Кіріспе
Румынияның Молдавия аймағындағы венгр этнографиялық тобы 72,215 82,215 (барлығы)
| popplace = Румыния (көбінесе Молдавия, әсіресе Цанго аймағы), Венгрия (Толна)
| langs = Румын тілі (көбінесе этникалық Цанголар румын тілінде ғана сөйлейді) және Цанго, венгр тілінің диалектісі, сондай-ақ Солтүстік Добруджадағы Оитуз ауылында.
72,215 82,215 (total)
| popplace = Romania (mostly Moldavia, especially Csángó Land), Hungary (Tolna)
| langs = Romanian (most ethnic Csángós are monolingual Romanian speakers) and Csángó, a dialect of Hungarian and in the village of Oituz in Northern Dobruja.
Этимология
Csángó атауы – венгр тіліндегі csángál етістігінің қазіргі уақыт формасы; бұл Csángó халқының кейбір венгр дыбыстарын айту ерекшелігіне, яғни сөздердегі сібілді дыбыстарға сілтеме болуы мүмкін. Балама түсіндірмелердің арасында венгр сөзі elcsángált, яғни «», немесе csángatta a harangot фразасы бар. Фин зерттеушісі Yrjö Wichmann болжады, ceangău (csángó) атауы белгілі бір венгр тайпасынан шыққан жоқ, бірақ өз серіктерінен алыстап, румындар қоныстанған аймақтарға көшіп келген Трансильваниялық секлерлер осылай аталған, олар румындардың материалдық және рухани әсеріне ішкі түрінен, тіпті белгілі бір деңгейде румындануға ұшыраған. Ион Подеа 1938 жылғы «Брашов округінің монографиясында» этнонимнің csángodni немесе ecsángodni етістігінен шыққандығын және бұл «Циук аймағынан келген румындануға ұшыраған басқа секлерлерді атау үшін секлерлер қолданған» дегенді білдіретінін атап өтті. Кейбір венгр диалектілерінде (Трансильвания жазығы және Жоғарғы Тиса диалектілерінде) csángó, cángó сөзі «» деген мағынаны білдіреді. Бұл этимологиялық түсіндірмеге байланысты тіл білімі маманы Сзиладьи Н. Сандор [hu] «көшіп-қону» етістігін «кабарлар» және «хазарлар» этнонимдерімен салыстырды, олардың мағынасы бірдей. «Мажар тілінің сөздігі» (1862), «Мажар тілінің этимологиялық сөздігі» (Будапешт, 1967), «Трансильваниядан шыққан мажар тілінің тарихи сөздігі» (Бухарест, 1978), «Мажар тілінің түсіндірме сөздігі» (Мажар академиясы баспасы, Будапешт, 1972), «Жаңа аймақтық сөздік» (Мажар академиясы баспасы, Будапешт, 1979) бойынша csangó, csángó терминдері «» деп аударылады. Тарихшы Николае Иорга бұл терминнің şalgăi (șálgó, мажар тіліндегі sóvágó – «» мағынасынан туындаған түрлері бар) деген сөзден шыққандығын айтты, бұл атау Târgu Ocna кенішіндегі секлер жұмысшыларына берілген.
The Finnish researcher Yrjö Wichmann believed that probably the name of ceangău (csángó) did not come from a certain Hungarian tribe, but they were called those Transylvanian Szeklers who moved away from their comrades and settled in areas inhabited by Romanians, where they were, both materially and ideologically influenced by them and even Romanized to a certain level. Ion Podea in the "Monograph of Brașov County" of 1938 mentioned that the ethnonym derives from the verb csángodni or ecsángodni and means This was used by the Szeklers in the case of other Romanized Szeklers from the Ciuc area. In some Hungarian dialects (the one from Transylvanian Plain and the Upper Tisza) csángó, cángó means In connection with this etymological interpretation, the linguist Szilágyi N. Sándor [hu] made an analogy between the verb "to wander" with the ethnonyms "kabars" and "khazars", which means the same thing. According to the "Dictionary of the Hungarian Language", 1862; The etymological dictionary of the Hungarian language , Budapest 1967; The historical dictionary of the Hungarian lexicon from Transylvania , Bucharest, 1978; The Explanatory Dictionary of the Hungarian Language , Hungarian Academy Publishing House, Budapest, 1972; The new dictionary of regionalisms , Hungarian Academy Publishing House, Budapest, 1979, the terms csangó, csángó are translated in ,
The historian Nicolae Iorga stated that the term comes from șalgăi (șálgó, with the variants derived from the Hungarian sóvágó meaning ), name given to the Szekler workers at Târgu Ocna mine.
