Кіріспе

BBC теледидар деректік сериясы

"Кошмарлардың күші: Қорқыныш саясатының өрлеуі" – Адам Кертистің BBC теледидар деректік сериясы. Ол негізінен архивтік кадрлардан тұрады, Кертис баяндама жасайды. Сериал алғаш рет 2004 жылы Ұлыбританияда көрсетілді. Кейіннен ол көптеген елдерде көрсетіліп, 2005 жылғы Канн кинофестивалі сияқты түрлі кинофестивальдарда ұсынылды. Фильм АҚШ-тағы неоконсервативтік қозғалыстың және радикалдық исламистік қозғалыстың өрлеуін салыстырады, олардың пайда болу тарихын салыстырып, екі топтың ұқсастықтарын көрсетеді. Көбірек дау тудырғаны, радикалдық исламизмнің, әсіресе әл-Қаида нысанында, зор, қастандық ұйым екені – миф немесе асыл өтірік екенін, көптеген елдердің басшылары, әсіресе АҚШ-тағы неоконсерваторлардың, утопиялық идеялардың толық сәтсіздігінен кейін халқын біріктіру және жігерлендіру үшін жаңа талпыныс ретінде таратып жүргенін айтады. "Кошмарлардың күші" Ұлыбритания мен АҚШ-тағы кино сыншылары тарапынан жоғары бағаланды. Оның мазмұны мен идеялары консерваторлар мен прогрессивтер тарапынан түрлі сынға ұшырады.

"Қараңғыда суық"

Бұл мақаланың бірінші бөлігі исламизм мен неоконсерватизмнің пайда болуын түсіндіреді. Онда қазіргі ислами ойлаудың негізін қалаушы ретінде суреттелген мысырлық мемлекеттік қызметкер Сайыд Кутб АҚШ-қа білім беру жүйесін зерттеу үшін сапар шегеді, бірақ кейін батыс қоғамындағы мораль мен құндылықтардың жекелеу арқылы бұзылуына наразы болады. Мысырға оралған соң, ол Гамал Абдель Насердің батыстық үлгідегі өзгерістеріне алаңдайды және өз қоғамын сақтау үшін, батыс технологиясын қолдана отырып, ислам заңына сәйкес толыққанды қайта құру қажеттігіне көз жеткізеді. Ол өз идеяларын іске асыру үшін элиталық "авангардтың" қажеттігіне және қалыптасқан тәртіпке қарсы төңкеріс жасауға сенеді. Кутб "Мұсылман бауырластығының" жетекшісіне айналады және Насердің түрмесінде қиын жағдайға тап болғаннан кейін, батыстың ықпалындағы басшыларды олардың жемқорлығын жою үшін өлтірудің дұрыс екеніне сенімді болады. Кутб 1966 жылы өлім жазасына кесіледі, бірақ ол Осама бен Ладеннің болашақ кеңесшісі Аймана әл-Зауахириге жеке ислами топ құруға ықпал етеді. 1979 жылғы Иран төңкерісінен шабыт алған Зауахири мен оның жақтастары 1981 жылы Мысыр президенті Анвар әл-Садатты өз төңкерісін бастау ниетімен өлтіреді. Алайда, төңкеріс сәтсіз аяқталады, және Зауахири мұсылмандардың көпшілігінің батыстың ықпалындағы басшылар ғана емес, өздерінің джахилиясының құрбаны болғанына және оның ісіне қосылмаған жағдайда, зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін екеніне сенеді. Олар жемқор билікті құлату және оның орнына "таза" ислами мемлекет құру үшін авангардтың қажеттігіне сенді. Сонымен қатар, АҚШ-та Ирвинг Кристол және Пол Вольфовиц сияқты көңілі толмаған либералдар президент Джонсонның "Ұлы қоғам" жобасының сәтсіздігінен кейін Лео Штраустың саяси ой-пікірлеріне жүгінеді. Олар жеке бас бостандығына артық көңіл бөлгендігі Джонсонның жоспарларын құлатқан деген қорытындыға келеді. Олар Американы ортақ жауға қарсы біріктіру арқылы қайта құруды және мифтік дұшпанды жасауға кіріседі. Осы топтар, неоконсерваторлар, 1980 жылдары Рейган әкімшілігі кезінде, олардың одақтастары Дик Чейни мен Дональд Рамсфелдпен бірге билікке келеді. Олар Кеңес Одағы екі ел арасындағы қарусыздану туралы келісімдерді бұзғанын мәлімдейді және "В тобының" нәтижелерімен бірге, күмәнді дәлелдер мен әдістерді қолданып, Рональд Рейганды оған сендіруге тырысады.

