Кіріспе

Сезам (Sesamum indicum) – сезам тұқымдасына жататын өсімдік. Оның көптеген жабайы түрлері Африкада, ал азырақ Үндістанда кездеседі. Бұл өсімдік тропикалық аймақтарда кең таралған және оның жеуге жарамды тұқымдары үшін өсіріледі, олар қауыншаларда өседі. 2018 жылы әлемдік өндіріс 2,9 млн тоннаны құрады, ең ірі өндірушілер – Судан, Мьянма және Үндістан. Осы түбірден «май, сұйық май» деген жалпы мағынаны білдіретін сөздер туындаған. «Бенне» сөзі алғаш рет 1769 жылы ағылшын тілінде қолданылған, ол гулла тіліндегі «benne» сөзінен шыққан, ал ол Малинке тіліндегі «bĕne» сөзінен алынған. Бұл тұқымдастың көптеген түрлері бар, олардың көпшілігі жабайы. Сезам Үндістанда пайда болған. Б.з.д. 2000 жылға дейін Месопотамия мен Үндістан арасында сезам саудасы болғаны айтылады. Инд өркениеті Месопотамияға кунжут майын экспорттаған болуы мүмкін, онда ол шумер тілінде «ilu», ал аккад тілінде «ellu» деп аталған, оңтүстік дравид тілдеріндегі канада және малаялам тілдерінде «eḷḷu», тамил тілінде «eḷ» сөздерімен салыстырылады. Кейбір мәліметтер бойынша, сезам Египетте Птолемей дәуірінде, ал басқалары Жаңа Патшалық кезеңінде өсірілген. Египеттіктер оны «sesemt» деп атаған, және ол 3600 жылдан астам бұрын жазылған Эберс папирусының шиыршықтарындағы дәрілік құралдар тізіміне енген. Тутанхамон патшаның қазбаларында басқа да қабірлік заттармен бірге сезам салынған себеттер табылған, бұл сезамның б.з.д. 1350 жылға дейін Египетте болғанын көрсетеді. Археологиялық есептерге сәйкес, сезамды кем дегенде 2750 жыл бұрын Урарту империясында өсіріп, май алу үшін сыққан. Басқалары оның Эфиопияда пайда болғанын санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, сезам басқа дақылдардың өсуіне қолайсыз жағдайларда өсуге қабілетті болғандықтан бағаланған. Бұл сонымен қатар берік дақыл, ол аз шаруашылық көмекке мұқтаж – ол құрғақшылықта, ыстықта, муссоннан кейін топырақтағы ылғалдың қалдығымен, тіпті жаңбыр жаумай қалғанда немесе жаңбыр тым көп болғанда өседі. Бұл дақылды шөлдің шетіндегі шаруалар өсірген, онда басқа дақылдар өспейді. Сезамды «тірі қалған дақыл» деп атайды.

Ботаника

Сезам – биік өсетін көпжылдық өсімдік, оның жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, ұзын, бүтін шеттері бар; олар кең ланцет пішіндес, өсімдіктің түбінде кеңейіп, гүл шоғыр сабағында тар болады. Гүлдері түтікшелі, ұзын, төрт бөлікті қалақша тәрізді аузы бар. Гүлдерінің түсі әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері ақ, көк немесе күлгін түсті болады. Сезам тұқымдары сорттарына қарай түрлі-түрлі түстерде кездеседі. Ең көп саудаланатын сезам сорты – ақшыл түсті. Басқа кең таралған түстері: сары, қоңыр, алтын, күрең, қызғылт, сұр және қара. Жеміс қабығы мен ішкі бөлігінің түсі бірдей. Сезам жемісі – қапсула, әдетте түкті, тікбұрышты қималы және әдетте қысқа, үшбұрышты мүңкісі бар. Жеміс қапсуласының ұзындығы , ені арасында, ал ішкі қуыстардың саны 4-тен 12-ге дейін өзгереді. Жеміс табиғи түрде ашылады (жарылады), тұқымдарды шығару үшін септалар бойымен жоғарыдан төменге дейін немесе сортқа байланысты екі апикальды тесік арқылы жарылады. Механикалық жинау үшін селекция жасауда дехисценцияның дәрежесі, сондай-ақ бірінші қапсуланың орналасқан биіктігі маңызды. Сезам тұқымдары кішкентай. Олардың мөлшері белгілі мыңдаған сорттарына байланысты өзгереді. Әдетте, тұқымдардың ұзындығы 3-4 мм, ені 2 мм, ал қалыңдығы 1 мм шамасында болады. Тұқымдар жұмыртқа пішіндес, сәл жалпақ, және тұқымның ортасынан (хилум) қарсы жағына қарағанда сәл жұқа болады. 100 тұқымның салмағы 0,203 г. Тұқым қабығы (теста) тегіс немесе қабыршақты болуы мүмкін.

