Кіріспе

Қытай комедиясының Xiangsheng түрі, сондай-ақ, қиылыс немесе комикалық диалог деп аталады, бұл қытай комедиясындағы дәстүрлі өнер және қытай мәдениетіндегі ең танымал элементтердің бірі. Ол көбінесе екі артист арасындағы әңгіме түрінде, сирек жеке артист монологы түрінде (Батыс мәдениетіндегі стендап комедиясының көптеген түрлеріне ұқсас) немесе одан да сирек, бірнеше артисттердің бірлескен өнері ретінде орындалады. Xiangsheng тілінде көптеген ойын сөздер мен тікелей мағынадан ауытқулар кездеседі, ол әдетте Тяньцзинь диалектісінде (немесе күшті солтүстік акценті бар мандарин қытай тілінде) шапшаң, әзіл-қалжыңмен толы стильде жеткізіледі. Көрсетілімдерге кейде ән салу, қытай рэпі және музыкалық аспаптар да кіруі мүмкін. Xiangsheng сол дәуірде дамыған вадевильдік дуэтпен байланысты. Кейбір батыстықтар Xiangsheng өнерін зерттеді. Dashan сахналық есімін қолданатын Xiangsheng-ті зерткен канадалық студент Марк Роузуэлл, ағылшын тіліндегі ең жақын нұсқасы – Эбботт пен Костеллоның "Кім бірінші?" атты эскизі екенін айтты. Дегенмен, вадевильдегі және радиодағы көптеген дуэттік өнерлер, сондай-ақ олардан пайда болған экрандық комедиялық диалогтар да Xiangsheng-тің формуласына ұқсас.

Шығу тегі

Шыңшыңның Цинь династиясының соңында, әсіресе 19-шы ғасырдың ортасында Сяньфэн және Тонгцзи императорларының билігі кезінде пайда болғаны қабылданғанмен, оның тамыры Мин династиясына дейін созылуы мүмкін. Ол көрермендерді күлдіру мақсатымен көшедегі өнер ретінде басталып, әзіл айту, күлкілі әңгімелер, еліктеулер немесе Пекин операсы сияқты өнер түрлерінен элементтерді қамтыды. Қытай Республикасының алғашқы жылдарында Шыңшың заманауи форматқа жетті. Ол шайханаларда, театрларда, содан кейін радио мен теледидарда қойылды. Шыңшыңның үш негізгі отаны бар: Пекин Тяньцзяо, Тяньцзинь Кванэчан және Нанкин Конфуций храмы. Көбінесе қазіргі Шыңшың туындыларының бастауы 100 жылдан астам бұрынғы уақытқа дейін жетеді, бірақ көп жағдайда түпнұсқа авторы белгісіз болып қалады. «Дәстүрлі Шыңшыңдағы» көптеген шағын қойылымдар материалды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, жалпы құрылымын немесе «көңілін» сақтап, нақты сілтемелерді заманауи материалмен жаңарту арқылы дамыды. Шыңшыңнің алғашқы пионерлерінің бірі – 19-шы ғасырдың ортасында өнер көрсеткен Чжан Санлу. Бастапқыда Ба Цзяо Гу (барабан әні) орындаушысы болған Чжан, кейіннен еліктеуге және әзіл-қалжың әңгімелер айтуға көшті. Кейінгі суретшілер Чжанды Шыңшыңның алғашқы орындаушыларының бірі деп есептейді.

