Кіріспе

1956 жылы Майкл Андерсон режиссерлік еткен фильм.

Фильм бес "Оскар" сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Ең үздік фильм" сыйлығы да болды.

Сюжет

Эдвард Р. Мэрроу Жорж Мелиестің "Айға саяхат" (1902) фильмінен алынған кадрларды көрсетіп, оның Жюль Верннің "Жерден Айға" кітабына шала-шала негізделгенін түсіндіреді. Сондай-ақ, адамсыз ракетаның ұшырылуы және Жердің көріністен шығуы көрсетіледі. 1872 жылы ағылшын джентльмені Филеас Фог әлемді сексен күнде айналып өтуге болатынын мәлімдейді. Оған күмәнді қарағандарға ол Реформа клубының төрт мүшесімен (әрқайсысы 5000 фунт стерлинг салым қосады) 20 000 фунт (қазіргі шамамен £) салымға бәс тізеді. Ол сапарды аяқтап, сол кешкі сағат 20:45-тен сексен күннен кейін клубқа орала алады. Өзінің тапқыр француздық шақырушысы Паспартумен бірге Фог әлемді шарлап, мақсатына тез жетуіне көмектесу үшін басқаларды ынталандыру үшін жомарттықпен ақша жұмсайды. Парижге жеткенде Альп тауларының астындағы туннельдің жабық екенін естиді. Оларға көмектесетін Томас Кук агенті оларға ыстық ауа шарын жалға беруді немесе сатуды ұсынады. Фог оны сатып алады және олар шампан ішіп, Альп тауларынан ұшып өтеді. Бағыты бұзылып, олар Испанияға түсіп, барда фламенко биінің сахналық қойылымын көреді. Кейін Паспарту көңілді бұқа күресіне қатысады. Содан кейін олар Италиядағы Бриндизиге барады. Темдеу арада Лондонда Фогтың Англия банкінен 55 000 фунт (қазіргі шамамен £) ұрлағаны туралы күдік туады, сондықтан Полиция инспекторы Фикс Скотланд-Ярдтан оны іздеуге жіберіледі (Суэзден бастап), бірақ Фогты британдықтар бақылайтын порттарда тұтқындау үшін ордерді күтуі керек. Үндістанда Фог пен Паспарту әдемі жас жесір Ауданы күйеуімен бірге өртеуден құтқарады. Содан кейін олар Гонконг, Йокогама, Сан-Франциско және Жабайы Батысқа (Сиу тайпасының ішінде) сапар жасайды. Нью-Йоркке жеткенде олар Венесуэлаға баратын жүк кемесіне билет алады. Фог капитанына Англияға бару үшін пара береді. Алайда, олар теңіздің ортасында көмірдің қорға қалған соң кеме тоқтап қалады. Фог кемені сатып алады және экипажға жанғыш барлық нәрсені, тіпті құтқару шалқаларын отын ретінде пайдалануды бұйырады. Олар Ливерпульге келеді, онда Лондонға барып, бәсін жеңуге жеткілікті уақыт бар, бірақ адал, бірақ жаңылысқан инспектор Фикс оны дереу тұтқындайды. Фогты полиция бөлімшесінде ұстап, ұятқа қалған Фикс нағыз қылмыскердің Брайтон полициясымен ұсталғанын біледі. Фог ақталғанмен және босатылғанмен, ол Лондонда белгіленген мерзімге дейін үлкермейді және барлығын жоғалтады, бірақ сүйкімді Ауданың шын сүйісімен. Лондонға оралғаннан кейін Фог Паспартудан келесі күні, дүйсенбіде шіркеуде той жасауды сұрайды. Паспарту келесі күннің шын мәнінде жексенбі екенін білгенде шокқа ұшырайды. Содан кейін Фог шығысқа қарай, күннің тууына қарай саяхаттап, Халықаралық Дата сызығын кесіп өткендіктен бір күн ұсқанын түсінеді. Осылайша, Реформа клубына жетіп, бәс тізе беруге әлі де жеткілікті уақыт бар. Фог клубқа жүгіріп барып, сағат 20:45-те қоңырау соғылғанда келеді. Паспарту мен Ауда оның артынан келіп, бәрін таң қалдырады, өйткені бұрын ешбір әйел Реформа клубына кірген емес.

