Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1290-1292 жылдардағы Шотландиядағы мұрагерлік дау
1290 1292 succession dispute in Scotland
1290 жылдың қыркүйегінде жеті жасар королева Маргарет қайтыс болғаннан кейін Шотландия тажы бос қалғанда, таққа 13 талапкер түсті. Ең сенімді талаптарды Джон Баллиол, Роберт де Брус, Аннандейлдің 5-ші лорды, Джон Гастингс және Флорис V, Голландия графы білдірді. Азамат соғысының басталуынан қорқып, Шотландияның қорғаушылары Англияның Эдуард I-інен төрелік етуді сұрады. Ол келісуге дейін шотландтардың үстінен ағылшын билігін қайта орнатуға бағытталған жеңілдіктер алды. Содан кейін 104 "аудитордан" тұратын комиссия тағайындалды – президенттік қызметті атқаратын Эдуард өзі 24 аудиторды тағайындады, ал қалғандарын Брюс пен Баллиол тең санда тағайындады. 1292 жылдың қарашасында комиссия Джон Баллиолдың пайдасына шешім шығарды, оның талабы тұңғыш ұлдар арқылы мұрагерлікке қатысты дәстүрлі критерий – аға буынға басымдық беруге негізделген. Бұл шешімді Шотландияның ықпалды адамдарының көпшілігі қабылдады, және Джон сол кезде бастап 1296 жылға дейін шотланд королі ретінде билік етті, содан кейін оның орнына тағы бір талапкер Роберт де Брус келді.
When the crown of Scotland became vacant in September 1290 on the death of the seven year old Queen Margaret, 13 claimants to the throne came forward. Those with the most credible claims were John Balliol; Robert de Brus, 5th Lord of Annandale; John Hastings and Floris V, Count of Holland. Fearing civil war, the Guardians of Scotland asked Edward I of England to arbitrate. Before agreeing, he obtained concessions going some way to revive English overlordship over the Scots. A commission of 104 "auditors" was then appointed—24 by Edward himself, acting as president; and the rest by Bruce and Balliol, in equal numbers. In November 1292, the body decided in favour of John Balliol, whose claim was based on the traditional criterion of primogeniture—inheritance through a line of firstborn sons. The decision was accepted by the majority of the powerful in Scotland, and John ruled as King of Scots from then until 1296, when he was succeed by Robert de Brus, another claimant.
Өмірбаян
1286 жылы Александр III патша қайтыс болғаннан кейін Шотландия тажы оның жалғыз тірі қалған ұрпағына, үш жасар немересі Маргаретке (Норвегияның қызғалдағы) өтті. 1290 жылы Шотландияның күзетшілері, жас королеваның кішілігі кезінде елді басқаруға тағайындалған, Маргарет пен бес жасар Эдвард Карнарфон арасындағы неке шарты – Бергем шартын жасады, ол ағылшын тағының мұрагері еді. Бұл шартта, басқа да тармақтармен қатар, осы некеден туған ұрпақ Англия мен Шотландия тажын мұраға алатыны, бірақ соңғы патшалық "Ағылшын патшалығына бағынышты болмай, бөлек, тәуелсіз және дербес болып қалуы керек" деген қағида қойылды. Мақсат – Шотландияны тәуелсіз мемлекет ретінде сақтап қалу еді. Маргарет 1290 жылдың 26 қыркүйегінде Шотландияға жол жүріп Оркней аралдарында қайтыс болды, тақ бос қалды. Күзетшілер оның күйеуінің әкесі, Англия королі Эдуард I-ге 104 сарапшыдан тұратын сот отырысын шақырып, Шотландия тағына талапкерлердің арасынан «Ұлы дау» (An t Adhbhar Mòr) деп аталатын процесте біреуін таңдауды сұрады. Ең күшті талапкерлердің бірі, Галлоуэй лорды Джон Баллиол, Эдвард I-нің Шотландиядағы өкілі, Дурхам епископы Антони Бекпен одақ құрып, өзін «Шотландияның мұрагері» деп атап бастады, ал тағы бірі, Аннандейлдің 5-ші лорды Роберт де Брус, Маргарет тағына отыруы тиіс болған жерге әскер күшімен келді, оның достары Мар графы мен Атолл графы да әскер жинап жатыр деген қауесет тарады. Шотландияда азамат соғысы басталуға айналды.