Қытайдың материктегі Сяншен

1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Сяншеннің танымалдылығы артты. Бұрын төмен деңгейлі көше өнері ретінде қаралатын Сяншен, пролетариат өнерінің бір түрі болып саналды. Мандарин тілінде орындалғандықтан, Сяншен Қытайда мандарин тілін таратуға көмектесетін пайдалы құралға айналды. 1950 жылдары Хоу Баолин Сяншенді жаңарту үшін Сяншен орындаушыларының тобын жетекшілік етті, «вульгарлық» деп есептелетін тіл мен мазмұнды алып тастап, оны «саяси тұрғыдан дұрыс» етуге тырысты. Кейін Хоу Сяншеннің шебері ретінде танылды. Оны көбінесе «Қытайдың Чарли Чаплині» деп атайды. Басқа сахналық өнер түрлері сияқты, Сяншенге Мәдени революция кезінде тыйым салынды. 1970 жылдардың ортасында ол қайта жанданды, көптеген шағын қойылымдар «Төрттік» пен осы кезеңнің артықшылықтарын сатиралық тұрғыдан бейнеледі. 1980 жылдары теледидардың таралуымен Сяншен Қытай Орталық Телевизиясының (CCTV) жылдық Жаңа жылдық галасына және Қытайдағы басқа да танымал өнер шоуларына міндетті түрде енгізілді. 1990 жылдары Сяншен төмендеуге ұшырады, себебі 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін саяси және әлеуметтік сатираға қатысты биліктің сезімталдығы артты, сондай-ақ мемлекеттік бағдарламалардан тыс қойылымдар өткізуге арналған орындардың жетіспеушілігі байқалды. Көптеген орындаушылар Сяншенді дәстүрлі түрде негізгі орындар болған шайханалар мен кішкентай театрларда қайта жандандыруды талап етті, бірақ сол кезде олар дерлік пайдаланылмады. Бұл қозғалыстан Гуо Дэган сияқты Сяншен орындаушыларының жаңа буыны пайда болды. Гуо жас буын арасында қызығушылықты қайта оятты, олар Сяншенді көне және нұсқаулық деп есептеген. Гуоның танымалдылығы өте дәстүрлі бағытты білдірсе де, оны Цзян Кун сияқты белгілі орындаушыларға қарсы қойды. Соңғы жылдары жас көрермендерге ұнату үшін аниматорлар бұрынғы хабарлардан алынған дыбыстарды пайдаланып, әртүрлі шағын қойылымдардың анимациялық нұсқаларын жасады. Анимациялық нұсқалар көбінесе орындаушылар сипаттаған көрінестерді немесе оқиғаларды бейнелей отырып, әзілді әдеби мағынада қолданады. «Сяншенде жаңа таланттар бар» (қытайша: 相声有新人) және «Көңілді комедия» (қытайша: 欢乐喜剧人) сияқты жас Сяншен актерлерінің өзін танытуына мүмкіндік беретін бірнеше шоу бар, олардың екеуін де Гуо Дэган жүргізеді.

Гонконгтегі Сяншенг

Солтүстік Сяншен Гонконгта Цзонюань кезеңінен бері танымал. Цинь династиясы тұсында Қытайдан келген әңгімешілер Сяншенді Оңтүстік Гуандунға және Гонконгқа әкелді. Гонконг британдық колонияға айналғаннан кейін, Сяншеннің дамуы ерекше жергілікті жұмылдыру кезеңіне енді. Қытай Республикасының алғашқы жылдарында Гонконгтағы Сяншен өнершілері көбінесе көшеде өнер көрсетті, ал Сяншеншілердің көпшілігі Пингшу және Коуцзи сияқты акробаттар еді. Сяншенді орындаушылардың шығу тегі әртүрлі болды. Олар білімді, әңгімелесуді ұнататын адамдар еді, осы арқылы Сяншенмен күнкөріс жасады. 1940-50 жылдары Гонконг киносы қарқынды дамып, Сяншен жаңа медиа құралдарымен интеграциялана бастады. Гонконгтың көне фильмдерінде Сяншеннен шабыттанған комедия ерте Гонконг киносына енгізілді, көбінесе монологтар және бір-бірін қызықтыратын кейіпкерлер түрінде. 1957 жылы әлемдегі алғашқы қытай тіліндегі телеарна құрылды, ол Rediffusion Television Limited деп аталды және Азия Телевидениесінің іргетасы болды. Сяншен түрлі шоулардағы тұрақты өнер нөміріне айналды. 1967 жылы Television Broadcasts Limited (TVB) құрылып, Enjoy Yourself Tonight телешоуы іске қосылды. Сяншен түрлі форматтарда пайда бола бастады, мысалы, жүргізушінің сөздері және репликаларды көрсету сияқты.

