Кіріспе

Қараит раввині (946 жылы қайтыс болған)
Даниэль әл-Кумиси (болжам бойынша Дамаган, Табарстан – 946, Иерусалим) – қараиттік иудаизмнің алғашқы ғалымдарының бірі. Ол 9-ғасырдың соңында немесе 10-ғасырдың басында өркендеген. Ол бұрынғы Табарстан мемлекетінің (қазіргі Иранның Семен провинциясында) Құмыс астанасы Дамаганның тумасы, бұл оның екі тегінен көрінеді, соңғысы тек Якуб Киркисанидің еңбектерінде кездеседі. Әл-Кумисидің Анан бен Давидке деген көзқарасы және оның анандықтарға (яғни алғашқы қараиттер, Ананның ізбасарлары мен тікелей мұрагерлеріне) қарсы күресі оның қараизмдегі орнының ерекшелігін көрсетеді. Бастапқыда ол Ананды жоғары бағалап, оны «ғалымдардың басшысы» деп атады. Бірақ кейін ол оны жек көріп, «ақымақтардың басшысы» деп атады. Дегенмен, Даниэльдің пікірлері қараиттер тарапынан құрметке ие болды. Кейін Даниэль Иерусалимге көшіп, «Сионның жоқтаушылары» тәртібін құрды. Ол Иерусалимдегі ең көне қараиттік синагогды салған болуы мүмкін. Прото-ционистік көзқарастарды ұстана отырып, ол қараиттерін Израильге оралуға шақырды және оған қарсы шыққандарды Диаспораға жолдаған хатында «Тәңірдің ашуын қоздыратын ақымақтар» деп атады. Даниэльдің теорияларына келсек, ол болжамды білімнің көзі деп санауға болмайтынын жоққа шығарды және, мүмкін, осы қағидаға сәйкес, Ананға қарсы Киелі кітап заңдарын аллегориялық тұрғыдан түсіндіруге немесе қарапайым мәтінге қайшы түсіндіруге болмайды деген принципін сақтады (төменде қараңыз). Ол ғылымға құрмет көрсетпеді; мысалы, ол раббаниттер сияқты жаңа айды есептеу арқылы анықтауға тыйым салынғанын мәлімдеді, себебі мұндай есептеулер астрология сияқты айыпталады. Мұндай іс-әрекет Ишая 47:13–14 тармақтарында қатаң жазамен қорқытылады. Дегенмен, Даниэль Леуіліктер 26-шы тарауына түсіндірме жасай отырып, теодиция және ізгілердің азаптары туралы ұзақ ойларға берілді. Оның періштелер туралы түсінігі де ерекше. Оның айтуынша, Киелі кітапта «малахим» («періштелер») туралы айтылған жерлерде бұл тірі, сөйлейтін жандарды емес, от, тұман, жел сияқты табиғат күштерін білдіреді, арқылы Құдай Өзінің істерін іске асырады (Маймонидтің «Море» еңбегін салыстырып қараңыз, II.6). Бұл Саддукейлердің ықпалынан туындаған болуы мүмкін, олар да періштелердің бар екендігін жоққа шығарды; Садық атымен аталатын және Саддукейлердің пікірлерін қамтитын ерте қараиттер арасында тараған еңбектердегідей, Елшілердің істері 23:8-ді салыстырып қараңыз.

Құқықтық шешімдер

Даниял Тораның қатаң түсіндірілуін жақтады. Оның сақталған шешімдері мынадай: Шаббат күні ешқандай жұмыс істеуге тыйым салынады – тіпті қолды ұнтақпен жууға да, немесе яһуди емес адамға шаббат күні жұмыс тапсыруға да, ол тегін болсын, жалақымен болсын, немесе кез келген басқа төлем түрінде болсын. Жарық жағуға тек жұма күндері ғана емес, мереке күндері де тыйым салынады. Леуіліктер кітабының 23:40-аятында Даниялдың пікірінше, сукка құру үшін пайдаланылған ағаштарды сипаттағанда, «периз хадар» (жақсы ағаштардың жемісі) деген сөз «капот темарим» (құрма бұтақтары) арқылы нақтырақ түсіндіріледі, себебі құрма өзінің әдемілігімен ерекшеленеді (Ән тілі 7:8). Анан, Бенжамин Нахаванди және Исмаил әл-Укбари сияқты Даниял, Диаспорада Иерусалим ғибадатханасында құрбандыққа шалынған жануарларды жеуге тыйым салды, алдындағыларының дәлелдеріне Осия 9:4 және Исая 66:3-тен қосымша дәлелдер келтірді. Шығу кітабының 23:19-аятындағы («Қозыны анасының сүтінде пісірмейсің») тыйымды Анан түсіндіргендей, аллегориялық емес, сөзбе-сөз түсіну керек. Діни қызметкер құсты сойып болғаннан кейін, оның басын толығымен кесіп тастау арқылы «басын кесу» (Леуіліктер кітабы 1:15: מָלַק) бұйрығын орындады. Раббаниттердің айтуынша, таза құстарды белгілі бір белгілермен тануға болады, бірақ құстардың есімдері Торада көрсетілгендей шешуші болып табылады; оларды әрқашан анықтау мүмкін болмағандықтан, караиттер тыйым салынған құстардың санын өте көп етті. Мекежандылардың ішінде тек Леуіліктер кітабының 11:22-аятында нақты аталатын төрт түрі ғана тамақ ретінде рұқсат етіледі. Жұмыртқа жеуге тыйым салынады, себебі оларды союға болмайтын тірі нәрселер деп қарастыру керек, бұл туралы Құтқару кітабының 22:6-7-аяттарында жазылған, онда жас балаларды алуға рұқсат беріледі, бірақ жұмыртқаны емес. Балықтардың тек жұмыртқаларын ғана жеуге болады, ал қанға тыйым салынады. Ананның айтуынша, Диаспорада таза және лас адамдарға қатысты заңдар қолданылмайды. Дегенмен, Леуіліктер кітабының 7:24-аятында айтылғандай, жануардың етінен қандай да бір мақсатта пайдаланғаннан кейін, ол лас емес болып саналады.

