Кіріспе

Түркия президенті (1950-1960 жылдар)

Махмут Селялеттин "Селяль" Баяр (16 мамыр 1883 – 22 тамыз 1986) – түрік экономисі және саяхатшысы, 1950-1960 жылдар аралығында Түркияның үшінші президенті болған; бұрын ол 1937-1939 жылдар аралығында Түркияның премьер-министрі қызметін атқарды. Баяр мансабын "Бірлік және прогресс" комитетінде бастап, оның Измир және Бурса бөлімшелерін құрды. Республика жарияланғаннан кейін ол Түркияның көптеген алғашқы қаржы институттарын, соның ішінде елдің алғашқы банкі – İş Bankası-н құрды. Либералды экономикалық саясатты қолдаушы Мұстафа Кемал Ататүрк 1937 жылы экономиканы либералдау мақсатымен Баярды премьер-министр етіп тағайындады, ол 1939 жылы Ататүрктің ізбасары Исмет Инону басшылығымен отставкаға шықты. 1945 жылға дейін ол жалғыз заңды партия болған Республикалық халық партиясының (CHP) мүшесі болды. 1946 жылы ол Аднан Мендерес, Фуат Көпрюлү және Рефик Коралтанмен бірге Демократиялық партияны құрды, осылайша Түркияның көппартиялық кезеңі басталды, ол бүгінге дейін жалғасуда. Абдулла Фемми Эфендидің үшінші ұлы, ол 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде болгарлар мұсылман халқын этникалық тазартудан кейін мұхажир ретінде Осман Болгариясының Лом қаласынан көшіп келген діни басшы және мұғалім. Оның ағалары Бехзат пен Асым еді. Баяр мектеп бітіргеннен кейін алдымен Джемликтегі сотта, содан кейін Зират банкінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. 1906 жылы ол Бурсадағы Deutsche Orientbank-те жұмысқа орналасты.

CUP-те

1907 жылы Баяр Бурсадағы Одақ және прогресс комитетінің (ОПК) ресми емес бөлімшесіне қосылды. Жас түрктер төңкерісінен кейін Екінші конституциялық дәуір жарияланған соң, ол Анадолияда одақтастық инфрақұрылымды ұйымдастыру тапсырмасымен жаңадан құрылған жергілікті бөлімшенің бас хатшысы болып тағайындалды. Баяр 31 наурыздағы оқиға кезінде Махмуд Шевкет пашаның әрекеттік армиясына қосылу ниетімен Бурсада одақтастық әскер құрды. Ол Муданияға жеткенімен, көтеріліс оған дейін басылған еді. Содан кейін 1911 жылы Измирде Одақ және прогресс партиясының бөлімшесін құрды. Баяр «Халыққа адал» деген атпен ұйым құрып, ОПК-нің ресми органына айналдырды, онда ол Turgut Alp псевдонимімен ОПК-ны қолдайтын мақалалар жазды. Ол 1913 жылғы Осман төңкерісіне қатысып, соғыс министрі Назым-пашаның қанына боялған оқиғаның куәсі болды. Қаржылық даралармен байланысы мықты болғандықтан, Баяр одақтастық Millî İktisat (Ұлттық экономика) саясатында маңызды рөл атқарды. Ол Арнайы ұйымның мүшесі болып, Эшреф Сенсер Кушчубашымен бірлесіп, Эгей теңізі жағалауындағы Осман гректерінің санын азайту мақсатында 1914 жылғы гректерді депортациялауды ұйымдастыруға көмектесті. Ол Измирдегі қыздар гимназиясының, Басмахандағы Шимендифер кәсіптік училищесінің және Измирдегі кітапхананың ашылуын бастады. Баяр сондай-ақ Измирдегі «Алтай С. К.» спорт клубының құрылуына зор үлес қосты.