Малайзиядағы Сяншенг (Шетелдегі қытай)

Қытай Азамат соғысынан кейін Оңтүстік Қытайдан бірқатар артистер Малайзияға өркендеу үшін келді (Сингапур Малайзиядан шығарылғанға дейін). Фэн Сяң (қытайша: 冯翔), Бай Ян және Лу Дин осы аймақта Сяншен өнерін орындады. Малайзияның көптілдік ортасында "Малайзиялық Сяншен" Қытай мен Тайваньдағы Сяншеннен ерекшеленді. Малайзияда мандарин тілі басым тіл болмағандықтан, онда кәсіби артистердің саны аз.

Солтүстік Америкадағы Сяншенг

1984 жылы 19 жасар канадалық комедиант Марк Роусуэлл Торонто университетінде қытай тілін оқуға кірісті. 1988 жылы бітіргеннен кейін ол Пекін университетінде қытай комедиан және Сяншен шебері Цзян Кунмен (姜昆) бірге Сяншенді үйренді. Ол Қытайда кеңінен танымал болған «Дашань» (大山) деген қытай есімін қабылдады. Оның мансабы тек Сяншенмен ғана шектелмей, түрлі салаларды қамтыды, ал соңғы жылдары ол қытай тілінде батыс үлгісіндегі стендап-комедияға көбірек бейімделді, өнернамасына Сяншен элементтерін енгізе отырып. Дашан Канада мен Қытай арасындағы мәдени жарықты жоюға көмектесу үшін, өзінің жұмысын мәдени елші ретінде бейресми түрде атқарып жүрді. 2012 жылы американдық комедиант Джесси Аппелл, Қытайда Ай Цзеси (艾杰西) деп танылатын, Сяншенді оқу жолына түсті. Массачусетс штатының Бостон қаласынан шыққан Аппелл Брандейс университетіне оқуға түсіп, Global China Connection (GCC) ұйымына қосылды және тұрақты түрде стендап-комедиямен айналысты. 2012 жылдың қыркүйегінде ол Фулбрайт стипендиясы бойынша Цинхуа университетінде қытай тілін оқыды. Фулбрайт стипендиясы аясында ол Сяншенді шебер Динг Гуанкуаннан (丁广泉) үйренді. Аппелл 2016 жылдан 2020 жылға дейін Пекин қаласында жылына 300-ден астам қойылым өткізген LaughBeijing комедиялық орталығын құрды. Ол өзін мәдени елші деп санайды және АҚШ-Қытай қарым-қатынасын жақсартуға және мәдени кедергілерді жоюға өз талантын және интернет мүмкіндіктерін пайдаланады.

Әлеуметтік пікір ретінде

Сианшеннің шағын ауқымы мен танымалдылығы оны халықтың алаңдаушылықтарын білдіруде ауыздан ауызға тарағаннан кейін екінші орында қалдырады. Хоу Баолин және басқалар Сианшен туындыларын "сатира мен юморды негізгі құрал ретінде қолданатын комикалық сипаттағы туындылар" деп атаған. Айқас әңгімелерде өткір тіл, ащы, күлкілі мысқылдар қолданылады, олардың мақсаты – жоғарыпарсылық "күлкі" мен адамдарды көңіл көтеру. Оның ең алғашқы түрі "Юю" деген жонглерлер өнерінен пайда болған. Осындай әзіл-қалжыңдарда суретшілер көбінесе билеушілерді сынайтын және әжуалайтын. Олардың сатирикалық мазмұны заманауи кемшіліктерге тиіп, көбінесе саяси сатираны да қамтиды. 1976 жылы "Төрттік топ" құлағаннан кейін Сианшеннің әлеуметтік сын-ескертпелердегі рөлі анық байқалды, осы кезде Сианшен өнерпаздары алғаш рет осы топты ашық сынады. 1976 жылдан кейін Сианшен Қытай Коммунистік партиясының жемқор шенеуніктер мен мүшелерін де сатираға алды, алайда партияның өзіне сын айту әлі де тыйым салынған.