Ислам мен Талмудтың ықпалы

Дәуіт Анамен келісіп, Ефрем кітабының 25-тарауындағы «ахим» сөзі «бауырлар» деген мағынаны білдірмейді, Леуіліктер кітабының XVIII, 16-тарауындағы тыйымды бұзушылыққа алып келер еді, ал «туыстық қарым-қатынас» дегенді білдіреді. Яһуда мен оның ұлдарының оқиғасы (Жаратылыс кітабы, 38:8) ешқандай дәлел келтірмейді, себебі сол кезде бауырдың әйеліне үйленуге тыйым салынбаған. Леуіліктер кітабының 18:18-аятын Раббаниттер сияқты сөз созбен түсінуге болмайды, өйткені әйелдің қарындасы күйеуінің бауыры сияқты кез келген жағдайда тыйым салынған (мұнда «хеккеш» аналогиясының мысалы бар); бұл сұрақ бойынша әйелдің қарындасы, мысалы, күйеуінің бірінші әйелінен туған қызы. Бұл жағдайда тыйым әйелдің қайтысымен аяқталады. Раббилер айтқандай, қыз мұрадан алынбайды, бірақ оның үлесі ұлының үлесінен кем, үштен бір бөлігі ғана; себебі анттармен байланысты бағалау заңында (Леуіліктер кітабы, 27-тарау) әйелдер еркектерге қарағанда төмен бағаланған. Осы заңға сәйкес анасы да үштен бір бөлігін алады. Даниялдың бұл тұста мұсылман фикхының ықпалында болғаны мүмкін; Құран, Ниса сүресі, 12-аятты салыстырып қараңыз. Басқа жағынан, Даниял Талмудқа сәйкес, мұрагерлік құқығына ие болған адамның ұрпақтары оның барлық құқықтарына ие болады; ұлының балалары, яғни немерелері, қызына қарағанда басым. Соңында, Даниялдың пікірінше, амалдарды орындауға жауапкершілік он үшінші емес, жиырмасыншы жылдан басталуы керек; Рош-Хашана Тишри айының он күнінде Йом-Кипурдан басталады, Езекиел кітабының 40:1-аятынан көрінеді, «жылдың басында, айдың он күнінде»; және мұсылмандар да жаңа айдың пайда болуын куәландыра алады. Даниял еврей тілінде бірнеше еңбек жазған, олардың барлығы, бірнеше цитаталар мен үзінділерден басқа, жоғалып кеткен. Оның заң кодексін (Sefer ha Mitzvot немесе «Бұйрықтар кітабы») және мұрагерлік құқық туралы еңбекті құрастырғанына күмәнсіз дәлелдер бар. Саадия Гаон өзінің қарсылығын осы кодекске бағыттаған, бұл, мүмкін, жоғарыда аталған кодекстің бір бөлігі болған. Сондай-ақ ол Тора, Ешуа және Билер кітабына, сондай-ақ басқа да Киелі кітаптарға түсіндірмелер жазған. Олар толыққанды түсіндірмелер емес, белгілі бір аяттарға түсіндірмелер болған және басқа да ойлар қамтылған. Сөздер көбінесе араб тілінде түсіндірілген. Бұл түсіндірмелерде, әсіресе Тораға жасалған түсіндірмелерде жоғарыда аталған шешімдердің көп бөлігі қамтылған болуы мүмкін.