Тәуелсіздік соғысы

Мұдрос келісімінен кейін Осман империясы үшін Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған ол, Измир әскери сотында соғыс қылмыскері ретінде сотталып, ақталды. Бірақ одақтас державалар қарусыздық туралы келісімге қарамастан, Осман империясының аумағына енуді жалғастырғанда, «Ұлттық құқықтарды қорғау қауымдастықтары» деп аталған түрлі ұлтшыл ұйымдар құрыла бастады. Баяр «Измирдің аннексиясын жою қауымдастығы» (İzmir Redd i İlhak Cemiyeti) және «Османдық Измирді қорғау қауымдастығы» (İzmir Müdâfaa i Hukuku Osmaniye Cemiyeti) құрды. Измирді одақтастардың басып алуы мүмкін деген қауесті естіген соң, және оның аты Константинопольдегі «Азаттық және келісім» үкіметінің тұтқындау тізімінде бар екенін білгеннен кейін, Баяр тауға қашып кетті. Измир басылып алынғаннан кейін, ол Соке аймағындағы ұлттық қарсылық күштермен ынтымақтасты. Қарсылық шебінде ол гректерге қарсы Айдын шайқасына қатысты. Балыкесир съезінің шешімімен Ахисар майдан полкінің қолбасшысы болып тағайындалды. Баяр 1919 жылғы сайлауда Осман Парламентіне Сарухан (қазіргі Маниса) округінен депутат болып сайланды, онда ол сарайдың одақтастардың оккупациясына салғысыздығын айыптады. Константинополь басылып алынғаннан кейін, ол Мустафа Кемал (Ататүрік) паша мен Түрік тәуелсіздік қозғалысына қосылу үшін Анкараға қашты. Жолда Анзавур көтерілісі Бурсаға қауіп төндіргендіктен, Мустафа Кемал Баярды көтерілісшілерді тоқтату үшін Бурсада қалуын өтінді. Ол қысқа мерзімге Мұстафа Кемалдың Түркия Коммунистік партиясының ықпалын күшсіздендіру үшін құрған жалған коммунистік партия – «Жасыл Армия Ұйымы» мен Түркия Коммунистік партиясының мүшесі болды. Түркияның жаңадан құрылған Ұлы Ұлттық Ассамблеясында Бурсадан депутат болды. Сол жылы ол экономика вице-министрі болып қызмет етті, ал 1921 жылы экономика министрі болып тағайындалды. Ол Черкес Этем көтерілісі кезінде келіссөз комиссиясын басқарды. 1922 жылы Баяр Лозанна бейбітшілік конференциясында Түркия делегациясының құрамында, Исмет Инонудің кеңесшісі ретінде қатысты.

Бір тараптық кезең

Баяр 1923 жылғы сайлауда Анатолия және Румелия ұлттық құқықтарын қорғау қауымдастығының (ADNRAR) мүшесі болып сайланды. АДНРАР жақын арада өзін Республикалық халық партиясы (CHP) деп атады және 1913 жылы Бірлестік және прогресс комитеті (CUP) бастаған бірпартиалық жүйені жалғастырды. 1924 жылдың 6 наурызында Селәл Баяр Биржа құрылысы және қоныстану министрі болып тағайындалды (1924 жылдың 7 шілдесіне дейін). Баяр осы кезеңде Мұстафа Кемалдың жақын шеңберінде болғандықтан, елдің экономикалық саясатын анықтауда маңызды рөл атқарды. Заманауи және мемлекеттік қолдауға ие капитализм саясаты ұстанды. 1924 жылдың 26 тамызында Ататүрік Баярға ұлттық банк құруды тапсырды. Нәтижесінде, Үндістандағы мұсылмандар Түркияның тәуелсіздік соғысын қолдау үшін жіберген алтын қорынан капитал ретінде пайдалану арқылы Анкарада «İşbank» банкі құрылды. Ашар салығы жойылды, жерлер бөлінді, «Тешвик-и Санайи Кануну» (Өнеркәсіпті дамыту заңы) қабылданды, теміржол құрылысы үдетілді және Орталық банк құрылды. Ұлы экономикалық дағдарыстың салдарынан бұл «либералды» саясат мемлекеттік басқаруға ауысты. Экономика министрі қызметін атқарған кезеңінде (1932-1937 жылдар аралығында) Баяр мемлекеттік басқарудың ынталы жақтастарының біріне айналды. Баяр мемлекеттік басқаруды ұлттық және капиталистік экономика құрудың тиімді құралы деп түсінді. Баярдың экономика министрі лауазымында болған кезінде мемлекеттің экономикаға араласуы күшейді және өнеркәсіптік өндіріс қарқыны жоғарылады. Осы мақсатта Бірінші бесжылдық өнеркәсіптік жоспар қабылданды. «Сүмербанк» және «Этибанк» сияқты мекемелер өнеркәсіпті қаржыландыру үшін құрылды. Ұлттандырулар, протекционистік экономикалық саясат және көптеген мемлекеттік монополиялар құрылды. Алайда, Исмет Инөнү одан да қатаң мемлекеттік басқаруды жақтады және оның экономикалық саясатымен толық келісе алмады. 1937 жылдың 1 қарашасында Ататүрік Баярды Түркияның 9-шы үкіметінің премьер-министрі етіп тағайындады, Инөнү үкіметтен кеткеннен кейін. Баяр үкіметі кезінде мемлекеттік басқаруды жалғастырған «Денизбанк» заңы қабылданды және бірнеше ұлттандырулар жасалды. Алайда үкімет құрамында және экономикалық саясатта маңызды өзгерістер болған жоқ. Ататүрік қайтыс болғаннан кейін де ол премьер-министр қызметін атқаруын жалғастырды, ал 1938 жылы Инөнү президент болды (Түркияның 10-шы үкіметі). Инөнүмен пікір келіспеушіліктері Баярдың 1939 жылдың 25 қаңтарында премьер-министр қызметінен кетуіне әкелді. Инөнү мен Баяр арасындағы бәсекелестік түрік тарихындағы ең маңызды бәсекелестіктердің біріне айналды.