With the death of King Alexander III in 1286, the crown of Scotland passed to his only surviving descendant, his three year old granddaughter Margaret (the Maid of Norway). In 1290, the Guardians of Scotland, who had been appointed to govern the realm during the young Queen's minority, drew up the Treaty of Birgham, a marriage contract between Margaret and the five year old Edward of Caernarfon, heir apparent to the English throne. The treaty, amongst other points, contained the provision that although the issue of this marriage would inherit the crowns of both England and Scotland, the latter kingdom should be "separate, apart and free in itself without subjection to the English Kingdom". The intent was to keep Scotland an independent entity. Margaret died on 26 September 1290 in Orkney on her way to Scotland, leaving the throne vacant. The Guardians called upon her fiancé's father, Edward I of England, to conduct a court in which 104 auditors would choose from among the various competitors for the Scottish throne in a process known as the Great Cause (An t Adhbhar Mòr). One of the strongest claimants, John Balliol, Lord of Galloway, forged an alliance with the powerful Antony Bek, Bishop of Durham, the representative of Edward I in Scotland and began styling himself 'heir of Scotland', while another, Robert de Brus, 5th Lord of Annandale, turned up to the site of Margaret's supposed inauguration with a force of soldiers amidst rumours that his friends the Earl of Mar and the Earl of Atholl were also raising their forces. Scotland looked to be headed for civil war.
Эдуард I-нің кіруі
Брюс пен Балиол арасындағы ашық соғыс қаупін болдырмау үшін, Қамқоршылар мен басқа да шотландтық салтанатты тұлғалар Эдуард І-ден араласуды сұрады. Эдуард бұл мүмкіндікті ұзақ уақыттан бері армандаған нәрсесіне қол жеткізу үшін пайдаланды – Шотландия корольдігінің Англия тәжіне феодалдық тәуелділікте екендігін заңды түрде мойындату. Англия патшаларының Шотландия үстемдігіне қатысты тарихы ұзақ болды, ол 12 ғасырдың соңына дейін соқты, Шотландия Генрих ІІ Англиясының вассалдық мемлекеті болған кездерге дейін (1174 жылғы Фалез шартынан бастап 15 жыл бойы), Кантерберилік келісімге (1189 жыл) дейін. Бірақ Эдуардтың 13 ғасырдағы талабының заңдылығы күмәнді болды. Александр III Эдуардқа адалдық серт бергенде, сөздерін өте сақ таңдады: «Мен сіздің адамыңыз болып қаламын, сізден Англия Корольдігіндегі жерлерім үшін, олар үшін құрмет көрсетуге міндеттімін, бірақ өз Корольдігімді сақтап қаламын» (автордың баса назары). Осы тілекке байланысты, Эдуард 1291 жылдың мамыр айында Шотландияның феодалдық үстемдігіне деген талабын мойындауды талап етті, әйтпесе ол араласып, төрешілік жасамайды. Ол шотландтардан өзінің заңды үстемдігі емес екенін көрсететін дәлелдерді ұсынуды талап етті, оның орнына оларға оның заңды екенін көрсететін дәлелдерді ұсынбады. Бұл туыстардан басқа, Шотландияның жақындағы патшаларының заңсыз қыздарынан тараған ақсүйектер де өздерінің талаптарын қойды. Таққа үміткер болып он үш ақсүйек өзіндік талапкерлерді ұсынды (таққа заңсыз жолмен иелік етуді талап етушілердің есімдері курсивпен берілген):