Актерлік құрам

Фильмде жұлдызды актерлік құрам жиналған, Дэвид Нивен мен Кантинфлас Фогг пен Паспартудың басты рөлдерін сомдады. Фогг – классикалық викториялық дәуірдегі жоғары сыныптағы ағылшын джентльмені, әдемі киінген, көрнекті сөйлейтін және өте пунктуалды, ал оның қызметшісі Паспарту (әйелдерге көз салады) фильмдегі «шебердің қолынан келмейтін іс жоқ» ретінде комик эффекттерді қамтамасыз етеді, бұл оның шеберінің қатаң формализміне қарама-қарсы келеді. Оларға әдемі үнді принцессасы Ауда рөлінде Ширли Маклейн және өзінің соңғы рөлінде – табанды, бірақ бақытсыз детектив Фикс рөлінде Роберт Ньютон қосылады. Сюзанна Александр мен Марла Инглиш бастапқыда Ауда принцессасының рөліне үміткерлердің арасында болды, бірақ бұл рөл Маклейнге берілді, ол одан бұрын екі рет бас тартып, кейін қабылдады. Рөлге үміткер болғандар: Сильвия Льюис, Лиза Дэвис, Одри Конти, Элеонора Танин, Евгения Пол, Джоан Элан және Жакелин Парк. Паспарту рөлі романнан сол кездегі ең танымал латын американдық комедия актері Кантинфластың қатысуымен кеңейтілді, ол фильмге ерекше көңіл тартып, оны ұрлап кетті. Роман бойынша Паспарту өзін париждік деп сипаттаса, фильмде бұл мәселе нақты көрсетілмейді – оның француз аты бар, бірақ ол мен оның қожайыны Испанияға ауа шарымен келгенде еркін испан тілінде сөйлейді. Испан тіліндегі нұсқада оның кейіпкерінің аты французша Passepartout-тан испанша Хуан Пикапортеге өзгертілді, осылайша романның испан тіліндегі алғашқы аудармаларындағы кейіпкер аты сақталды. Сондай-ақ, романға енбеген, бірақ Кантинфлас үшін арнайы түсірілген, комик бұқа күресі сахнасы бар. Фильм кейбір испаноязықты елдерде көрсетілген кезде Кантинфлас басты рөлдегі актер ретінде таныстырылды. Бұл рөлді полковник Тим Маккой сомдады. Джеймс Кагни, Гэри Купер және Кирк Дуглас – Уэйнмен бірге – бұл рөлге қарастырылды, бірақ Майкл Тоддтың сөзіне сүйенсек, «олардың бәрі оны ойнап шығуға тырысты». Сол кезде жарияланған жарнамалық материалда киноактерлер гильдиясының өкілі түсірілім кестесіне қарап: «Жарайды, Тодд, сіз Голливудтағы барлық жұлдыздардан қосымша актерлер жасадыңыз!» деп қырыққан. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін Ширли Маклейн – фильмдегі соңғы тірі актер, сондай-ақ, тіркелмеген Марион Росс та тірі қалған.

