Кіріспе

Зерттеуде қайта-қайта қолданылатын жануар – жануарлар моделі (жануарлар ауруының моделі) – адам ауруларын зерттеу және анықтау барысында, адамға зиян келтіру қаупі болмай, ауру процесін жақсырақ түсіну мақсатында қолданылатын, тірі, адам емес, көбінесе генетикалық түрлендірілген жануар. Жануар моделіндегі биологиялық белсенділік адамда да әсер ететінін кепілдік бермесе де, көптеген дәрі-дәрмектер, емдеулер және адам ауруларын емдеу жолдары жануар моделінің көмегімен ішінара әзірленеді. Даму процестерін зерттеуде нақты таксономиялық топтарды көрсететін жануарлар моделі «үлгілік организмдер» деп те аталады.

Әдептік ғылымдар

Психология және социология ғылымдарында байқалатын жануарлар үлгілері көбінесе мінез-құлықтың жануарлар үлгілері деп аталады. Пациенттердегі депрессия симптомдарын толыққанды қайталайтын жануарлар үлгісін құру қиын. Жануарларда өзіне-өзі сына, өзін-өзі бағалау және ойлау қабілеті болмайды; сондай-ақ, депрессиялық көңіл-күй, төмен өзімдік баға немесе өзіне-өзі зиян келтіру сияқты бұзылыстың негізгі белгілерін жануарларда анықтау өте қиын. Алайда, депрессия, басқа психикалық аурулар сияқты, жануарларда тәуелсіз түрде қайта жаратылып, бағалана алатын эндофенотиптерден тұрады. Идеалды жануарлар үлгісі депрессияға әкелуі мүмкін молекулалық, генетикалық және эпигенетикалық факторларды түсінуге мүмкіндік береді. Жануарлар үлгілерін пайдалану арқылы, генетикалық немесе қоршаған ортаның өзгерістері мен депрессия арасындағы себеп-салдарлық байланысты және жатқызылған молекулалық өзгерістерді зерттеуге болады, бұл депрессия патологиясын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Бұған қоса, депрессияның жануарлар үлгілері депрессияға қарсы жаңа емдеу әдістерін анықтау үшін таптырмас құрал болып табылады.

Қарсылық пен сын

Көптеген жануарлар үлгілері, биомедициналық зерттеулерде сынақ нысандары ретінде қолданылатындары, мысалы, егеуқұйрықтар мен тышқандар, таңдау бойынша қозғалмауы мүмкін, семіз және глюкозаға төзімсіздік танытуы мүмкін. Бұл олардың адам метаболизмі процестерін және ауруларын модельдеу үшін қолданылуына кедергі келтіруі мүмкін, себебі олар диеталық энергия мөлшері мен физикалық жаттығуларға байланысты өзгеруі мүмкін. Психиатриялық аурулардың жануарлар үлгілері басқа да алаңдаушылықтар тудырады. Мінез-құлықтың сапалық бағасы көбінесе субъективті болып келеді. Бұл зерттеушіні өз қалауынша байқауға және күтілетін нәтижелерге сәйкес қорытынды жасауға алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, психиатриялық аурулардың нақты диагностикалық критерийлерінің болмауы жағдайды модельдеуде қиындықтар тудырады; мысалы, ауыр депрессиялық синдромы бар адам салмақ жоғалту немесе салмақ алу, ұйқысыздық немесе гиперсомния сезінуі мүмкін, сондықтан ұйқысыздық пен салмақ жоғалтуы бар егеуқұйрықтың депрессияға шалдыққандығын анық айтуға болмайды. Әрі, психиатриялық жағдайлардың күрделілігі адамның мінез-құлқы мен кемшіліктерін көшіруді қиын немесе мүмкін емес етеді; мысалы, тіл кемшілігі аутизм спектрінің бұзылыстарында маңызды рөл атқарады, бірақ кеміргіштерде тіл болмағандықтан, тілге зақым келген "аутистік" егеуқұйрықтың үлгісін жасау мүмкін емес.