Демократиялық партияның құрылуы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Баярдың саяси белсенділігі шектеулі болды; ол парламент мүшесі ретінде қайта сайланғанымен, үкіметке кірмеді. 1943 жылдан бастап ол үкіметке умеренді оппозиция ұстады. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы демократия толқынын әкелді, ол Инөнү мен Баяр жақтаған мемлекеттік идеологияның екі түрі арасындағы бірпартиялық жүйедегі билік күресін жаңартты. 1945 жылғы Бюджет заңына дауыс беру кезінде ХХП әкімшілігіне қарсылық туды; Баяр, Аднан Мендерес, Фуат Кёпрүлү, Рефик Коралтан және Эмин Сазак Шүкру Саражоғлу үкіметінің жеті айлық бюджетіне қатысты дауыс беруде заң жобасына қарсы дауыс берді. Партия ішіндегі жік 1945 жылдың 7 маусымында Баяр, Мендерес, Коралтан және Кёпрүлү «партия жарғысына және бірқатар заңдарға түзетулер енгізуді» сұрап, ХХП парламенттік фракциясының төрағасына ұсыныс берген кезде анық байқалды, бұл ұсыныс «төрт қол қойылған ұсыныс» деп белгілі болды. Ұсыныста елде және партияда саяси либерализация талап етілді, бірақ ХХП Орталық Кеңесі мүшелері оны толығымен қабылдамады. 1945 жылдың 21 қыркүйегінде ХХП Кеңесі Кёпрүлү мен Мендересті партиядан, ал кейін Коралтанды бірауыздан шығарып жіберді. Баяр 1945 жылдың қыркүйегінде парламенттік өкілдігінен, ал 1945 жылдың желтоқсанында ХХП-дан кетті. 1946 жылдың 7 қаңтарында төрттік Демократиялық партияны (ДП) құрды және Баяр партия төрағасы болып сайланды. ДП-ның бағдарламасында Баярдың экономикалық саясатына тән ұстанымдар, саяси демократизация, бюрократияның ықпалын азайту, жеке бастаманы қолдау және мемлекеттік идеология принципін сақтау көзделді. ДП 1946 жылғы сайлауда ХХП-ға қарсы салыстырмалы табысқа жетіп, 62 депутат сайлады. Баяр да Стамбулдан депутат болып сайланды. 1946-1950 жылдар аралығында оппозиция жетекшісі ретінде ол бұрынғы партиясына кейде қатаң оппозиция ұстады. 1947 жылдың қаңтарында ДП-ның бірінші съезінде Баяр Сайлау заңына түзетулер енгізуді талап етті, осыған сәйкес бір адам президенттік лауазымды және партия төрағасы қызметін бірдей атқара алмайды, сондай-ақ басқа да демократияға қарсы заңдар жойылуы керек. ДП-ны бірпартиялық кезеңдегі тиімді секуляризм саясатына наразы болған діни топтар қолдаса да, Баярдың кемалистік көзқарасы партияның секуляризмге берілгендігінің кепілі ретінде қарастырылды. Алайда ол ДП-да ХХП-ға қарсылық білдірушілердің умеренды тобына жатты. Кейін «экстремистер» партиядан шығып, Ұлт партиясын құрды (ол 1953 жылы таратылды).