To avoid the catastrophe of open warfare between the Bruce and Balliol, the Guardians and other Scots magnates asked Edward I to intervene. Edward seized the occasion as an opportunity to gain something he had long desired—legal recognition that the realm of Scotland was held as a feudal dependency to the throne of England. The English kings had a long history of presuming an overlordship of Scotland, harking back to the late 12th century when Scotland had actually been a vassal state of Henry II's England for 15 years from 1174 (Treaty of Falaise) until the Quitclaim of Canterbury (1189), but the legality of Edward's 13th century claim was questionable. Alexander III, giving homage to Edward, had chosen his words very carefully: "I become your man for the lands I hold of you in the Kingdom of England for which I owe homage, saving my Kingdom" (author's italics). In line with this desire, Edward demanded in May 1291 that his claim of feudal overlordship of Scotland be recognised before he would step in and act as arbiter. He demanded that the Scots produce evidence to show that he was not the lawful overlord, rather than presenting them with evidence that he was. In addition to these relatives, there were noblemen descended from illegitimate daughters of more recent Scottish kings who also made claims. Thirteen nobles put themselves forward as candidates for the throne (with those claiming the throne through illegitimate lines in italic):
Джон Баллиол, Галлоуэй лорды, Деворгилланың ұлы, Маргареттің қызы, Дэвидтің үлкен қызы, Хантингдон графының ұлы, Генридің ұлы, Хантингдон графы, король Дэвид І-нің ұлы. Ол заңды, туысқандық желі бойынша тұңғыш туғандық құқығын талап етті. Роберт де Брус, Аннандейлдің 5-ші лорды, Дэвидтің екінші қызы Изабелланың ұлы, Хантингдон графы. Бұл Роберт Брюс Александр III патшаның кәмелетке толмаған кезінде Шотландияның регенті болды және кейде Шотландия тағының танисті ретінде танылды. Мұрагерлік дауында ол танистерлік пен бұрынғы монархқа туыстық жақындығын, оның тегі бір буынға қысқа екенін мәлімдеді. Джон Гастингс, 1-ші Барон Гастингс, Генри де Гастингстің ұлы, Дэвидтің үшінші қызы Аданың ұлы, Хантингдон графы. Флорис V, Голландия графы, Вильгельм II-нің ұлы, Голландия графы, Флорис IV-нің ұлы, Голландия графы, Вильгельм I-нің ұлы, Голландия графы, Хантингдон графы Генридің қызы Аданың ұлы. Ол Хантингдон графы Дәуіт Шотландия тағына мұрагерлік құқығынан бас тартқанын мәлімдеді. Джон "Қара" Комин, Баденох лорды, Джон Коминнің ұлы, Ричард Коминнің ұлы, Уильям Коминнің ұлы, Гектильданың ұлы, Бетоктың қызы, король Дональд III-нің қызы. Николай де Суль, Эрменгардтің ұлы, Марджоридің қызы, Александр II патшаның заңсыз қызы. Патрик Галитли, Генри Галитлидің ұлы, король Вильгельм Арыстанның заңсыз ұлы. Уильям де Рос, 1-ші барон де Рос, Роберт де Ростың ұлы, Уильям де Ростың ұлы, Хамлейк, король Вильгельм Арыстанның заңсыз қызы Изабелланың ұлы. Уильям де Вески, Барон де Вески, Вильям де Вескидің ұлы, Маргареттің ұлы, Арыстан патша Вильгельмнің заңсыз қызы. Патрик Данбар, 7-ші граф Данбар, Патриктің ұлы, 6-шы граф Данбар, Патриктің ұлы, 5-ші граф Данбар, король Вильгельм Арыстанның заңсыз қызы Аданың ұлы. Роджер де Мандевилл, Агатаның ұлы, Ауфриканың қызы, Вильям де Сейдің заңсыз қызы, Ауфриканың ұлы, Вильгельм Арыстанның заңсыз қызы. Роберт де Пинкени, Генридің ұлы, Алисияның ұлы, Марджоридің қызы, Генридің, Хантингдон графының заңсыз қызы. Эрик II, Норвегия королі, королева Маргареттің әкесі және король Александр III-нің күйеу баласы.