2-бөлім: "Фантомдық жеңісі"

Екінші бөлімде Зауахири мен оның саудиялық бай ізбасары Усама бен Ладеннің күшейіп келе жатқан радикалды ықпалына бірте-бірте түскен исламистік топтар, Рейган әкімшілігіне, оның неоконсервативті бағыттарымен бірге, Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіруіне қарсы күреске қосылады. Кеңес әскері Ауғанстаннан шыққанда және 1989 жылы Шығыс блогының ыдырауы басталганда, исламистер де, неоконсерваторлар да Кеңес Одағының құлауына өздері себепкер болғанына сенеді. Кертис Кеңес Одағының бәрібір құлауға жақын болғанын айтады. Бірақ исламистер мұны басқаша қарастырады. Олар жеңіске жеткендерін сезініп, Мысыр мен Алжирде «таза» ислам мемлекеттерін құруға күштері жететініне сенімді. Мұндай мемлекеттерді құру әрекеттері күшпен тоқтатылады. Содан кейін исламистер Мысыр мен Алжирде терроризмді пайдаланып, халықты үкіметке қарсы көтерілуге сескендіру арқылы төңкеріс жасауға тырысады. Бірақ халық зорлық-зомбылықтан қорқып, Алжир үкіметі осы қорқынышты билікті сақтап қалу үшін пайдаланады. Ақырында исламистер елдердің тұрғындарын батыс құндылықтарымен толығымен ластанған деп жариялайды. Алжирде олар бір-біріне қарсы шыға бастайды, әрқайсысы басқа террористік топтардың мүшелерін нағыз мұсылман деп санамайды. Америкада неоконсерваторлардың АҚШ әскери күшін жамандық жасаушыларды талқандау үшін пайдалану жоспақтары Джордж Буштің президенттікке сайлануымен, ал 1992 жылы Билл Клинтонның сайлануымен тоқтатылады, осылайша олар биліктен толығымен шеттесіп қалады. Неоконсерваторлар және олардың консервативті христиан одақтастары Клинтонның президенттік мерзімі бойында оның жемқорлық және әдепсіздік туралы нақты және жасалған айыптамаларымен қаралайды. Бірақ американ халқы Клинтонға қарсы бұрылмайды, бұл оларды көңілсіздікке жетелейді. Темірқасықпен, исламистердің төңкеріс жасау әрекеттері қанды оқиғаларға әкеліп соқтырады, нәтижесінде олар халықтың қолдауын жоғалтады. Зауахири мен бен Ладен Ауғанстанның салыстырмалы түрде қауіпсіз аймағына қашып, жаңа стратегия жариялайды. Батыс шабыттандырған моральдық құлдыраумен күресу үшін олар оның бастау көзіне – АҚШ-қа соққы беруі керек.

3-бөлім: "Үңгірдегі көлеңкелер"