Төрағалық

Түркия тарихындағы алғашқы еркін сайлауда Демократтар партиясы 1950 жылғы жалпы сайлауда 53% дауыспен жеңіске жетті. Баяр президент болуға ниет білдірмесе де, парламент оны 1950 жылдың 22 мамырында Түркия Президенті етіп сайлады. Ол кейін Демократтар партиясының төрағалығынан қанағаттанды, бірақ премьер-министрі және Демократтар партиясының жаңа басшысы Мәндеріспен саясат мәселелерін үнемі талқылай берді. Ол әскери тәжірибесі жоқ Республиканың тұңғыш Президенті болды. Сондай-ақ ол партиялық бейтараптылықтан бас тартып, сайлау митингілеріне қатысып, Демократтар партиясының логотипі салынған таяқпен жүрді. 1954 және 1957 жылдары қайта сайланып, 10 жыл бойы Президент қызметін атқарды. Баярдың Президенттігі кезеңінде Батыс блогымен қарым-қатынас жақсарды, ал Түрік бұғаздары дағдарысынан кейін Түркия 1951 жылы Корея соғысына, содан кейін 1952 жылдың ақпанында НАТО-ға қосылды. Баяр 1954 жылы АҚШ-қа ресми сапармен барған Түркияның тұңғыш Президенті атанды. 1957 жылғы сайлауға дейін Стамбулдағы Демократтар партиясы митингісінде сөйлеген сөзінде ол "Түркия 30 жылдың ішінде "Кіші Америкаға" айналады" деп мәлімдеді. Демократтардың билігінде болған он жыл ішінде түрік қоғамы терең өзгерістерге ұшырады. Мемлекеттің рөлі азайтылмаса да, жеке кәсіпкерлікті қолдайтын инфляциялық экономикалық саясат жүргізілді. Саяси қатысу артып, Анатолиялықтардың көп саны саясат пен бизнеске қатыса бастады. Секуляризм қағидасы сақталса да, бір партиялық жүйенің қатаң секуляристік саясаты тоқтатылды. 1950 жылдардың екінші жартысында экономикалық дағдарыстың салдарынан Демократтар партиясы авторитарлық саясатқа көшті және оппозицияға күшті қысым көрсетті. 1955 жылдың 6-7 қыркүйегінде Стамбулда болған қақтығыс оның Президенттігі кезінде орын алды. Баяр Демократтардың авторитарлыққа ұмтылуына да ықпал етті.

1960 жылғы төңкеріс және түрмеге қамау

1960 жылы 27 мамырда қарулы күштер төңкеріс жасады. Баяр төңкеріс болған күні таңертең оны ұстауға келген офицерлерге қарсылық көрсетуге тырысты, содан кейін жақтасының қалтасындағы тапаншаны басқа тигізіп, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. Бірақ 77 жастағы Баярдан гөрі әскерлер шапшаңдық танытып, қаруын тартып алды. Баяр басқа демократтармен бірге тұтқындалып, Яссыададағы Жоғары Әділет сотында "елге опасыздық" және "конституцияны бұзу" айыптарымен сотталды. Яссыада түрмесінде ол белдік арқылы тағы да өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. 1961 жылы 15 қыркүйекте өлім жазасына кесілді. Ұлттық Бірлік Комитеті Мендерес, Зорлу және Полатканға өлім жазасын бекітті, ал Баяр мен тағы он екі партия мүшесінің жазасы өмір бойына түрмеге ауыстырылды. Баяр Яссыададан Қайсери түрмесіне көшірілді, бірақ 1964 жылы 7 қарашада денсаулығының нашарлауына байланысты босатылды. 1962 жылы 14 ақпанда денсаулығы нашарлағандықтан емделу үшін Анкараға жеткізілді, бес күннен кейін Қайсери түрмесіне қайтарылды. Бұрынғы ДП жақтастарының қысымымен үкімет Баярдың денсаулығына байланысты жазасын алты айға тоқтатты және ол 1963 жылы 22 наурызда босатылды. Баяр келесі күні Анкараға келді, оны үлкен автокөлік колоннасы мен көпшілік зор қуанышпен қарсы алды. Бұл ынталы қарсы алу көшелерде хаос тудырды, наразылықтар ДП-ның мұрагері – Әділет партиясының кеңсесін, Баярдың үйін және "Yeni İstanbul" газетінің кеңсесін тонауға дейін барды. Әділет партиясының жабылу қаупі туды. Соңында Баярдың 28 наурыздағы босатылуын кейінге шегерілді. 6 ай бойы Анкара ауруханасында бақылауда болғаннан кейін, ол 1963 жылы 5 қазанда Қайсери түрмесіне қайтарылды, бірақ денсаулығында ешқандай өзгеріс болған жоқ. 1964 жылы 8 қарашаға дейін Қайсери түрмесінде отырды, содан кейін денсаулығына байланысты тағы босатылды. 1966 жылы 8 шілдеде президент Севдет Сунай оны кешірді. 1966 жылы 8 тамызда Әділет партиясы үкіметі қабылдаған жаңа рақымшылық заңына сәйкес, өмір бойына бас бостандығынан айырылғандарды қоса алғанда, барлық бұрынғы ДП мүшелері босатылды.