John Balliol, Lord of Galloway, son of Devorguilla, daughter of Margaret, eldest daughter of David, Earl of Huntingdon, son of Henry, Earl of Huntingdon, son of King David I. He pleaded primogeniture in legitimate, cognatic line. Robert de Brus, 5th Lord of Annandale, son of Isabella, second daughter of David, Earl of Huntingdon. This Robert Bruce was regent of Scotland sometime during the minority of King Alexander III and was occasionally recognised as a tanist of the Scottish throne. In the succession dispute, he pleaded tanistry and proximity in degree of kinship to the previous monarch, his descent being a generation shorter. John Hastings, 1st Baron Hastings, son of Henry de Hastings, son of Ada, third daughter of David, Earl of Huntingdon. Floris V, Count of Holland, son of William II, Count of Holland, son of Floris IV, Count of Holland, son of William I, Count of Holland, son of Ada, daughter of Henry, Earl of Huntingdon. He claimed that David, Earl of Huntingdon, had renounced his hereditary rights to throne of Scotland. John "the Black" Comyn, Lord of Badenoch, son of John Comyn, son of Richard Comyn, son of William Comyn, son of Hextilda, daughter of Bethóc, daughter of King Donald III. Nicholas de Soules, son of Ermengarde, daughter of Marjorie, natural daughter of King Alexander II. Patrick Galithly, son of Henry Galithly, natural son of King William the Lion. William de Ros, 1st Baron de Ros, son of Robert de Ros, son of William de Ros of Hamlake, son of Isabella, natural daughter of King William the Lion. William de Vesci, Baron de Vesci, son of William de Vesci, son of Margaret, illegitimate daughter of King William the Lion. Patrick Dunbar, 7th Earl of Dunbar, son of Patrick, 6th Earl of Dunbar, son of Patrick, 5th Earl of Dunbar, son of Ada, natural daughter of King William the Lion. Roger de Mandeville, son of Agatha, daughter of Aufrica, an alleged natural daughter of William de Say, son of Aufrica, an alleged natural daughter of King William the Lion. Robert de Pinkeney, son of Henry, son of Alicia, daughter of Marjorie, an alleged natural daughter of Henry, Earl of Huntingdon. Eric II, King of Norway, father of Queen Margaret and son in law of King Alexander III.
Талаптар
Шын мәнінде, осы кісілердің төртеуі ғана таққа нақты талап етуге құқылы болды: Джон Гастингс, Джон Баллиол, Роберт де Брус және Флорис V. Олардың ішінде Брюс пен Баллиол ғана тәжді иеленуге нақты негіздері болды. Қалғандары өз талаптарын заңды түрде тіркелгісі келді. Шотландияда кең аумақтары бар ағылшын Джон Гастингс, феодалдық мұраны реттейтін қағидалар бойынша таққа отыра алмады, сондықтан оның адвокаттары Шотландияның нағыз корольдік емес екенін дәлелдеді, оның ішінде шотланд патшалары дәстүрлі түрде тағы отырып, майланбағандығы да бар еді. Осылайша, феодалдық немесе әдет-ғұрыптық құқық бойынша корольдік Дәуіт I-нің тікелей ұрпақтарына бөлінуі керек еді. Күтпегендей, шотланд ақсүйектерінен құралған сот бұл аргументтерді бірден қабылдамады. Баллиол сондай-ақ Шотландия Корольдігінің корольдік меншік ретінде бөлінбейтін біртұтас нәрсе екенін айтты. Бұл Гастингс ұсынғандай, корольдікті мұрагерлер арасында тең бөлуге жол бермеу үшін қажет болды. Роберт де Брюс (кейде Брюс деп те жазады), Аннандейл лорды, қандық жақындық тұрғысынан таққа ең лайықты талапкер болды. Сондықтан оның аргументтері мұрагерлік құқығын анықтауда тұңғыштықтан гөрі осы фактордың маңыздырақ екеніне негізделді. Оның адвокаттары бұл қағиданың көптеген мұрагерліктерде қолданылғанын және ол «табиғи заңға» айналғанын айтты. Сонымен қатар, олар Александр III-нің Брусты өзінің баласы болмаған кезде мұрагер етіп тағайындағанын сотқа жеткізді. Ақырында, оның адвокаттары тұңғыштық қағидасы әдет-ғұрыптық құқық қолданылған жағдайда ғана маңызды болады деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, қатаң әдет-ғұрыптық құқық Гастингстің аргументін растайды және корольдікті бөлуді талап етеді; егер корольдік бөлінбейтін болса, әдет-ғұрыптық құқық (оның ішінде тұңғыштық) қолданылмайды. Бірақ Флористің ісі бұл жолы дәлелдердің жетіспеуіне байланысты қабылданбады: ол бұрынғы кешірім туралы өтініші берілгеннен бері ұзақ уақыт өткеніне қарамастан, өзінің талабын растайтын құжаттарды ұсына алмады, себебі, оның сөзіне сенсек, маңызды құжаттар ұрланған. Оның талабы дәлелсіз деп танылды. Ол іздеген құжаттардың көшірмелері кейін Плюскарденде табылды. Морей епискобы мен Плюскарден аббатының мөрлерімен расталған, 1291 жылға қарай жатқан алғашқы «куәландырылған көшірмелердің» бірі қазір Гаагада сақталады. Бұл құжаттың жалған екені күдік тудырады. Соңында, Ұлы сот процесінің соңғы күндерінде Брус корольдіктің бөлінуі мәселесінде өз позициясын өзгертті. Ол бұрын корольдіктің бөлінбейтінін айтқан еді, енді Эдуардтың әдет-ғұрыптық құқықты қолдану туралы шешімін ескере отырып, Брус өзінің аргументтерін Гастингстің аргументтерімен біріктіріп, егер әдет-ғұрыптық құқық қолданылса, корольдіктің бөлінуі мүмкін екенін және граф Дэвидтің үш қызының мұрагерлері арасында бөлінуі керек екенін мәлімдеді. Бұл аргумент тез арада қабылданбады және Баллиолдың заңды король екендігі туралы шешім қабылданды.
