Ян Чекановский: Қараит халқын құтқарушы ғалым және тіл білімінің негізін қалаушы
Jan Czekanowski
Ян Чекановский – поляк антрополог, этнограф, лингвист. Холокосттан Қараиттарды құтқарудағы рөлі, түркі тегін дәлелдеуі туралы ақпарат. Ғылыми еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ян Чекановский (8 қазан 1882, Глухов – 20 шілде 1965, Штецин) – поляк антропологы, статистигі, этнограф, саяхатшы және лингвист. Оның ғылыми еңбектеріне нәсілдік жіктеу жүйесін енгізуі және есептеу лингвистикасы саласын қалау кіреді. Чекановский поляк-литвалық қараиттар қауымын Холокосттан құтқаруда маңызды рөл атқарғанымен белгілі. 1942 жылы ол неміс "расалық ғалымдарын" қараиттардың түркі текті екеніне көндірді, олар яһуди дінін ұстанатын және еврей тілін діни қағидалар үшін қолданса да. Бұл қараиттарға Еуропаның басқа яһудилері мен ромдардың трагикалық тағдырынан құтылуға көмектесті.
Jan Czekanowski (October 8, 1882, Głuchów – July 20, 1965, Szczecin) was a Polish anthropologist, statistician, ethnographer, traveller, and linguist. His scientific contributions include introducing his system of racial classification and founding the field of computational linguistics. Czekanowski is known for having played an important role in saving the Polish Lithuanian branch of the Karaite people from Holocaust extermination. In 1942, he managed to convince German "race scientists" that the Karaites were of Turkic origin although professing Judaism and using Hebrew as a liturgical language. This helped the Karaites escape the tragic destiny of other European Jews and the Romas.
Өмір
Чекановский Варшавада оқыды, бірақ ол 1901 жылы білімін Латвияда аяқтады. 1902 жылы ол Цюрих университетіне түсті. Ол жерде антропология, математика, анатомия және этнографияны оқыды, швейцариялық антрополог Рудольф Мартиннің шәкірті болды, ол танымал "Лехрбух дер Антропология" антропология оқулығының авторы еді. 1907 жылы Чекановский докторлық диссертациясын қорғады. Диссертациялық зерттеу үшін ол 1906-1907 жылдары Берлиндегі Корольдік мұражайға және Орта Африкаға сапар шекті. Африкада ол этнографиялық материалдарды жинау үшін Конгоға экспедиция ұйымдастырды. Африка қоғамдарын зерттеу барысында ол түрлі статистикалық әдістерді әзірледі және таксономия саласына үлес қосты. Африкадағы зерттеулері бес томдық болып басылды және 1910 жылы Санкт-Петербург этнография институтына жіберілді. Содан кейін Львов және Познань университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Ол математикалық статистикаға инновациялық көзқарас енгізді. 1913-1945 жылдары осы университеттерде жұмыс істеді, ал 1923-1924 жылдары Польшаның Коперник табиғаттанушылар қоғамының президенті болды. Бұған қоса, ол 1937-1946 жылдары Познань университетінде жұмыс істеді, онда адам популяцияларының эволюциялық динамикасын зерттеді. Ол Познань университетінде көптеген ғылыми лауазымдарды атқарды, соның ішінде Польша әлеуметтік статистика қоғамы төрағасының орынбасары болды.
Czekanowski attended school in Warsaw but was transferred to Latvia, where he finished his education in 1901. He then entered a university in Zurich in 1902; there, he studied anthropology, mathematics, anatomy, and ethnography as a pupil of Swiss anthropologist Rudolf Martin, author of the popular anthropology textbook Lehrbuch der Anthropologie. In 1907 Czekanowski defended his doctoral dissertation. For his dissertation research he traveled to the Royal Museum in Berlin and to Middle Africa from 1906 to 1907. While in Africa, he led a team into the Congo to collect ethnographic materials. While working on studying the societies of Africa, he developed various statistical methods and contributed to the field of taxonomy. The research he made in Africa has since been published in five volumes and sent in 1910, to Saint Petersburg ethnography. He then became a professor at the University of Lviv and University of Poznań. While working he introduced an innovative approach to mathematical statistics. He worked in these universities from 1913 to 1945 and in the period 1923 1924 he was a president of Polish Copernicus Society of Naturalists. In addition, he worked at the University of Poznań from 1937 1946, where he researched the dynamics of evolution in human populations. He played numerous scientific roles at the University of Poznań, including vice chairman of the Polish Social Statistic Company.
Тіл білімі
Чекановский салыстырмалы тіл біліміне сандық таксономияны енгізіп, осылайша есептеу тіл білімі ғылымын қалады. Ол (1913 жылы) екі үлгінің ұқсастығын анықтайтын, қазірге дейін жиі қолданылатын индекс жасады. Ол оны түрлі тілдердегі мәтіндік корпус мәліметтеріндегі дыбыстар мен сөздерге қолданды. Бұл әдіс кейіннен экологиялық қауымдастықтарды талдау үшін де пайдаланылды.
Czekanowski introduced numerical taxonomy into comparative linguistics, thus founding the discipline of computational linguistics. He developed (1913) a still much used index of similarity between two samples. He applied it to phonemes and words in text corpora of different languages. It was later introduced in analysis of ecological communities.