Өндіріс

"80 күн ішінде әлемді айналдыру" спектаклі Бродвей шоумені Майкл Тоддтың продюсері, Орсон Уэллстің мюзикліне және Жюль Верннің оқиғалы романына негізделген. Тодд бұған дейін ешқашан фильм түсірген емес. Испания, Таиланд және Жапония. Time журналының фильмге берген шолуында айтылғандай, Испанияда бұқа күресі сахнасын түсіру үшін шамамен 10 000 экстралар пайдаланылды, Кантинфлас матадор рөлінде; Кантинфлас бұрын бұқа күресімен айналысқан. Олар Мадридтен келген, Чиншон деп аталатын испандық шағын қаланың 6500 тұрғынын пайдаланды, бірақ Тодд көрермендер жеткіліксіз деп шешті, сондықтан ол көрші қалалардан 3500 адамды тартты. Батыстағы пойызға 650 үндіні пайдаланды. Олардың көпшілігі шынымен үндістер еді, бірақ кейбіреулері Голливуд актерлері болды. 650 адамның терісінің түсі бояумен өзгертілді. Тодд экстраларға қызыл бояу қолданды. Тодд кейде фильмде қайықтардың, кемелердің және пойыздардың модельдерін қолданды, бірақ олар шынайы көрінбеді деп шешкен соң, мүмкіндігі болғанда нағыз нәрселерге ауысты. Пойыз көпірінің құлауы сахнасы жартылай модельсіз түсірілген. Пойыздың көпірден өтуінің әуеден түсірілген кадры толық масштабта болды, бірақ көпірдің құлауы үлкен масштабтағы миниатюра еді, оны пойыз кетіп бара жатқанда артқы вагондағы сәл тербеліс, сондай-ақ төмендегі шашыраған өзендегі масштабтан тыс баяулаған су тамшыларын байқау арқылы тексеруге болады. Бірінші жартысында көрсетілген барлық пароходтар ашық ауадағы студиядағы шағын су резервуарында түсірілген. Ерекшелік – аралықта көрсетілген американдық кеме, ол нағыз кеме. "Америкалық" кеме – жапондық оқу кемесі Кайво Мару. Пойыз сахналары үшін қағаз-машеден туннель салынды. Пойыз түсірілімін аяқтағаннан кейін "туннель" тік жарға ілінеді. Көптеген арнайы эффектілер 1956 жылғы Popular Mechanics журналында сипатталған және суреттелген. Атлант мұхитын пароходпен кесіп өту сахналары Сан-Францискодан тыс жерде түсірілді және арнайы салынған жүзуші пароходта түсірілді, ол қайта жаңартылған баржа, шағын мұхиттық пароходқа ұқсатып жасалған, ескі трамвайдың электр моторымен қозғалатын қалжыңдай қайықтармен жабдықталған. Өзінің естеліктерінде Нивен бүкіл нәрсені қауіпті түрде тұрақсыз деп сипаттады (бірақ тұрақсыздық оны өз пештеріне қоректендіру үшін бөлшектеген кезде жақсарды). Фильмдегі ең танымал сахналардың бірі – сутегі шармен ұшу Жюль Верннің түпнұсқа романында жоқ. Фильм Тодд АО форматында түсірілгендіктен, бұл сахна ұшу кезінде көрінген жерлерді көрсету үшін арнайы жасалды, олар осы формат үшін пайдаланылған алып қисық экранда көрсетілді. Осыған ұқсас шармен ұшуды Жюль Верннің "Баланда бес апта" романында табуға болады, онда кейіпкерлер Африканы сутегі шармен зерттейді. Нивен мен Кантинфластың қатысқан шар сахналарының көпшілігі 49 метрлік кран арқылы түсірілді. Тіпті биіктіктен қорқатын Нивенді де бұл алаңдатты. Нивеннен қысқа Том Бурджес шар алыстан көрінетін сахналарда оның орнына түсірілді. Фильмде пайдаланылған көптеген жерлер қазір Лос-Анджелес аймағындағы Century City кеңсе кешенінің орнында орналасқан. Өзінің естеліктерінде Нивен Тоддтың фильм түсіруді үлкен қарызбен аяқтағанын айтады. Фильмдегі пост-өндіріс Тоддтың кредиторларын сатуға болатын фильмді шығаруға жеткілікті уақыт ұстап тұру үшін жасалған, ал кадрлар Тоддтың кредиторларының қадағалауымен жұмыс істеді және әр түнде қауіпсіз трейлерге қайтарылды, егер ол кепілдікке берілген болса. Фильмнің жарық көруі және одан кейінгі табысы Тоддтың көптеген күш-жігерін ақтады.

Марапаттар

Фильм сегіз "Оскар" сыйлығына ұсынылып, бес рет жеңіске жетті (соның ішінде "үздік фильм" номинациясы), сыншылар мен көрермендердің жоғары бағасын алған "Достыққа шақыру", "Ғұмыр", "Патша мен мен" және "Он ереженің" фильмдерін озып кетті. Бұл фильмдердің арасында актерлік санатта ұсынылмаған "үздік фильм" атағын жеңіп алған санаулы туындылардың бірі. "Ең үздік ән" номинациясына ілікпесе де, фильмнің "Әлем айналасында" атты тақырыптық әні (музыка авторы – Виктор Янг, сөзін жазған – Гарольд Адамсон) үлкен танымаллыққа ие болды. 1957 жылы Бинг Кросби осы әнді орындап, хитке айналдырды және көп жылдар бойы "жеңіл музыка" жанрының бірінші қатарында болды: "Әлемді аралап, сені іздедім / үмітсіздікке бой алдырғанда, кездесу үшін саяхаттадым. Енді мен әлемді араламаймын / Мен сенде өз әлемімді таптым". Фильм 1957 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ басты бәйгеге қатыстырылмады.