In reality only four of these men had genuine claims to the throne: John Hastings, John Balliol, Robert de Brus and Floris V. Of these only Bruce and Balliol had realistic grounds on which to claim the crown. The rest merely wished to have their claims put on the legal record. John Hastings, an Englishman with extensive estates in Scotland, could not succeed to the throne by any of the normal rules governing feudal legacy and instead had his lawyers argue that Scotland was not a true kingdom at all, based, amongst other things, on the fact that Scots kings were traditionally neither crowned nor anointed. As such, by the normal rules of feudal or customary law the kingdom should be split amongst the direct descendants of the co heiresses of David I. Unsurprisingly, a court made up of Scots nobles rejected these arguments out of hand. Balliol also argued that the Kingdom of Scotland was, as royal estate, indivisible as an entity. This was necessary to prevent the kingdom being split equally amongst the heirs as Hastings was suggesting should be done. Robert de Brus (also spelled Bruce), Lord of Annandale, had the best claim to the throne according to proximity of blood. As such, his arguments centred on this being a more suitable way to govern the succession than primogeniture. His lawyers suggested that this had been the case in most successions and as such had become something of a 'natural law'. They also put before the court the suggestion that Alexander III had designated Brus as heir when he himself was still childless. Finally, his lawyers argued the concept of primogeniture would only be relevant if customary law applied. Strict customary law, they said, would validate Hastings' argument, and require the kingdom to be split; if the kingdom was indivisible, customary law (including primogeniture) could not apply. However, Floris's case was this time rejected for lack of evidence: despite the long interim since his earlier request for an adjournment, he was unable to produce evidence of his claim—due, he claimed, to theft of the vital documents. His claim was this time thrown out for lack of evidence. Copies of the documents he sought would later surface at Pluscarden. One of the early "certified copies", dating the certification seals of the bishop of Moray and the prior of Pluscarden to 1291, is currently located in the Hague. This document is thought to be a forgery. Finally, in the closing days of the Great Cause, Brus did an about turn on the matter of the divisibility of the kingdom. He had previously argued that the kingdom was indivisible; now, in view of Edward's ruling that customary law applied, Brus joined his arguments to those of Hastings, and argued that if customary law applied, the kingdom was divisible after all, and should be divided up between the heirs of Earl David's three daughters. This argument was swiftly rejected, and a verdict given in favour of Balliol as rightful king.
Сайлау
Эдуард 1292 жылғы 17 қарашада шотландтық мәселе бойынша қазылардың үкімін Джон Баллиольдің пайдасына оқыды, оның ұлы Эдуард Баллиоль тақ мұрагері болып белгіленді. Бұл шешімді шотланд ақсүйектері мен ірі жер иелерінің көпшілігі, тіпті Брюс аудитшілер ретінде тағайындағандардың да көпшілігі қолдады. Ерекше атап өтуге лайық, Джон II Коминнің қолдауы болды, ол тағы бір талапкер және Шотландиядағы ең күшті барондық отбасының басшысы, Баллиольдің қарындасы Элеонораға үйленген болатын. Кейінірек Комин отбасы Баллиольдің таққа талап етуін тұрақты түрде қолдады.
Edward delivered the judgement of the jurors on the Scottish case on 17 November 1292 in favour of John Balliol, with his son Edward Balliol becoming heir designate. This decision had the support of the majority of Scots nobles and magnates, even a number of those appointed by Bruce as auditors. Of special note was the support of John II Comyn, another competitor and head of the most powerful baronial family in Scotland, who was married to Balliol's sister, Eleanor. In later years the Comyn family remained staunch supporters of the Balliol claim to the throne.