Шығу тегі
Венгр және халықаралық әдебиеттер бұл мәселеде бірауыздан келіседі: цсанголар венгр текті, бірақ олардың құрамында румын, неміс, поляк, итальян және цыған текті кішкентай сіңірілген топтар да бар. Венгр тегінің құрамына түркі (кумандар, паннониялық авалар, хазарлар, печенегтер, секелилер), түпкі венгрлер, немістер және аландар кіреді. Цсанголар тарихи тұрғыдан ауылдық және егіншілікпен айналысатын халық болған, қой, сиыр сияқты мал өсіріп, жүгері, картоп және кендір сияқты дақылдар егіпті. Олар сонымен қатар Венгрия Корольдігінің шығыс шекарасын қорғау үшін әскери қызметке шақырылған. Коммунистік кезеңге дейін және ұжымдастыру шараларына дейін цсанголар азаматтық кодекс енгізілгенге дейін дәстүрлі қоғам ретінде ұйымдастырылған. Ауыл ақсақалдарына үлкен құрмет көрсетілген, оларды ұзын шаштары мен сақалдарымен тануға болар еді. Айта кетейік, кейбір цсанголар 1907 жылғы Румыния шаруаларының көтерілісіне қатысып, екі дүниежүзілік соғыста Румыния атынан күрескен.
Румыния үкіметінің ескертпелері, Румыния делегациясының атынан келіспеушілік
Цсанго қауымының жағдайын 2002 жылғы халық санауының нәтижелерін ескере отырып түсінуге болады. 1370 адам өздерін цсанголықтар деп жариялады. Олардың көпшілігі Румынияның Бакау округінде тұрады және Рим католик шіркеуіне жатады. Соңғы жылдары кейбір мәлімдемелерде Бакау округінің барлық католиктері (2002 жылғы халық санауы бойынша 119 618 адам) цсанголықтар деп аталды. Олардың көпшілігі бұл идентификацияны қабылдамайды және өздерін румындар деп санайды. Цсанго атауы салыстырмалы түрде жақында пайда болды, оны алғаш рет 1780 жылы Петер Золд қолданған.
Венгриялық көздер
Олардың музыкасы мажар музыкасының ерекше белгілерін көрсетеді, ал әндерінің сөздері көбінесе мажар тілінде, кейбір диалектілік айырмашылықтармен. Цанголардың әнұраны Цанго мажарларын бірнеше рет еске алады. Цанголар Ағарту дәуірінің тіл реформаларына немесе ұлттық сананы қалыптастырған буржуазиялық өзгерістерге қатыспады (см. Халас 1992, Коса 1998). Оларда мажарлық сананы қалыптастыра алатын ақсүйектер немесе зиялылар тобы болған жоқ (см. Коса 1981) (Халас 1992: 11). Олар рим-католик дінінің арқасында румындармен "қосылудан" (ассимиляциядан) "құтқарылды" (Коса 1998: 339), бұл оларды басым көпшілікті құрайтын грек православ қоғамынан ерекшелендірді.
