Бабыл патшасы Әмел Мардук: Өмір мен билік тарихы

Кіріспе

Вавилон патшасы Амель Мардук (вавилон клинописьінде: Amēl Marduk, "Мардуктың адамы" деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ Авил Мардук деп те белгілі, немесе оның есімінің Киелі кітаптағы нұсқасы бойынша Зұлым Меродах (Киелі кітаптағы еврейше: אֱוִיל מְרֹדַךְ, ʾĔwīl Mərōḏaḵ), Жаңа Вавилон империясының үшінші патшасы болды. Ол б.з.д. 562 жылдан бастап, б.з.д. 560 жылы тақтан құлатылып, өлтірілгенге дейін билік етті. Ол Набуходоносор II-нің (б.з.д. 605–562) мұрагері болды. Сақталған клинописьтік деректердің аздығына байланысты, Амель Мардуктың патша ретіндегі билігі мен іс-әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ. Амель Мардук, бастапқыда Набу шум укин деп аталған, Набуходоносордың үлкен ұлы емес, сонымен қатар оны тәжді мұрагер етіп тағайындаған кездегі ең үлкен тірі ұлы да емес еді. Әкесі оны мұрагер етіп неліктен тағайындағаны белгісіз, әсіресе екеуінің арасында келіспеушіліктер болған сияқты, мүмкін Амель Мардук әкесі тірі кезінде тақты басып алуға тырысқан. Бұл қастандықтан кейін Амель Мардук Яһуданың тұтқынға алынған патшасы Ехониямен бірге түрмеге қамалуы мүмкін. Набу шум укин босатылғаннан кейін атын Амель Мардукқа өзгертті, бұл, мүмкін, оның дұға қылған Мардук құдайына деген құрметінің белгісі болды. Амель Мардук көбінесе 37 жыл түрмеде отырғаннан кейін Ехонияны босатуымен еске алынады. Амель Мардуктың Вавилон қаласында және басқа жерлерде де құрылыс жұмыстарын жүргізгені белгілі, бірақ оның жобаларының ауқымы нақты емес. Вавилондықтар оның билігіне наразы болған сияқты, өйткені оның билігінен кейінгі вавилондық деректерде ол қабілетсіз деп сипатталған. Б.з.д. 560 жылы ол қайын інісі Нериглисар тарапынан құлатылып, өлтірілді, ол кейін патша болып биледі.