Соңғы бөлімде әл-Қаиданың нақты қалай пайда болғаны жайлы айтылады. Кертис, бен Ладен мен Зауахиридің сәтсіз төңкерістерінен кейін халықтан қолдауы шамалы немесе мүлдем болмағанын, тіпті террористердің күрделі ұйымы да болмағанын, жаңа джихад шақыруларын іске асыру үшін тәуелсіз агенттерге сүйенгенін айтады. Алайда, фильмде 1998 жылғы АҚШ елшіліктеріне жасалған шабуылдар үшін бен Ладенді қашықтықтан соттау үшін АҚШ прокурорларының оның шабуылдарға жауапты қылмыстық ұйымның басшысы екенін дәлелдеуі қажет болғаны көрсетіледі. Олар бен Ладеннің бұрынғы әріптесі Джамал әл-Фадлді тауып, "әл-Қаида" деп аталатын ірі террористік ұйымның басшысы екенін куәландыру үшін оған ақы төлейді. 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін Джордж Буштің жаңа республикалық әкімшілігіндегі неоконсерваторлар осы ойдан туған ұйым тұжырымын жаңа жауға қарсы жаңа крест жорығын ақтау үшін пайдаланып, Терроризмге қарсы соғысты бастады. Ауғанстанға жасалған АҚШ-тың басып кіруі күдікті террористік ұйымды жоюға сәтсіз аяқталғаннан кейін, Буш әкімшілігі Америкадағы террористік ұйымдардың жасырын желілерін табуға бағытталды, бірақ табысқа ие болмады. 2003 жылы олар Терроризмге қарсы соғысты Иракқа басып кіру арқылы жалпы қабылданған жамандықтарға қарсы соғысқа дейін кеңейтті. Бұл идеялар мен тактика Ұлыбританияға да тарады, онда Тони Блэр терроризм қаупін өзіне жаңа моральдық билік беру үшін пайдаланды. Неоконсервативті стратегияның салдары да зерттеледі, Гуантанамода белгісіз мерзімге қамауда ұсталған терроризм күдіктілерінің жағдайы зерттелді, олардың көпшілігі АҚШ әскерилерінің тиісті тергеу жүргізбей, талибандарға қарсы Солтүстік Альянстың сөзіне сене отырып ұсталған, сондай-ақ болмаған және ықтимал емес қауіптерге қарсы жасалған басқа да "алдын алу" шаралары қарастырылды, мұндай шаралар қатысушы тараптардың қауіп тудыруы мүмкін деген негізде жасалды. Кертис әсіресе "кір бомба" шабуылынан қорқуды басуға тырысады және саясаткерлердің кейбір қауіптерді асыра көрсетуге, ал басқаларын шындықтан аулақ ететінін мойындауға мәжбүр болатынына көз жеткізеді. Ол былай дейді: "Барлық ұлы идеялардың сенімділігін жоғалтқан дәуірде, саясаткерлердің билігін сақтап қалудың жалғыз жолы – көзге көрінбейтін жаудан қорқу".

Мазмұны

Адам Кертис бастапқыда консервативті қозғалыстағы неоконсервативті "элитаризм" идеологиясы мен жекешіл либертариандық топтар арасындағы қақтығыс туралы фильм түсіруді жоспарлаған. Консервативті қозғалысты зерттеу кезінде Кертис неоконсервативті және исламистік идеологиялардың пайда болуындағы ортақ белгілерді анықтады. Жоспарланған деректі фильмнің тақырыбы осы екі идеологияға қабатты, ал либертариандық элемент ақырында жойылды. Кертис консервативті идеология туралы деректі фильм идеясын алғаш рет 2003 жылы ұсынды және фильмді зерттеуге жарты жыл уақыт жұмсады. Фильмнің соңғы түсірілімдері 2004 жылдың 10 қазанында, 19 қазанында және 1 қарашасында жүзеге асырылды. Кертистің көптеген фильмдеріндегідей, "Кошмарлардың күші" фильмінде де BBC архивінен алынған деректер монтаждалып, Кертис оларды баяндайды. Оның юмор қолдануы "Толған өмір!" журналында таланттарды іздеуші ретіндегі алғашқы жұмысына байланысты деп есептеледі.