Сыйлық санаты | Номинацияланғандар | Нәтиже
---|---|---
"Оскар" сыйлығы | "Үздік фильм" – Майк Тодд | Жеңіске жетті
| "Үздік режиссер" – Майкл Андерсон | Жеңіске жетті
| "Үздік сценарий" (адаптация) – Джеймс По, Джон Фарроу және С. Дж. Перлман | Жеңіске жетті
| "Үздік көркемдік безендіру" (түсті) – Джеймс В. Салливан, Кен Адам және Росс Дауд | Жеңіске жетті
| "Үздік операторлық" (түсті) – Лионель Линдон | Жеңіске жетті
| "Үздік костюм дизайны" (түсті) – Майлз Уайт | Жеңіске жетті
| "Үздік монтаж" – Джин Руджиеро және Пол Уэзервакс | Жеңіске жетті
| "Драмалық немесе комедиялық фильмге арналған үздік музыка" – Виктор Янг (өлімінен кейін) | Жеңіске жетті
Америка Режиссерлер Гильдиясы сыйлығы | Кинодағы үздік режиссерлік жетістік – Майкл Андерсон | Жеңіске жетті
"Алтын глобус" сыйлығы | "Үздік фильм" (драма) | Жеңіске жетті
| "Музыкалық немесе комедиялық фильмдегі үздік актер" – Кантинфлас | Жеңіске жетті
| "Үздік режиссер" – Майкл Андерсон | Жеңіске жетті
Ұлттық кино сыншылар кеңесі сыйлығы | "Үздік фильм" | Жеңіске жетті
| "Топ-10 фильм" | - | -
Жаңа Йорк кино сыншылар шеңбері сыйлығы | "Үздік фильм" | Жеңіске жетті
| "Үздік сценарий" – С. Дж. Перлман | Жеңіске жетті
"Фотоплей" сыйлығы | Арнайы сыйлық – Майк Тодд | Жеңіске жетті
Америка жазушылар гильдиясы сыйлығы | "Үздік американдық комедиясы" – Джеймс По, Джон Фарроу және С. Дж. Перлман | Жеңіске жетті