Кейінгі жылдар және өлім

Бұрынғы демократтардың толық саяси құқықтарын қайтару 1960 жылдары Түркияда даулы мәселе болды. Кешірілген соң Баяр бұрынғы ДП мүшелерінің саяси құқықтарын қалпына келтіру үшін жұмыс істеді. 1968 жылы ол «Біздің үй» деп аталатын клуб құрды, оның мақсаты – саяси құқықтарынан айырылған бұрынғы демократтарды біріктіру еді. 1969 жылдың 14 мамырында ол саяси қарсыласы Инонумен тарихи кездесу өткізді, нәтижесінде ХХП бұрынғы ДП мүшелеріне тоқтатылған құқықтарды қайтаратын конституциялық түзетуді қабылдады. Бұл түзету Сунай мен әскерді наразылыққа толтырды, сонымен қатар Әділет партиясын екіге бөліп, 1970 жылы Демократиялық партияның құрылуына әкелді (Баяр оны қолдады). 1974 жылы Баярға толық саяси құқықтар қайта берілді, бірақ ол Сенатқа өмір бойы мүше болудан бас тартты, өйткені халықты тек сайлау арқылы ғана өкілдік етуге болады деп есептеді. Рақымшылық берілгеннен кейін Демократиялық партия мүшелерінің көп бөлігі Әділет партиясына оралғанда, Баяр 1975 жылғы Сенаттың ішінара сайлауында Әділет партиясын қолдады; ол Сүлеймен Демирелмен бірге трибунаға шығып, Бурсада өткен Әділет партиясының митингісінде сөз сөйледі. Ол 1980 жылғы әскери хунтаны және 1982 жылғы Конституцияны қолдады. 1983 жылдың 16 мамырында 100 жасқа толды. Ол 1986 жылдың 22 тамызында Стамбулда қысқа аурудан кейін 103 жасында қайтыс болды. Баярды оның бұрынғы қарсыласы Ысмет Инону сияқты Аныткабирде жерлеу мәселесі талқыланды, бұл идеяны Ана Отан (АНАП) партиясының төрағасы Тургут Озал және ШХП төрағасы Ердал Инону, Ысметтің ұлы қолдады. Алайда президент Кенан Эврен бұған қарсылық танытты және Баяр Анкарадағы мемлекеттік салтанаттан кейін туған жері Умурбейге жерленді, оған Эврен қатысты. 1978 жылдың 24 сәуірінде Парагвайдың бұрынғы президенті Федерико Чавес қайтыс болғаннан бастап, өзінің өліміне дейін Баяр әлемдегі ең қарт бұрынғы мемлекет басшысы болды.

Сыйлықтар мен мұра

1954 жылы Баяр Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің Арнайы кластағы Үлкен крестімен марапатталды (Sonderstufe des Großkreuzes des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland). 27 қаңтар 1954 жылы Баяр Корея соғысына Түркияның қатысқандығы үшін АҚШ Президентінен "Есімдер легионы" наградасын алды. Ол сонымен қатар Югославия жұлдызы орденімен де марапатталды. 1954 жылы Баярға Белград университеті құрметті доктор дәрежесін берді. 1958 жылы Берлин еркін университеті оған құрметті доктор дәрежесін берді. 1992 жылы Маниса қаласында құрылған Целал Баяр университеті оның атымен аталады.

Отбасы

Селал Баяр 1904 жылы 21 жасында Решидеге үйленді, ол кезде Решиде 18 жаста болған. Рефий Баяр 1929-1939 жылдары «Milli Reasurans» қайта сақтандыру компаниясының бас директоры, Стамбулдағы «Halk Evleri» білім беру мемлекеттік мекемесінің негізін қалаушы, сондай-ақ 1939-1941 жылдары Джемал Кутаймен бірге «Халк» газетін шығарған журналист болды. Нилюфер Ахмет Ыхсан Гюрсойға (1913-2008) үйленді. Ол 1946-1960 жылдары Демократиялық партиядан Күтахия депутаты, 1965-1969 жылдары Әділет партиясынан Бурса депутаты, ал 1973-1975 жылдары Демократиялық партиядан, кейін 1975-1980 жылдары Әділет партиясынан Стамбул депутаты болды.