Венгриялық көздер
2001 жылы Румыния билігі Еуропа Кеңесінің ұсынысына қарамастан, Клежа ауылындағы жеке үйлерде венгр тілін оқытуды тыйым салды. 1990 жылдан бастап Клижа, Пустиана және Леспези ауылдарындағы ата-аналар бірнеше рет өз балаларына мектепте қосымша немесе ана тілі ретінде аптасына 14 сағаттан венгр тілін оқыту мүмкіндігін беруді сұрады. Олардың өтініштері көбінесе тіркелді, бірақ көп жағдайда назарсыз қалды. Мектептен тыс венгр тілі курстарын ұйымдастыру мүмкіндігін көріп, нәтижесіз өтініштерді жазудың ұятты процесінен бас тартты. MCSMSZ өз ұстанымын сақтайды, оған сәйкес, қоғам өз заңды құқықтарын талап етуі керек, бірақ халық оған мұндай ниет білдірмейді. Бакау округі мектеп инспекциясының басшылары, сондай-ақ билік пен шіркеу өкілдері Цсанго ауылдарында венгр тілінің ресми оқытылуына қарсы екендерін мәлімдеді. Олардың пікірінше, цсанго халқы румындық текті, ал мектептерде венгр тілін оқыту туралы сирек кездесетін өтініштер ата-аналардың шын ниетін емес, венгр ұлтшылдығының мақсатын көрсетеді. Арини ауылында (венгр тілінде Магиарфалу) ауыл әкімі мен мемлекеттік мектептің румындық мұғалімдері Гергели Цоманың «заңсыз оқыту қызметі» туралы жергілікті полицияға шағым түсірді. Цома Арини балаларына сыныптан тыс іс-шара ретінде венгр тілін оқытады. Шағымнан кейін жергілікті полиция цсанго белсенділерінің айтуынша, аталған мұғаліммен ана тілін оқып жатқан балалардың аналарын қорқыту науқанын бастады. 2008 жылы Еуропалық парламент мүшелері Еуропалық комиссияға венгр тілінде білім беруге кедергі келтіру және Валеа-Мареде (Нагьпатак) венгр оқушыларын қорқыту туралы петиция жолдады. Азшылықтар ісі жөніндегі жоғарғы комиссияның басшысы Ласло Төкeс еуропарламент депутатының петициясына жазбаша хабарлама арқылы жауап берді, оған сәйкес, Румынияға Молдавиядағы цсанго халқының ана тілінде білім алу құқығын қамтамасыз ету туралы ескерту жіберілді.
Халық саны
Цанголардың нақты санын анықтау қиын, өйткені олардың ерекшелігі және этникалық, дін және тіл сияқты бірнеше факторлар Цанголардың кім екенін анықтауда маңызды рөл атқарады. Этникалық идентификацияға қатысты, 2002 жылғы халық санағында Бакау округінде 4317 адам өзін мажар, ал 796 адам өзін цанго деп жариялаған, округтің 706 623 тұрғынының ішінде бұл көрсеткіш 5794 адамды құрады. Еуропа Кеңесінің бағалауынша, Цанго халқының саны 20 000-нан 260 000-ға дейін жетеді, бұл аймақтағы католиктердің жалпы санына негіделген, бірақ бұл көрсеткіш шамадан тыс болуы мүмкін, себебі католиктердің арасында румындар да бар. 2008-2010 жылдар аралығындағы зерттеулерде венгр фольклорисі Вильмос Танчос Шығыс Румынияда цанго тілін сөйлейтін адамдардың саны күрт төмендегенін анықтады. Танчос олардың санын шамамен 43 000 адам деп бағалады. Сонымен қатар, ол цанго тілінің ең архаикалық түрі – Солтүстік цангоны тек 4000-ге жуық адам ғана білетінін және оны тұрақты түрде қолданатынын, олардың барлығы 50 жастан асқан ересектер екенін анықтады. Осыған байланысты, цанго тілінің мажар диалектісінің жойылу қаупі зор екенін айтуға болады. Шындығында, ЮНЕСКО тілдің тірілігін бағалау жүйесін қолданғанда, бұл диалект "өтте қауіпті" санатына жатады.