Эфирлер мен тарату

"Түнгі кошмарлардың күші" алғаш рет 2004 жылы Ұлыбританияда BBC Two телеарнасында үш бөлімнен тұратын серия ретінде көрсетілді: 20 қазанда – "Бейби, сыртта суық", 27 қазанда – "Фантомдық жеңіс", ал 3 қарашада – "Үңгірдегі көлеңкелер". Кеннет Биглинің қазасы BBC-ді соңғы бөлімді көрсетуге дейін жариялаудан бас тартуға мәжбүр етті. 2005 жылдың қаңтар айында серия үш күн бойы қайта көрсетілді, үшінші бөлімі өткен желтоқсандағы заң иелерінің шешіміне сәйкес, шетелдік терроризм күдіктілерін сотсыз ұстаудың заңсыз екенін ескеріп, жаңартылды. 2005 жылдың мамыр айында фильм Канн кинофестивалінде 2,5 сағаттық монтаждалған нұсқада көрсетілді. Pathé осы нұсқаның тарату құқығын сатып алды. Сонымен қатар, фильм 2006 жылы Сиэтл халықаралық кинофестивалінде және Сан-Франциско халықаралық кинофестивалінде көрсетілді, соңғысы Кертиске "Persistence of Vision" сыйлығын табыс етті. Фильм Нью-Йорктегі Трибека кинофестивалінде де көрсетілді және 2005 жылы Нью-Йорк қаласында қысқа мерзімді театрлық көрсетілімдер өтті. Фильмді алғаш рет Канададағы CBC телеарнасы 2005 жылдың сәуірінде, ал 2006 жылдың шілдесінде қайта көрсетті. Австралиялық SBS арнасы бастапқыда 2005 жылдың шілдесінде серияны көрсетуді жоспарлаған, бірақ 7 шілдедегі Лондон бомбалауларына байланысты көрсету тоқтатылды. Ақырында желтоқсанда көрсетілді, содан кейін Питер Тейлордың "Жаңа Әл-Қаида" фильмі Кертистің жұмысына қарсы пікір ретінде ұсынылды. 2005 жылдың сәуірінде Кертис көптеген сұраныстарға байланысты ресми DVD шығаруға қызығушылық танытты, бірақ оның монтаждау техникасы мұндай шығарылымды мақұлдау кезінде заңдық қиындықтар тудыратынын атап өтті. Ресми емес DVD нұсқасы үш санынан тұратын, тоқсан сайын жарық көретін Wholphin журналында жарияланды.

Сыншыл реакция

"Түнгі кошмарлардың күші" сыншылардан жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes 88% сыншылар фильмге оң баға бергенін, 8 шолудың негізінде орташа балл 8,1/10 екенін хабарлады. Metacritic платформасында фильмге негізгі сыншылардың шолуларынан 100 балдық шкала бойынша орташа есеппен 78 балл берілді, бұл "жалпы жағымды пікірлер" дегенді білдіреді. San Francisco Chronicle газеті фильмге өте ынталы болды және оны "Атлантик мүшелігінде жарық көрген, (әдемі) киноға көшкен керемет мақаламен" салыстырды. "Нью-Йорк Таймс" газеті фильмде Билл Клинтонға қарсы американдық консерваторлардың шабуылдарын исламист революциялық қызметтерімен салыстыруға жасалған әрекеттерге күмәнді қарады, әдеби және кино сыншысы А.О. Скотттың пікірінше, "саясатты, әсіресе географиялық және ұлттық деңгейде түсінуі өте үстірт сияқты". Ұлыбританияның режиссерлер гильдиясы мен Корольдік теледидар қоғамы да фильмге сыйлықтар берді.