Өмірбаян

Амель Мардук әкесі Навуходоносор II-нің (б.з.д. 605–562 жж.) мұрагері болды. Навуходоносордың билігін жалғастыру қиындықтарға толы болды, сондай-ақ оның соңғы жылдары саяси тұрақсыздыққа ұшырады. Навуходоносордың патшалық құрған кезінде, яғни қырық жыл билік құрғаннан кейін, оның билігінің соңына таман жазылған бір жазбасында патша тіпті туылмай тұрып-ақ құдайлардың таңдап алған патшасы екенін айтады. Мұндай тәсілмен құдайлық заңдылықты атап өтуді көбінесе узурпаторлар ғана жасады немесе оның орнын алмастырушымен саяси проблемалар болған жағдайда қолданды. Навуходоносор бірнеше онжылдық бойы патша болғандықтан және оның алдыңғысының заңды мұрагері болғандықтан, бірінші мүмкіндік күмәнді көрінеді. Амель Мардук әкесінің тұсында мұрагер болып таңдалды және б.з.д. 566 жылы мұрагер ретінде куәландырылды. Амель Мардук Навуходоносордың үлкен ұлы емес еді. Навуходоносордың тағы бір ұлы Мардук-надин-ахи, Навуходоносордың патшалық құрған үшінші жылы (б.з.д. 602/601 жж.) өз жерлерін басқаруға жауапты ересек адам ретінде тіркелген. Амель Мардуктың кейінірек расталғанын ескере отырып, Мардук-надин-ахи Навуходоносордың үлкен ұлы және заңды мұрагері болуы мүмкін, бұл Амель Мардукты таңдау себебін түсініксіз етеді, әсіресе Мардук-надин-ахи б.з.д. 563 жылға дейін тірі болғаны белгілі. Сонымен қатар, Навуходоносор мен Амель Мардуктың арасындағы қақтығыстардың дәлелдері оның мұрагер ретінде таңдалуын одан да күмәнді етеді. Бір мәтінде Навуходоносор мен Амель Мардук екеуі де қандай да бір құлқындыққа қатысқан, екеуінің бірі ғибадатханалар мен халыққа қарсы жаман мінез-құлық танытқан деп айыпталады: Жазбада айыптаулар бар, бірақ олар кімге бағытталғаны белгісіз, қасиетті орындарды қорлау және халықты пайдалану туралы. Кейінгі жазбаларда айыпты адамның Бабылдың ұлттық құдайы Мардукқа жылап, дұға еткені айтылады. Навуходоносордың билігінің соңғы кезеңіндегі тағы бір мәтінде оның тұтқында отырған ұлы Набу-шум-укин, өзіне қарсы сөз байласудан тұтқындалғанын айтқан дұғасы бар. Левиліктер Раббаға сәйкес, біздің заманымыздың 5-7-ғасырларындағы мидрашик мәтіні бойынша, Амель Мардукты әкесі тұтқындалған Яһуда патшасы Ехониямен бірге тұтқындаған, өйткені кейбір вавилондық шенеуніктер оны Навуходоносор жоқта патша деп жариялаған. Ассириолог Ирвинг Финкель 1999 жылы Набу-шум-укин Амель Мардукпен бірдей адам екенін, ол бостандыққа шыққаннан кейін өз атын "Мардуктың адамы" деп өзгерткенін, ол дұға еткен құдайға құрмет көрсету ретінде айтқан. Финкельдің тұжырымдары басқа ғалымдар тарапынан сенімді деп танылды және бұрынғы мәтінді, мүмкін, сол оқиғаларға қатысты түсіндіреді. Ерахмелдің жылнамалары, бәлкім, б.з. 12 ғасырда жазылған еврей тіліндегі тарихи еңбек, Амель Мардук Навуходоносордың тұңғыш ұлы болған, бірақ оны әкесі ағасы "Кіші Навуходоносордың" (басқа бірде-бір деректе расталмаған ойдан шығарылған тұлға) пайдасына шетке шығарды және осылайша Навуходоносордың өліміне дейін Ехониямен бірге тұтқындалды. Осыған байланысты Навуходоносор Амель Мардукты лайықсыз мұрагер деп санап, оның орнына басқа ұлды тағайындаған болуы мүмкін. Амель Мардуктың неге патша болғаны белгісіз. Қалай болғанда да, Амель Мардуктың әкімшілік міндеттері ол патша болғанға дейін, яғни Навуходоносордың науқастанып, өлім аузында жатқан кезінде, әкесінің билігінің соңғы бірнеше аптасы не айының ішінде басталған болса керек. Навуходоносордың билігіне қатысты соңғы тақташа, Уруктан, 7 қазан күні, Амель Мардуктың алғашқы тақташасы ретінде Сиппардан табылған.

Amel Marduk was the successor of his father, Nebuchadnezzar II (605–562 BC). It seems that the succession to Nebuchadnezzar was troublesome and that the king's last years were prone to political instability. In one of the inscriptions written very late in his reign, after Nebuchadnezzar had already ruled for forty years, the king affirms that he had been chosen for kingship by the gods before he had even been born. Stressing divine legitimacy in such a fashion was usually only done by usurpers, or if there were political problems with his intended successor. Given that Nebuchadnezzar had been king for several decades, and had been the legitimate heir of his predecessor, the first option seems unlikely. Amel Marduk was chosen as heir during his father's reign and is attested as crown prince in 566 BC. Amel Marduk was not Nebuchadnezzar's oldest son—another of Nebuchadnezzar's sons, Marduk nadin ahi, is attested in Nebuchadnezzar's third year as king (602/601 BC) as an adult in charge of his own lands. Given that Amel Marduk is attested considerably later, it is probable that Marduk nadin ahi was Nebuchadnezzar's eldest son and legitimate heir, making the reason for the selection of Amel Marduk unclear, particularly since Marduk nadin ahi is attested as living until as late as 563 BC. Additionally, evidence of altercations between Nebuchadnezzar and Amel Marduk makes his selection as heir seem even more improbable. In one text, Nebuchadnezzar and Amel Marduk are both implicated in some kind of conspiracy, with one of the two accused of bad conduct against the temples and people:

