Кіріспе

Дәстүрлі қытай медицинасындағы ұғым
Дәстүрлі қытай медицинасында бүйрек (қытайша: 腎: shèn) – омыртқаның екі жағында орналасқан екі ішкі ағзаның бірі. Батыс медицинасының бүйрек туралы анықтамасынан өзгеше, дәстүрлі қытай медицинасындағы бүйрек – анатомиялық орган емес, бір-бірімен байланысты бөліктер жиынтығын сипаттау тәсілі. Дәстүрлі қытай медицинасында бүйрек "Өмір қақпасы" немесе "Минг-мен" деп аталады. Қытайдың белгілі дәрігері Чжан Цзе Бин (шамамен 1563-1640 жылдары) былай деп жазған: "Екі бүйрек бар (бүйрек инь және ян), олардың арасында Өмір қақпасы орналасқан. Бүйрек – су мен оттың органы, инь мен янның мекені, қуаттың теңізі, ол өмір мен өлімді шешеді".

ТКМ-нің жалпы көрінісі

Бүйрек (Шен) – Занг органы, яғни Инь органы. Басқа Инь немесе Занг мүшелері – өкпе (Фэй), бауыр (Ган), көкбауыр (Пи) және жүрек (Син). Кейде жүрек қылышы (Син Бао) да қосылады. Инь мүшелері эссенцияны, қанды, рухты, Ци және дене сұйықтықтарын сақтайды, шығарады, жасайды және өзгертеді. Бүйректер Уусин теориясында су элементімен және түнмен байланысты.

Эффектті сақтау және даму мен көбеюге үстемдік ету

Бүйректің негізгі қызметі – «эссенция» немесе «цзин» сақтау және басқару. Цзин – цидің мәні және дене құрамы мен функционалдық белсенділіктердің негізі. Цзиннің екі түрі бар: туа біткен және игерілген, олар бүйректе сақталады және «бүйрек цині» деп аталады. Циден айырмашылығы, цзин ұзақ циклмен (әйелдер үшін жеті жыл, ерлер үшін сегіз жыл) айналым жасайды, даму кезеңдерін басқарады. Цзиннің қызметі – өсуді, дамуды және көбеюді ынталандыру, бүйрек циінің негізін қалау, сүйек миын өндіру, сондай-ақ цзин, ци және шэньнің (ақыл-ой) негізін жасау. Ежелгі «Хуан Ди Ней Цзин Су Вэнь» кітабында бүйректе сақталған эссенция адам өмірі үшін маңызды екені айтылған. Туа біткен цзин ата-анадан мұра болады және негізгі конституцияны анықтайды; оны өзгерту мүмкін емес, бірақ игерілген цзин оған оң әсер ете алады. Игерілген цзин азық-түлік пен судың сіңуі арқылы көкбауыр мен асқазаннан, сондай-ақ біз тыныс алатын ауадан пайда болады және денеде айналым үшін бүйректе сақталады. Туа біткен және игерілген цзин бір-бірімен ынталандыру, бақылау және трансформация қарым-қатынасында болады; олардың өзара әрекеттесуі арқылы цзин пайда болады. Үшеуі де өсу мен дамуды, жыныстық жетілуді, көбеюді, қалпына келтіруді және қартаюды анықтауға қатысады. Әрбір жаңа цзин циклы дамудың жаңа циклын тудырады. Мысалы, туа біткен цзин тұжырымдалудан бастап, ата-ананың цинінен жалғасады. Бала дүниеге келгеннен кейін, игерілген цзин туа біткен цинді толықтыруға және қыздарда келесі жеті жыл, ұлдарда сегіз жыл бойы өсу мен дамуды бақылайтын алғашқы тәуелсіз цзин циклын бастауға жауапты. Бала сүт тістерін жоғалтқан кезде оның денесі жасөспірімдікке дейінгі циклге кіріседі. Келесі цикл – жасөспірімдік, осы кезде бүйрек цині жетіледі және рен меридианы ашылып, ағып шығады. Бұл кезде бүйректің бір бөлігі тяньгуйге айналады, ол көбелек функцияларын дамытады және сақтайды. Келесі кезеңде физикалық өсу аяқталады, содан кейін цзиннің төмендеуі тяньгуйдің тозуына әкеледі, осылайша көбелек қабілетін жояды. Цзиннің төмендеуі сөзсіз өлімге алып келеді.

Энергиялық аспектілер

Бүйректің төрт энергетикалық аспектісінің бәрі өсу мен дамуда маңызды. Бұл төрт аспектке бүйректің джин (эссенциясы), бүйректің инь (суы), бүйректің ян (оты) және бүйректің ци кіреді. Денедегі барлық функциялар бүйрек ци және өмір қақпасы (сол және оң бүйректер арасындағы кеңістік) қамтамасыз ететін жылуға тәуелді. Бүйректің джині – денедегі барлық мүшелердің инь мен янының негізі. Бүйрек инь мен яны – бастапқы инь мен ян, және зан мүшелері үшін инь мен янның тамыры. Бүйрек инь ылғалдандырып, қоректендіреді, ал бүйрек ян жылу береді және мүшелер мен тіндерді жандандырады. Бүйрек ян – су метаболизмін теңестіретін жүйені іске қосуға қажетті динамикалық күш, ол сонымен қатар далақты, өкпені, бауырды және сань-цзяоды қолданады.

Судың метаболизміне үстемдік ету

Бүйрек су элементі саналады. Денедегі су есігі ретінде ол су алмасуын және ци қабылдауды реттейді. Денеге қоректендіріп, ылғалды ұстайтын ин сұйықтығының бастауы – бүйрек ині. Бүйрек сұйықтық алғанда, бүйрек ян циі оны екі түрге бөледі: таза және лайлы. Таза сұйықтық Сан Цзяо арқылы өкпеге ылғал жеткізіп, өкпенің денеге таратуы үшін жоғары қарай жіберіледі, ал лайлы сұйықтық көкбез арқылы шығарылу үшін төмен қарай жіберіледі. Су есігі бүйрек циінің қызметіне байланысты, көкбез және анус сияқты дренаждық арналардың ашылуы мен жабылуын да реттейді. Өкпе циі тыныс алуды басқарса, бүйрек циі дем алуды үйлестіреді.

Қосымша функциялар

Бүйрек шаштың жылтырлығына, сүйек және ми материясының қалыптасуына, құлақтың дұрыс жұмыс істеуіне, сондай-ақ несеп қуығы мен жоғарғы тірек тесігінің ашылуы мен жабылуын реттеуге жауапты. Ақыл-ой жағынан ол ұзақ мерзімді есте сақтау үшін жауапты, ал эмоционалдық жағынан сау ерік-жігер (жи) және стресс кезінде қорқумен байланысты.