Этика

Жануарларды зерттеуде этикалық қолдану туралы пікірталас кемінде 1822 жылға дейін барып жетеді, осы жылы британ Парламенті малға қатыгездік жасауды болдырмайтын алғашқы жануарларды қорғау заңын қабылдады. Бұған 1835 және 1849 жылдарғы Жануарларға қатыгездік жасау туралы заңдар ілесуі керек болды, олар жануарларды жаман күтуді, асыра шабуылдауды және азаптауды қылмыс деп жариялады. 1876 жылы Ұлттық антививисекция қоғамының қысымымен Жануарларға қатыгездік жасау туралы заңға жануарларды зерттеуде пайдалануды реттейтін ережелерді қосу үшін түзетулер енгізілді. Бұл жаңа заңда белгіленген: 1) эксперименттер оқыту үшін немесе адам өмірін сақтау немесе ұзарту үшін толыққанды қажетті екені дәлелденуі керек; 2) жануарлар тиісінше анестезиялануы керек; және 3) эксперимент аяқталғаннан кейін жануарлар дереу өлтірілуі керек (мәтінді қараңыз). Бүгінде осы үш принцип жануарларды пайдалану мен зерттеуді реттейтін заңдар мен нұсқаулардың негізгі бөлігін құрайды. АҚШ-та 1970 жылғы Жануарлардың әл-ауқатын қорғау туралы заң (сондай-ақ, Зертханалық жануарлардың әл-ауқатын қорғау туралы заңды қараңыз) зерттеулерде жануарларды пайдалану мен күтуге қатысты стандарттарды белгіледі. Бұл заң APHIS-тің Жануарларды күту бағдарламасы арқылы іске асырылады. NIH қаржысымен жануарлар зерттеулері жүргізілетін академиялық мекемелерде NIH Зертханалық жануарлар қамын жасау кеңсесі (OLAW) басшылық жасайды. Әрбір орында OLAW нұсқаулары мен стандарттарын жергілікті қарау кеңесі – Институционалды жануарларды күту және пайдалану комитеті (IACUC) сақтайды. Тірі жануарларды қатыстыратын барлық зертханалық эксперименттер осы комитет қарауына және бекітуіне тиіс. Адам денсаулығына пайдасы бар екенін дәлелдеуден өзге, ауырсыну мен стресті азайту, уақтылы және гуманды эвтаназия жасаудан бөлек, тәжірибешілер өз протоколдарын Ауыстыру, азайту және жетілдіру принциптеріне сәйкес негіздеуі керек. Ауыстыру жануарларды пайдаланудың баламаларын іздеуге бағытталған. Бұл компьютерлік модельдерді, тірі емес тіндер мен жасушаларды пайдалануды, сондай-ақ "жоғары сатыдағы" жануарларды (приматтар мен сүтқоректілерді) "төменгі сатыдағы" жануарлармен (мысалы, суыққанды жануарлар, омыртқасыздар, бактериялар) мүмкіндігінше алмастыруды қамтиды (NIH қолдануға бекіткен жалпы үлгілік организмдердің тізімі). Азайту эксперимент барысында қолданылатын жануарлардың санын азайтуға, сондай-ақ бұрынғы эксперименттердің қажетсіз қайталануын болдырмауға бағытталған. Бұл талапты орындау үшін статистикалық маңызды нәтиже алу үшін қолданылатын жануарлардың ең аз санын анықтау үшін статистикалық қуатты математикалық есептеулер қолданылады. Азайту – берілген ақпаратты барынша арттыру арқылы қолданылатын жануарлардың санын азайту әдістерін қамтиды. Жетілдіру – әр жануардың азаптарын азайту үшін тәжірибелік жобаны мүмкіндігінше ауыртпалықсыз және тиімді етуге бағытталған. Жануарларға күтім мен қарау саласында маңызды жетістіктерге қол жеткізілгенімен, бұл мәселе бойынша пікірталас әлі де жалғасып келеді. ASPCA, PETA және BUAV сияқты жануарлардың құқықтары мен қорғау тобы зертханалық жағдайлардың ең жақсы деңгейін және зерттеудегі жануарлар үшін тәжірибелік хаттамаларды қамтамасыз етуді жалғастыруда. Бұл топтардың қысымы жаңа тәжірибелік әдістерге әкелді, онда тірі жануарларды құрбан ету қажет болмайды. Алайда, бұл пікірталастың бір аспектісін шешу қиын болып қалады: жануарларды иерархия бойынша жіктеу, бұл кейбір түрлерді басқаларына қарағанда көбірек қорғайды. Адамнан кейін, приматтар эксперименттерде ең көп қорғалатын түр болып табылады. Бұл теорияның эволюциялық және философиялық негіздері бар. Шимпанзелер мен басқа да адам емес приматтар интеллект пен әлеуметтік құрылымды көрсете алады, олар төменгі түрлерге қарағанда күрделірек өмірлік тәжірибеге ие. Керісінше, өзара әрекеттесу мен ойлаудың күрделілігін моральдық тұрғыдан бағалау "түршілдік" деп есептелуі мүмкін. Ақырында, бұл мәселенің шешімі табылмауы мүмкін, бірақ көптеген адамдар құрттар немесе шыбындарға қарағанда мысықтар, иттіктер немесе маймылдарды қатыстыратын эксперименттер туралы ойға көбірек келіседі.

Баламалар

Этикалық мәселелер, сондай-ақ жануарлар зерттеулерінің құны, күтімі және салыстырмалы тиімсіздігі ауруды зерттеудің балама әдістерін дамытуға түрткі болды. Жасуша өсіру және in vitro зерттеулер тірі жасушаның физиологиясын сақтайтын, бірақ механизмдік зерттеулер үшін жануарды құрбан етуді қажет етпейтін балама ұсынады. Адамның шақырылған көпқабілетті шешек жасушалары қатерлі ісік пен жасуша жаңаруын түсінудің жаңа механизмдерін анықтауға да мүмкіндік береді. Бейнелеу зерттеулері (мысалы, МРТ немесе ПЭТ сканерлері) адамдарды инвазиялық емес түрде зерттеуге мүмкіндік береді. Генетика және геномика саласындағы соңғы жетістіктер ауруға байланысты гендерді анықтауға мүмкіндік береді, оларды емдеу үшін нысана ретінде пайдалануға болады.