Тарату және меншік

Фильмді United Artists компаниясы бастапқыда Todd AO 70 мм форматында екі нұсқада таратты: біреуі Todd AO 70 мм форматында секундтына 30 кадрмен, ал екіншісі 70 мм форматында секундтына 24 кадрмен, содан кейін жалпы көрсету үшін 35 мм-ге дейін қысқартылған нұсқада. Түпнұсқа Todd AO 70 мм нұсқасының қосымша музыкасыз экран уақыты 179 минутты құрады. Бірақ Чикагода көрсетілгеннен кейін Тодд батыс тізбегінен, Кантинфластың үндістермен қуылған көрінесінен 4 минутты алып тастады. Нью-Йорктегі Риволи театрында көрсетілген 70 мм нұсқасы 175 минуттық болды. Дегенмен, түпнұсқа 35 мм Technicolor / анаморфтық магниттік стерео және моно оптикалық көшірмелері 179 минут бойы толық экранда көрсетілді, қуу көрінесі де сақталды. Оптикалық дыбыс көшірмелеріндегі жетекшілер Perspecta бағытталған дыбыс енкодилеуі үшін белгіленгенімен, көшірмелерде сигнал болған жоқ және стандартты моно форматта болды. 1968 жылы қосымша қысқартулар жасалды, оның ішінде прологтың көп бөлігі, өзгеріп жатқан аспект қатынасымен бірге алынып тасталды. Эдвард Р. Мэрроумен бірнеше қысқа көрінестер қалды, ал «Айға саяхат» клиптері толығымен қысқартылды. Мэрроудың ашылу кадры кең форматта 1.33 терезесінде болғандықтан, оны 2.35 қатынасына сәйкес келу үшін кесіп, үлкейтуге тура келді, бұл оны өте тұманды етті. 1968 жылғы қайта шығарылымда фильмнің басында кеменің тоңазытқыш кадры және екінші бөлімге өту де алынып тасталды. Фильмнің екі бөлігі арасында дыбыстық үзіліс болды. Осы нұсқада қуу көрінесі де болмады, нәтижесінде экран уақыты 167 минутқа дейін қысқарды. Бірақ, 179 минуттық бірнеше кесілмеген 35 мм Technicolor көшірмелері де жасалды, яғни кем дегенде бірнеше кинотеатрлар Roadshow нұсқасын көрсетті, бірақ көпшілігі қысқартылған нұсқаны көрсетті. 1968 жылдан бері екі нұсқаның 35 мм IB/Scope көшірмелері сақталған. 70 мм форматындағы секундтына 24 кадрлық көшірмелер де сол жылы 167 минуттық нұсқа болды. Жариялау мақсатында Тодд кіші 70 мм көшірмесін банк сақтау орнынан алып, 1956 жылдан бері қауіпсіз сақталып келгенін және қайтадан кинотеатрда көрсетіліп жатқанын мәлімдеді. Бірақ олар көрсеткен көшірме 167 минуттық қысқартылған нұсқа болды. 1976 жылға қарай, CBS телеарнасында соңғы көрсетілімінен кейін United Artists фильмге құқықтарды Элизабет Тейлорға, продюсер Майкл Тоддтың жесіріне және оның мүлігінің бір бөлігін мұра еткенге жоғалтты. 1983 жылы Warner Bros. компаниясы Тейлордан фильмке құқықтарды сатып алып, 143 минуттық қайта өңделген нұсқасын қайта шығарды (бұл нұсқа кейіннен Turner Classic Movies телеарнасында бір рет ғана көрсетілді, фильмді қалпына келтіру туралы хабарланбастан бұрын). Соңынан, кабельдік теледидарда 24 кадр/сек нұсқасының панорамалық және сканерленген көшірмесі (толық 183 минуттық ұзындығында) көрсетілді. 2004 жылы Warner Bros. 24 кадр/сек нұсқасының цифрлық қалпына келтірілген нұсқасын DVD форматында шығарды, сонымен қатар толық 183 минуттық экран уақытын, сондай-ақ 1956 жылғы театрлық көрсетімнің бөлігі болған түпнұсқалық үзіліс, Entr'acte және шығу музыкалық сегменттерін қосты, ал алғаш рет үй бейнесінде 2.2:1 кең экрандық қатынаста көрсетілді. Бұл қалпына келтірілген нұсқа Warner Bros. таба алған 24 кадр/сек нұсқасының ең жақсы элементтерінен құрастырылды және кейіннен Turner Classic Movies телеарнасында көрсетілді. 30 кадр/сек/70 мм Todd AO нұсқасының бастапқы элементтері (осы элементтерден алынған түпнұсқалық көшірмелер де бар) әлі де сақталған, бірақ уақыт өтуіне байланысты солған, бірақ Warner Bros. компаниясы оны ресми түрде қалпына келтіруі керек. Үндістан пойызындағы кейбір кадрлар жоғалып кеткен, сурет жоғалған кадрларды өтеу үшін жасанды түрде солғындап, ақ-қара болып көрінеді. Warner Bros. Andy Pratt Film Labs компаниясын шарттастырып, Eastman Kodak компаниясымен бірлесіп, бастапқы 65 мм Technicolor негативінен жарылған және қоңыр түске дейін өшірілген, мөлдір лакты жою әдісін жасады. Warner Bros. негативті қалпына келтіру үшін қосымша шаралар қабылдаған жоқ. Магниттік жолақсыз 70 мм көшірме жасаудың қымбаттығына байланысты, DTS дискісін дыбыс үшін пайдалануға байланысты, жаңа көшірмелерді жасауға қазіргі уақытта жоспар жоқ. DVD шығарылымы үшін 65 мм роудшоу негативтері пайдаланылды. Егер 35 мм анаморфты элементтер қолданылса, аспект қатынасы 2.35:1 болар еді. Майк Тодд 2.21:1 көру тәжірибесін қамтамасыз ету үшін стандартты емес қысылу қатынасымен 35 мм анаморфты принттерді шектеді. Бұл арнайы 35 мм принттер Cinestage деп аталды, бұл Майк Тоддтың Чикагодағы шоу-театрының аты. 30 кадр/сек/70 мм нұсқасының ең жақсы қол жетімді принттері жақында әлемдегі қайта жаңғыру кинотеатрларында көрсетілді. Қазіргі уақытта Warner Bros. фильмге құқық иегері болып қала береді.

Саундтрек және үйдегі медиа

"80 күннің ішінде жерді айналып шығу" атты DVD-дискілерде қайта жаңартылған үш сағаттық кең экранды көрсетілімге қоса, төрт сағаттық қосымша материал бар. Дискілердің бірінде Майкл Тодд туралы 50 минуттық деректі фильм орналасқан. Саундтрек винилдік пластинкада және аудиокассетада коммерциялық түрде жарық көрді. Екі CD нұсқасы да шығарылды, оның ішінде 1980-ші жылдары MCA лейблінде Decca альбомының бастапқы нұсқасының цифрлық ремастерингі және 2007 жылы Канададағы Hit Parade Records лейблінде қосымша тректермен толықтырылған нұсқасы бар. Сонымен қатар, шарының модельдік жинағы, үстел ойыны және Dell Comics адаптациясы да болды. Кантинфлас қуыршағы жеке шығарылды, ол Паспарту костюміне ұқсас киіммен кидірілген.

Темалық саябақтар

1970-1980 жылдары Англиядағы "Алтон Тауэрс" ойын-сауық паркінде фильм бойынша көлікпен жүру аттракционы болған.