Кіріспе

Шотланд ақсұлтаны Арчибальд Дуглас, Ангстың 5-ші графы (шамамен 1449 – 1513 қазан) – шотланд ақсұлтаны, теңдесі, саясаткер және ірі жер иесі. Оған 1482 жылы Шотландияның Джеймс III-ге қарсы болған көтеріліске қатысқандығы үшін «Мысықты ұстаушы Арчибальд» деген лақап ат берілген. Шотландия шебіндегі ықпалды орны және Джеймс III мен Джеймс IV билік кезіндегі бірнеше көтеріліске қатысуға дайындығы арқасында ол Шотландиядағы ең күшті ақсұлтандардың біріне айналды.

Ата-аналар мен мұрагерлік

Арчибальд Дуглас, Джордж Дугластың тұңғыш ұлы, 4-ші Ангус графы, Қызыл Дуглас әулетінің басшысы, 1449 жылы Шығыс Лотиандағы Тандалон қамалында дүниеге келді. Оның анасы – Шотландия королі Джеймс II-нің үй шаруашылығының басшысының қызы Изабелла Сиббалд. Арчибальд өсіп келе жатқан 1450-ші жылдардың аласапыран кезінде, оның әкесі Джеймс II-ні қолдап, өзін көптеген руларына, әсіресе патшаға қарсы көтеріліс жасаған Қара Дуглас әулетіне қарсы қойды. Ол 1460 жылы Роксбург қамалын қоршауға да қатысты. Қамалда патшаның қаза болғаннан кейін, граф, Арчибальдтың әкесі, жаңа патшаның басына тәж кигізіп, осы кезде: «Міне! Мен сіздің басыңызға кигізіп болдым, енді оны жылжытуға кімнің батылдығы жетеді екенін көрейін!» – деген екен. Арчибальд әкесінен кейін шамамен екі жыл өткен соң, 1462 немесе 1463 жылы, он төрт жасында Ангустың бесінші графы болды.

Джеймс III-ге қарсы іс-қимылдар

1481 жылы Англиямен соғысқа дайындық кезінде, Ангус Джеймс III тарапынан Шығыс Маршқа басқарушы болып тағайындалды, бірақ келесі жылы, 1482 жылдың 22 шілдесінде шотланд ақсүйектерінің лигасы жасаған корольға қарсы Лаудердегі күтпеген шабуылға қатысты. Бұл оқиға ағылшын әскерлері Шотландияға басып кірген сәтте болды, ал құпия түрде наразылық білдірген ақсүйектер Джеймстің басып кіруді тойтарту үшін жинаған әскердің бір бөлігін құрады. Кейінірек жазған Годскрофттің Дэвид Хьюмі айтуынша, Арчибальд осы жерде «мысықты қоңыраулауды» ұсынып, лақап атын алды, бұл корольдің сүйіктісі Томас (немесе Роберт) Кокрейнге қарсы әрекетті бастау арқылы корольді тұтқындауға дайындық болды. Ангус шабуылды Кокрейннің мойнынан алтын тізбегін тартып алып бастады, содан кейін оны және корольдің басқа да сүйіктілерін қазіргі Тирлестен қамалының аумағында орналасқан Лаудер көпірінен (шотланд тілінде Лаудер Бриг) асып тастауға бұйрық берді. «Мысықты қоңыраулау» фразасы Эзопқа дұрыс емес жатқызылған «Кеңестегі тышқандар» ертегісінен алынған және баршаның пайдасы үшін жасалған қауіпті міндетті білдіреді. Ангус кейіннен корольдің наразы інісі Александр Стюарт, Альбани герцогының тобына қосылды, ол ағылшын шапқыншылығына қатысты. Альбани Эдуард IV-пен келісімге келді, онда Шотландияны басқару құқығы ағылшын патшасына берілді, ал оның орнына Шотландияны басқару құқығы оның інісіне берілді. Джеймс Эдинбургте тұтқында болғанда, Альбани «Александр IV» деген атпен билік етуге қысқа ғана әрекет жасады. Алайда, 1483 жылдың наурызында Альбани де, Ангус та Джеймске адалдықтарын қайта жаратты, ол Эдуардпен жасаған сатқындық одағына қарамастан, оларға кешірім берді. 1501 жылы ол тағы да жаман жағдайда қалды және Думбартон қамалына қамалды.

Соңғы апталар

Ангустың екі үлкен ұлы 1513 жылдың қыркүйек айының басында Флодден шайқасында қаза болды. Ол өзі сол шайқаста болған жоқ. Шотландия елі апатты жеңіліске келісіп жатқанда, Ангус патшайым-регент Маргарет Тюдордың кеңесшілерінің бірі болып тағайындалды. Бірақ көп ұзамай, қазан айының соңында ол да дүниеден озды. Ангус графының титулы оның немересі, 6-шы граф Арчибальд Дугласқа көшті.