Кіріспе
Шотланд-американдық дәрігер және баспагер Уильям Чарльз Уэллс ФРС ФРСЕ ФРСП (24 мамыр 1757 – 18 қыркүйек 1817) – шотланд-американдық дәрігер және баспагер. Ол өте алуан түрлі өмір сүрді, маңызды медициналық зерттеулер жүргізді және табиғи іріктеу туралы тұңғыш нақты тұжырым жасады. Ол бұл идеяны адамдардың тері түсінің әртүрлілігінің пайда болуына қатысты қолданды, ал контексттен оның оны одан да кеңірек қолдануға болатыны туралы ойлағандай көрінеді. Чарльз Дарвин былай деді: "[Уэллс] табиғи іріктеу принципін анық мойындайды, және бұл осы принциптің тұңғыш рет танылуы болып табылады".
William Charles Wells FRS FRSE FRCP (24 May 1757 – 18 September 1817) was a Scottish American physician and printer. He lived a life of extraordinary variety, did some notable medical research, and made the first clear statement about natural selection. He applied the idea to the origin of different skin colours in human races, and from the context it seems he thought it might be applied more widely. Charles Darwin said: "[Wells] distinctly recognises the principle of natural selection, and this is the first recognition which has been indicated".
Өмір
Уэллс 1757 жылғы 24 мамырда Чарльстонда, баспагер Роберт Уэллс пен Мэри Уэллстің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы 1753 жылы Оңтүстік Каролинаға көшіп келген шотландтар еді. Ол Луиза Сусанна Уэллс пен Хелена Уэллстің ағасы. 1768 жылы 11 жасында Шотландияның Дамфрис қаласындағы мектепке жіберілді. Уэллс 1771 жылы Чарльстонға оралып, табиғаттанушы және дәрігер доктор Александр Гарденнің шәкірті болды. Гарден Эдинбургтегі ботаникалық бақтың директоры Чарльз Алстонның шәкірті еді. 1775 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы басталғаннан кейін ол Чарльстонды кенеттен тастап, Англияның Лондон қаласына кетті. Одан британ үкіметінің талаптарына қарсы тұру үшін халықты біріктіру мақсатындағы құжатқа қол қою талап етілді. Ол мұны істемеді. 1776 жылы ол медицинаны оқу үшін Эдинбург университетіне қайта оралды және 1778 жылы медицина дәрежесін алды. Күзде ол Лондонға оралды, Уильям Хантердің лекцияларын тыңдады, практикалық анатомия бойынша білім алды және Сент-Бартоломей ауруханасында хирург шәкірті болды. 1779 жылы ол шотланд полкіне қосылған британ армиясының хирургы ретінде Голландияға барды. Сол жерде ол командирінен жамандық көрді және қызметтен кетті. Қызметтен босатылған күні ол офицерге жекпе-жекке шақырды, бірақ офицер жауап беруден бас тартты. Уэллс кейін Нидерландының Лейден қаласына көшіп, 1780 жылғы 19 ақпанда Лейден университетіне түсті. Осы университетте ол диссертациясын дайындады. Бұл диссертация 1780 жылы Эдинбургте медицина докторы дәрежесін алған кезде жарияланған тұсаукесерлік жұмыс болды. Диссертациясының тақырыбы – Суық (De frigore). Диссертациясының толық атауы: Disputatio medica, inauguralis, de frigore Edinburgi : Balfour et Smellie, 1780. 1781 жылдың басында ол отбасының істерін реттеу үшін Каролинаға оралды. Ол «бір уақытта еріктілер корпусындағы офицер, баспагер, кітап сатушы және саудагер, Каролинадағы маңызды істерді басқару үшін Англиядағы әкесінің достарына сенімді тұлға, сондай-ақ бір рет милиция полкінің командирінің тапсырмасымен милиция офицерлерінің әскери сотында қызмет еткен судья-адвокат» болды. 1782 жылдың желтоқсан айында британдықтар Чарльстоннан кеткенде, ол Флорида штатының Сент-Огастин қаласына сапар шекті. Ол Флоридада басылған алғашқы апталық газет – «Ист-Флорида Гәзетті» шығарды. Флориданың британдық кезеңіндегі басқа басылымдарға Шығыс Флориданың негізгі тұрғындарының үндеуі кірді. 1784 жылы ол медициналық тәжірибе үшін Англияға оралды. 1790 жылы ол Финсбери диспансерінің дәрігерлерінің бірі болып тағайындалды және 1798 жылға дейін осы қызметте болды. 1793 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1798 жылы ол Сент-Томас ауруханасының көмекші дәрігері болып сайланды, ал 1800 жылы дәрігерлердің бірі болды. 1800 жылдан бастап оның денсаулығы нашарлап, медициналық зерттеулерде өнімді болған, бірақ шектеулі өмір салған. 1814 жылы Уэллс Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оны Уильям Миллер, Лорд Гленли, Джон Плейфэр және философ Дэвид Юмның інісі Барон Юм ұсынды. Сол жылы Лондон Корольдік қоғамы оған «Жауын туралы очергі» үшін Рамфорд медалін табыс етті. Ол 1817 жылғы 18 қыркүйекте Лондондағы Сержант мейманханасында жүрек қызметінің бұзылуының (аурикулярлық фибрилляция) белгілерінен қайтыс болды. Ол Сент-Брайд шіркеуіне жерленген. Оның ата-анасы Роберт пен Мэри Уэллс жақын жерде жерленген. Луиза Сусанна Уэллс «ата-анасына деген құрметі мен ағасына деген сүйіспеншілігін» білдіре отырып, ескерткіш тақта орнатты.
Уэллстің шөлге қатысты жұмысы
1780 жылдары Уэллс және тағы бірнеше адам жер ауадан бірнеше градус суық болғанда шық немесе мұз пайда болады деген ойға келді. Бірақ олар суықтың шық пен мұздың пайда болуынан туындайтынын, ал емес керісінше деп ойлады. 1811 жылдың күзінде Уэллс бірқатар өлшемдер жасады және көп ұзамай бұрынғы идеясына күмән келтірді. Ол осыдан кейін қана тәжірибелерін бастады және 1814 жылдың тамызында нәтижелерін жариялады. Ол шықтың әртүрлі материалдар, орналасқан жері, температура, ылғалдылық, ауа райы, бұлт жамылғысы, жыл мерзімі және күнің уақыты сияқты жағдайларға байланысты пайда болуын салыстырды. Уэллс шықтың ауадағы су буының конденсациясы екенін, бұл температура, температура өзгерісі және материалдардың жылу өткізгіштігі сияқты жағдайлардың дұрыс комбинациясынан туындайды деген қорытындыға келді. Уэллстің шықтың табиғатын зерттеуі 1830 жылдары индуктивті ғылыми зерттеудің көрнекті мысалы ретінде кеңінен сіңірілді. Сэр Джон Гершель оны «Табиғи философияны зерттеу туралы» еңбегінде негізгі иллюстрация ретінде пайдаланды, бұл теорияны «орташа көлемдегі индуктивті эксперименттік зерттеудің ең әдемі үлгілерінің бірі» деп атады. 1836 жылы «Метрополитан энциклопедиясы» былай деп мәлімдеді: «Біздің заманда доктор Уэллстің еңбегінен артық құрметке ие болған еңбек жоқ, әрине, Бекон үйреткен тамаша индукциялық жүйені таза және жақсы нысанда практикалық тұрғыда көрсететін еңбек жоқ». Джон Тиндалл мен Уильям Уивелл де оны осылай жоғары бағалады.