Саяси реакция

Прогрессивті сарапшылар фильмге ерекше қуанды. Common Dreams фильмге өте жағымды жауап берді, оны "Matrix" сериясының "қызыл таблеткасымен" салыстырды, бұл Кертис бағалаған салыстыру болды. The Village Voice журналындағы пікірлер де көбінесе оңды болды, оны "бір жақты фильм ретінде, көбінесе керемет және кейде күлкілі – "Syriana"-ның жақсырақ нұсқасы" деп атады. The Nation басылымы фильмнің мазмұнына қатысты егжей-тегжейлі сын жасағанмен, фильмнің өзі туралы "11 қыркүйек оқиғасынан кейін терроризмге қарсы соғыс туралы ең маңызды фильм" деді. АҚШ-тағы консервативті және неоконсервативті сыншылар арасында "Түнгі дауылдың күші" фильмі "қастандық теориясы", американдыққа қарсы немесе екеуі де деп сипатталды. FoxNews.com сайтының Дэвид Асман: "Еуропалық БАҚ Америкаға қарсы болуын көрсетуге мәжбүр болмайтынымызды қалаймыз. Бірақ олар шекараны үнемі кеңейтіп, енді абсурд деңгейіне жеткізді". Оның пікірін Клайв Дэвис та бөлісті, National Review үшін фильмге берген түсініктемесін: "Британдық өндірушілер, Чомскидің "Америка" туралы көзқарасына, барлық жамандықтың бастауы ретінде, тіпті шындықты іздеуге де ниеті жоқ" деп аяқтады. Басқа да комментаторлар фильмді әртүрлі сипаттап, оның қастандық теорияны таратуда екенін айтты. Дэвис пен британдық комментатор Дэвид Ааронович фильмнің мәнін ашық айтып, оны "үй кірпішідей кедір-бұдыр теория" деп атады, соңғысы Кертистің "оның аргументі өте қарапайым" деді. 2005 жылғы 7 шілдедегі Лондон бомбалауынан кейін де осы сияқты шабуылдар жалғасты. Christian Broadcasting Network фильмді "британдық солшылдардың" "АҚШ-тың терроризмге қарсы соғысы – алаялық" деген мәлімдемелерінің көзі ретінде көрсетті, ал Австралия-Израиль және еврей істері жөніндегі кеңесі оны "BBC-нің демеушілігімен жасалған ең абсурдты, ең экстремалды соғысқа қарсы деректі фильм" деп атады. "Үңгірдегі көлеңкелер" кітабында Кертис террористік әрекеттердің болу мүмкіндігін жоққа шығармайтынын, бірақ терроризм қаупінің күйінсіз үлкейтілгенін атап өтті. Ол қастандық теория жасады деген айыптауларға жауап ретінде, саясатта қорқыныштан күш ретінде пайдаланудың нәтижесі емес, фильмнің кейіпкерлері "оған кездейсоқ соқтығысқан" деп сендіреді. 2005 жылғы Christopher Null-дің Filmcritic.com сайтындағы шолуы "The Phantom Victory" фильміндегі Билл Клинтонға жасалған шабуылдарды Кертистің баяндауына қарсы шықты, осы шабуылдарды неоконсервативті қозғалыстың "кітапханалық университеттерінен" гөрі, американдық діни оңшылдарға жатқызып, осылай бағалады. Фильмде сұхбат алған консервативті американдық саяси комментатор Дэниел Пайпс фильмде коммунизмнің АҚШ-қа төнген қаупін, Пайпс сөздерімен айтқанда, "Америкаға ешқандай қауіп төндіре алмайтын зиянсыз коммунистік партиялары бар елдердің шашырауы ғана" деп жоққа шығарады. Пайпс фильмде Комминтерн, Юлиус және Этель Розенберг, Клаус Фукс немесе Игорь Гуценко туралы ештеңе айтылмағанын атап өтті. Фильмде баяндалған тарихтың кейбір фактілерінің жіберіліп қалғаны туралы да айыптаулар бар. Кейбір көрермендер Израиль-Палестина қақтығысы туралы талқылаудың болмағанын байқады. Дэвис Лео Штраустың идеялары Веймар республикасы кезінде Германиядағы тәжірибесімен қалыптасқанын мәлімдеді және фильмнің бұл туралы айтпауы Штраусты Кутб сияқты американдық қалалық мәдениетімен айналысқан адам ретінде көрсетуге бағытталғанын айтты.

"Фаренгейтті" 9/11-мен салыстыру

Шығарылғаннан кейін "Түннің құдіреті" фильмі Америка Құрама Штаттарының президенті Джордж Буштің билікке келген алғашқы төрт жылын сынаған американдық режиссер Майкл Мурдың 2004 жылғы "Фаренгейт 9/11" фильмімен көп рет салыстырылды. "The Village Voice" газеті "Түннің құдіретін" "Фаренгейт 9/11-нен кейін ең көп талқыланған деректі агитпроп" деп тікелей атады. "The Nation" және "Variety" басылымдары Кертистің фильмін түрлі салалардағы "Фаренгейттен" және басқа саяси деректі фильмдерден артық деп бағалап, мақтау пікірлерін білдірді; біріншісі Кертистің жұмысын "ақыл-ойды қозғайтын" және "тарихи тұрғыдан терең зерттейтін" деп, ал екіншісі "объективтілік, көрегендік және тарихи перспектива сезімі" бар деп атады. Мурдың туындылары Кертистің консервативті сыншылары тарапынан да салыстыру үшін пайдаланылды. Кертис өзінің жұмысын Мурдың фильмінен ажыратуға тырысып, Мурды "саяси агитпроп фильмдерін түсіретін режиссер" деп сипаттап, "[Түннің құдіретін] көру арқылы менің саяси көзқарастарымды анықтау қиын болады" деп мәлімдеді.