The inscription contains accusations, though it is unclear to whom they are directed, concerning the desecration of holy places and the exploitation of the populace—failures in the two main responsibilities of the king of Babylon. The accused is afterwards stated to have cried and prayed to Marduk, Babylon's national deity. Another text from late in Nebuchadnezzar's reign contains a prayer by an imprisoned son of Nebuchadnezzar named Nabu shum ukin ( ), who states that he was imprisoned because of a conspiracy against him. According to the Leviticus Rabbah, a 5th–7th century AD Midrashic text, Amel Marduk was imprisoned by his father alongside the captured Judean king Jeconiah (also known as Jehoiachin) because some of the Babylonian officials had proclaimed him king while Nebuchadnezzar was away. The Assyriologist Irving Finkel argued in 1999 that Nabu shum ukin was the same person as Amel Marduk, who changed his name to "man of Marduk" once he was released as reverence towards the god to whom he had prayed. Finkel's conclusions have been accepted as convincing by other scholars, and would also explain the previous text, perhaps relating to the same incidents. The Chronicles of Jerahmeel, a Hebrew work on history possibly written in the 12th century AD, erroneously states that Amel Marduk was Nebuchadnezzar's eldest son, but that he was sidelined by his father in favour of his brother, 'Nebuchadnezzar the Younger' (a fictional figure not attested in any other source), and was thus imprisoned together with Jeconiah until the death of Nebuchadnezzar the Younger, after which Amel Marduk was made king. Considering the available evidence, it is possible that Nebuchadnezzar saw Amel Marduk as an unworthy heir and sought to replace him with another son. Why Amel Marduk nevertheless became king is not clear. Regardless, Amel Marduk's administrative duties probably began before he became king, during the last few weeks or months of his father's reign when Nebuchadnezzar was ill and dying. The last known tablet dated to Nebuchadnezzar's reign, from Uruk, is dated to the same day, 7 October, as the first known tablet of Amel Marduk, from Sippar.

Билік

Амель Мардуктың билігі кезіндегі клинопись көздері өте аз сақталған, сондықтан оның еңбектері туралы дерлік ештеңе белгілі емес. Амель Мардук Набуходоносордың заңды мұрагері болғанымен, билік басында-ақ қарсылыққа ұшыраған сияқты, оның патшалығының қысқа мерзімі және кейінгі деректердегі оның теріс бейнесі осыны көрсетеді. Кейінгі эллинистік дәуірдегі вавилондық жазушы және астроном Берос Амель Мардуктың "қарсылықсыз билік жүргізгенін және заңдарға құрмет көрсетпегенін" жазды, ал клинописьтік насихат мәтінінде оның отбасына немқұрайды қарағаны, шенеуніктер оның бұйрықтарын орындаудан бас тартқаны және ол тек Мардукқа құрмет көрсетумен және оған табынумен айналысқаны айтылған. Амель Мардукқа қарсылық оның әкесіне қарсы жасаған бұрынғы қастандық әрекетінен, патша отбасының әртүрлі топтары арасындағы шиеленістен (ол ең үлкен ұлы болмағандықтан) немесе патша ретіндегі өзінің дұрыс басқаруынан туындады ма, бұл белгісіз. Амель Мардуктың жақын туыстары, яғни әйелі мен балалары туралы аз мәлімет бар. Амель Мардуктың ұлдары туралы мәлімет жоқ, бірақ оның кем дегенде бір қызы болған. Ерахмелдің жылнамасында Амель Мардуктың үш ұлы: Регосар, Лебузер Дух және Набхар деп аталады, бірақ автор Амель Мардуктың ұрпақтарын оның ұлдарымен шатастырған сияқты (тиісінше, Нериглисар, Лабаши Мардук және Набонид). Оның бір жазуында ол Вавилондағы Есагиланы және Борсиппадағы Езиданы жаңартқан деген болжам бар, бірақ бұл ғибадатханаларда жұмыс жасалғанын растайтын нақты археологиялық немесе мәтіндік дәлелдер жоқ. Бабылдағы кірпіштер мен тас плиткаларда оның есімі жазылған, бұл оның патшалығының қысқа мерзімінде Бабылда бірқатар құрылыс жұмыстары аяқталғанын көрсетеді. Киелі кітапта Амель Мардуктың Яһуда патшасы Ехонияны Бабылда 37 жылдық тұтқындықтан кейін босатқаны айтылған, бұл – Амель Мардукқа қатысты барлық қолда бар деректерде айтылған жалғыз нақты саяси әрекет. Мұндай мейірімділік таққа отыру рәсімдерінен белгілі, және бұл жағдайда Вавилонның Жаңа жыл фестивалімен байланысты болуы мүмкін, бірақ Ехонияның босатылуының нақты себебі белгісіз. Ұсынылған себептердің арасында Бабылдағы еврей тұтқындарының ықыласын жеңіп алу немесе Амель Мардук пен Ехония тұтқындық кезінде дос болуы мүмкін. Кейінгі еврей дәстүрінде босату Набуходоносордың саясатын кері қайтару (Яһуда патшалығын жойғаннан кейін) деп есептелген, бірақ Амель Мардуктың Яһуданы қалпына келтіруге тырысқаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Дегенмен, Амель Мардуктың замандастары Ехонияның босатылуы Яһуданың қайта құруының алғашқы қадамы деп үміттенген болуы мүмкін, өйткені Амель Мардук Тирдің тұтқынға алынған патшасы Баалезерді де босатып, оны тағына қайтарды. Ехонияның босатылуы туралы 2 Патшалар кітабының 25:27–30 аяттарында және Ерахмелдің жылнамасында айтылған, екі дерек көзі де Амель Мардукты Жаман Меродах деп атайды. Ерахмелдің жылнамалары Ехонияның босатылуын былайша баяндайды:

