кипарисі немесе қалампыр деп те аталады) – Жерорта теңізі аймағының шығысы мен Иранға тән кипарис түрі. Cupressus sempervirens – тұқымды тамырлы өсімдік. Тұқымдық өсімдік ретінде ол тұқымдар арқылы көбейеді. Кейбір зерттеулер оның қазіргі заманғы емдік қасиеттері бар екенін көрсетсе де, ол көбінесе халық медицинасында қолданылады, онда кептірілген жапырақтары түрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады. Ол қышқыл және сілтілі топырақтарда өмір сүре алу қабілеті мен құрғақшылыққа төзімділігінің арқасында өмір сүретін орта мен жағдайларға жақсы бейімделген. Cupressus sempervirens мәдениетте кеңінен таралған, әсіресе Иранда, ол қасиетті ағаш саналады және "жақын адамның әдемі бейнесін" бейнелейтін метафора болып табылады.

Сипаттама

Cupressus sempervirens – орташа мөлшердегі, 35 метрге дейін биіктігі жететін, қылқан жапырақты, мәңгі жасыл ағаш. Конустық тәжді, сабақтары тегіс, бұтақтары әртүрлі деңгейде иілген. Өте ұзақ өмір сүреді, кейбір ағаштардың жасы 1000 жылдан асып кетеді. Жапырақтары тығыз шоғырлар түзеді, түсі қою жасыл. Жапырақтары қабықша тәрізді, 2–5 мм ұзындықта, дөңгелек (жазық емес) бүршіктерде өседі. Тұқымдық конустар жұмыртқа немесе сопақ пішіндес, ұзындығы 25–40 мм, 10–14 қабаттан тұрады. Бастапқыда жасыл, тозаңданудан кейін 20–24 айдан соң қоңыр түске айналады. Аталық конустар 3–5 мм ұзындықта, қыс соңында тозаңды шығарады. C. sempervirens конустары жылдар бойы жабық күйде қалуға шыдайды. Cupressus sempervirens жанама бүршіктерді немесе бұтақтарды жасайды, олар көбінесе жарыққа қарай өседі. C. sempervirens конустары ұзақ уақыт жабық қалуы мүмкін және серотиндікке бейім. Егілген ағаштардың көп бөлігі – тік бұтақтары бар, тар немесе өте тар тәжді, биіктігінің оннан бір бөлігінен кем кеңдіктегі таңдалған сорттар. Бұл ағаштардың қою жасыл "сорлы белгісі" пішіні Жерорта теңізі аймағындағы қалалар мен ауылдардың ландшафтының ерекше белгісі болып табылады. Бұрын түр екі түрге бөлінетін: жабайы C. sempervirens var. sempervirens (син. var. horizontalis) және тік өсетін C. s. var. pyramidalis (син. var. fastigiata, var. stricta), бірақ соңғысы қазір тек сорттық топ ретінде танылады, ботаникалық маңызы жоқ. Оның өте берік, хош иісті ағашы да белгілі, Римдегі Ватикан қаласындағы Әулие Петр базиликасының есіктеріне қолданылған. Кипарис бұрын спирттік ішімдіктер жасау үшін ашыту процесінде қолданылатын ыдыстардың таяқшалары ретінде қолданылған. Косметикада оны жұлынуға, сергітуге, себореяға, шашаққа, қартаюға қарсы және хош иіс беру үшін пайдаланады. Итальяндық клавесин жасауда да дәстүрлі түрде қолданылады. C. sempervirens ағаш ретінде, дәстүрлі медицинада және басқа да емдік мақсаттарда кеңінен қолданылады. Ағашы жәндіктерді қорғайды, сондықтан жиһаз жасауға, әсіресе азық-түлік шкафтарына қолданылады, ал кипарис майы массажға арналған май ретінде сатылады. Cupressus sempervirens-тен алынған құрғақ тұқымдар акне сияқты тері ауруларын емдеуге және кесулерді, сызаттарды жазып жөндеуге көмектеседі.

Тіршілік ету орындары

Cupressus sempervirens көбінесе ылғалды қысы мен ыстық жазды жерлерде өседі; көктем және күз мезгілдерінде ағаш тамырларын, сабақтарын және жапырақтарын жаңартады.

Символизм

Кипарис – ежелгі дәуірде қайғының символы болған, ал қазіргі заманда мұсылман әлемінде де, Еуропада да ең көп кездесетін зират ағашы болып табылады. Классикалық дәстүрде кипарис өліммен және жер асты әлемімен байланысты болды, себебі ол тым қатты кесілген кезде қайта өспейтін. Афинада қайғыдағы үйлер кипарис бұтақтарымен безендірілетін. Кипарис өртеу кезінде ауаны дезинфекциялау үшін қолданылды. Одан Плутонның, жер асты әлемінің классикалық билеушісінің мүсіндерін безендіруге жарамды гүл шоқтары жасалатын. Август тұсында жазған ақын Овидий кипарис ағашының қайғымен байланысын түсіндіретін ең танымал мифті баяндайды. Аполлонның сүйіктісі, әдемі жігіт Кипарис, қасақана бауырлаған еленін өлтіріп алады. Ол шексіз қайғы мен өкінішпен мәңгі жылауды тілейді. Ол кипарис ағашына айналады, ал ағаш шырыны – оның жасына айналады. Әңгіменің тағы бір нұсқасында, Кипарисстің құдайлық серігі, орман құдайы Сильван еленді қасақана өлтіреді. Бала қайғыға берілгенде, Сильван оны ағашқа айналдырып, содан бері қайғының символы ретінде кипарис бұтағын алып жүреді. Кипарис Артемида мен Гекатамен де байланысты. Ежелгі римдік жерлеу рәсімдерінде ол кеңінен қолданылды. Түркияда Стамбулдың Каракаахмет зиратында бұл ағаш көптеп өседі; Стамбул түрік тілінде оны "mezarlık servisi" (зират ағашы) деп атайды. Түрік тіліндегі жалпы атауы және түрік орман шаруашылығында қолданылатын атауы – "кара селви" (қара кипарис). Кипарис туралы Фердоусидің парсы эпосы "Шахнамеде" көп айтылады. Яһуди дәстүрінде кипарис Нұхтың кемесі мен ғибадатхананы салу үшін қолданылған ағаш деп есептеледі, және ол Библияда идиома немесе метафора ретінде қолданылады, ағаштың түрі тікпіштіліктің символы ретінде немесе мәңгі жасыл болуы – мәңгілік сұлулықтың немесе денсаулықтың символы ретінде сипатталады. Ол қазіргі Израиль зираттарында танымал, ал қазіргі түсіндірмелерге сәйкес, оның пішіні шамға ұқсайды және мәңгі жасыл болуы – жанның өлмейтіндігін көрсетеді. Халық мәдениетінде итальяндық кипарис көбінесе Жерорта теңізі аймағына, әсіресе Италияға саяхаттаумен байланысты стереотип болып саналады. Бұл ағашты ондаған жылдар бойы саяхат плакаттарында көруге болады.

Басқа сипаттамалар

2012 жылдың шілдесінде бес күнге созылған орман өрті Валенсияның Андилья ауылында 20 000 гектар орманды қиратты. Бірақ, күлге айналған жердің арасында шамамен 22 жылдық 946 кипарис ағашының тобы дерлік зақымдалмады, тек 12 кипарис өртенді. Андилья кипаристері кипарис ағаштарының әртүрлі жақтарын, оның ішінде өртке төзімділігін зерттейтін CypFire еуропалық жобасы бойынша отырғызылған.