Very few cuneiform sources survive from Amel Marduk's reign, and as such, almost nothing is known of his accomplishments. Despite being the legitimate successor of Nebuchadnezzar, Amel Marduk was seemingly met with opposition from the very beginning of his rule, as indicated by the brevity of his tenure as king and by his negative portrayal in later sources. The later Hellenistic era Babylonian writer and astronomer Berossus wrote that Amel Marduk "ruled capriciously and had no regard for the laws" and a cuneiform propaganda text states that he neglected his family, that officials refused to carry out his orders, and that he solely concerned himself with veneration and worship of Marduk. Whether the opposition towards Amel Marduk resulted from his earlier attempt at conspiracy against his father, tension between different factions of the royal family (given that he was not the oldest son), or from his own mismanagement as king, is not certain. Little is known of Amel Marduk's own immediate family, i. e., his wife and potential children. No sons of Amel Marduk are known, but he had at least one daughter named Indû. The Chronicles of Jerahmeel ascribes three sons to Amel Marduk: Regosar, Lebuzer Dukh and Nabhar, though it seems the author confused Amel Marduk's successors for his sons (respectively, Neriglissar, Labashi Marduk and Nabonidus). One of his inscriptions suggests that he renovated the Esagila in Babylon, and the Ezida in Borsippa, but no concrete archaeological or textual evidence exists to confirm that work was actually done at these temples. Some bricks and paving stones in Babylon bear his name, indicating that some building work was completed at Babylon during his brief tenure as king. The Bible states that Amel Marduk freed Jeconiah, king of Judah, after 37 years of imprisonment in Babylon, the only concrete political act attributed to Amel Marduk in any extant source. Though such acts of clemency are known from accession ceremonies, and in this case may have been connected to the celebration of the Babylonian New Year's Festival, the specific reason for Jeconiah's release is not known. Suggested reasons include to win favour with the population of Jewish deportees in Babylonia, or that Amel Marduk and Jeconiah may have become friends during their imprisonment. Later Jewish tradition held that the release was a deliberate reversal of Nebuchadnezzar's policy (having destroyed the Kingdom of Judah), though there is no indication that Amel Marduk made any attempt to restore Judah. Despite this, Jewish contemporaries of Amel Marduk likely hoped that Jeconiah's release was the first step in a restoration of Judah, given that Amel Marduk also released Baalezer, the captured king of Tyre, and restored him to his throne. The release of Jeconiah is narrated in 2 Kings 25:27–30, and in the Chronicles of Jerahmeel, both sources referring to Amel Marduk as Evil Merodach. The Chronicles of Jerahmeel narrates the release of Jeconiah as follows:

Амель Мардуктың билігі 560 жылдың тамызында, патша болып бар-жоғы екі жылдан кейін, оның құлатылып, ендігі күйеуі Нериглисар тарапынан өлтірілуімен кенеттен аяқталды, ол содан кейін таққа талапкерлік жасады. Амель Мардуктың билігі кезіндегі соңғы құжат – б.з.д. 560 жылдың 7 тамызында Вавилон қаласында жазылған келісімшарт. Төрт күннен кейін Нериглисарға қатысты құжаттар Бабыл мен Уруктан белгілі болды. Елордадағы экономикалық белсенділіктің артуына байланысты Нериглисар узурпация кезінде Бабылда болған. Амель Мардук пен Нериглисар арасындағы қақтығыс бәсекелестікке емес, отбасылық араздықтың нәтижесі болуы мүмкін. Нериглисар Набуходоносордың қызы Қашшаяға үйленген. Қашшая Набуходоносордың билік құрған кезінде Амель Мардуктан (б.з.д. 600/599 ж., Набуходоносордың билігінің бесінші жылы) және басқа ұлдарынан бұрын айтылғандықтан, ол олардан үлкен болуы мүмкін. Қашшая мен ұлдары туралы алғашқы мәліметтердің аралығы кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ бұл көптеген ұлдардың екінші некеден туғанын көрсетеді. Сондықтан Нериглиссардың узурпациясы патша отбасының ескі, бай және ықпалды тармағы (негізінен Набуходоносордың қыздары, әсіресе Қашшая) мен аз қалыптасқан және жас, бірақ заңдырақ тармақ (Набуходоносордың ұлдары, мысалы Амель Мардук) арасындағы ішкі күрес нәтижесінде болған болуы мүмкін.