Өсіру

Сезамның түрлері көптеген топырақ түрлеріне бейімделген. Жоғары өнімділігі бар егістер, жақсы дренаждалған, құнарлы, орташа құрылымды және бейтарап pH топырақтарда жақсы өседі. Дегенмен, олар тұздылығы жоғары және су батқан топыраққа төзімділігі төмен. Коммерциялық сезам егініне 90-120 күн мұздаусыз кезең қажет. Жылу жағдайлары өсу мен өнімділікті жақсартады. Сезам нашар топырақтарда да өсе алады, бірақ дұрыс тыңайтқышталған шаруашылықтарда өнім жоғары болады. Гүлдеудің басталуы фотопериодқа және сезам сортына сезімтал. Фотопериод сезам тұқымындағы майдың мөлшеріне де әсер етеді; фотопериодтың ұзаруы майдың мөлшерін арттырады. Тұқымның майлылығы оның белок мөлшеріне кері пропорционал. Израиль агрономдары механикалық түрде жинауға болатын сезамның заманауи сорттарын әзірлеуде. Сезам тұқымы кішкентай, жалпақ болғандықтан, оны жинағаннан кейін кептіру қиын, себебі ұсақ тұқымның айналасында ауа ағыны қиынға түседі. Сондықтан тұқымды мүмкіндігінше құрғақ күйде жинап, 6% немесе одан төмен ылғалдылықта сақтау керек. Егер тұқым тым ылғалды болса, ол тез қызып, майы бұзылуы мүмкін. Егін жинағаннан кейін тұқымдар әдетте тазартылып, қабығынан айырылады. Кейбір елдерде тұқым қабығынан айырылғаннан кейін, түс айырмашылығын жою үшін электрондық түс сұрыптау машинасынан өтеді, себебі тұғырлы түсі бар сезам тұқымы тұтынушылар үшін сапалырақ деп есептеледі және қымбатқа сатылады. Піспеген немесе дұрыс емес өлшемдегі тұқымдар алынып, сезам майын өндіруге қолданылады.

Сауда

Жапония – әлемдегі ең ірі сусамық импорттаушысы. Сезам майы, әсіресе қуырылған тұқымнан алынған май, жапон тағамдарының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады және дәстүрлі түрде осы тұқымның негізгі қолданылуы есептеледі. Қытай сусамықты импорттауда екінші орында, көбінесе май өндірісіне арналған. Қытай, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияға, азық-түлік сапасына сай келетін сусам тұқымдарын арзан бағамен экспорттайды. Басқа ірі импорттаушылар – АҚШ, Канада, Нидерланды, Түркия және Франция. Сусам тұқымы – жоғары құнды ақшалай дақыл. 2008-2010 жылдар аралығында бағасы АҚШ долларында белгілі бір диапазонды қамтыды. Сусам экспортының бағасы кең ауқымды. Сапаға қатысты пікір, әсіресе тұқымның сыртқы түрі, баға белгілеуде маңызды рөл атқарады. Ингредиенттерді жеткізушілер мен май өңдеушілерге сусамықпен жабдықтаушы импорттаушылардың көпшілігі тек ғылыми түрде өңделген, дұрыс тазартылған, жуылған, кептірілген, түсі бойынша сұрыпталған, мөлшеріне қарай жіктелген, қоспасыз және майлылығы кемінде 40% құрайтын, халықаралық стандарттарға сәйкес қапталған тұқымды сатып алуға ниетті. Осы сапа стандарттарына сай келмейтін тұқым экспортқа жарамсыз деп есептеледі және жергілікті тұтынуға жұмсалады. 2008 жылы көлем, премиум баға және сапа көрсеткіштері бойынша ең ірі экспорттаушы – Үндістан, одан кейін Эфиопия және Мьянма болды.

Тамақ туралы ақпарат

Кептірілген тұтас сусамық тұқымы белгілі бір мөлшерде, ақуыз, май, көмірсулар және талшықтардың қайнағы болып табылады және 5% су, 23% көмірсулар (оның ішінде 12% диеталық талшық), 50% май және 18% ақуыздан тұрады. Әдеттегі бір порциясы – бір ас қасық (9 грамм), сондықтан бір порциядағы қоректік заттардың мөлшері және күндік қажеттіліктің пайызы (%DV) кестеде көрсетілгеннің шамамен оннан бір бөлігін құрайды. Сусамық тұқымынан май сығылғаннан кейін қалған қосалқы өнім, сондай-ақ сусамық майы ұны деп те аталады, ақуызға бай (35–50%) және құс пен малға берілетін азық ретінде қолданылады.

Денсаулыққа әсері

Мета-талдау көрсеткендей, кунжутты тұтыну систолалық және диастолалық қан қысымын аздап төмендеткен; тағы бір зерттеуде ашқарын қандағы глюкоза деңгейі мен гемоглобин A1c көрсеткіштерінің жақсарғаны байқалды. Кунжут майына қатысты зерттеулерде окис стресінің маркерлері мен липидтердің пероксидтелуінің төмендегені анықталды.

Аллергия

Сезам басқа тағамдық аллергендерде байқалатын анафилаксияны қоса алғанда, ұқсас аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Сезам, жержаңғақ, фундук және бадам арасында өзара әрекеттесу бар. Көбінесе кесемі тұқымынан жасалған тахини және кесемі майы сияқты тағамдық өнімдерге қоса, сезамға аллергиясы бар адамдар сезам қамтитын басқа тағамдарға да назар аударуы керек, мысалы, нан-тоқаш өнімдері. Тағамдық көздерден басқа, сезамға аллергиясы бар адамдарға косметика және тері күтімі өнімдері сияқты тағамдық емес көздер де аллергиялық реакцияны тудыруы мүмкін екендігі ескертілді. Канада сезамды аллерген ретінде міндетті түрде таңбалауды талап етеді. АҚШ-та 2021 жылдың сәуір айында "FASTER Act" қабылданды, ол таңбалаудың міндетті екенін белгілейді және 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енеді, осылайша АҚШ-та таңбалау міндетті болған тоғызыншы қажетті тағамдық ингредиент болады.

Химиялық құрамы

Сезам тұқымдары сезамолин, сезамин, пинорезинол және ларицирезинол лигнандарынан тұрады.

Ластану

Салмонелла, E. coli, пестицидтер немесе басқа да патогендермен ластану ірі көлемдегі сезам тұқымдарында болуы мүмкін, мысалы 2020 жылдың қыркүйегінде Үндістаннан келген 250 тонналық сезам тұқымы партиясында кең таралған өнеркәсіптік қосылыс – этилен оксидінің жоғары деңгейі табылған кезде. Бельгияда анықталғаннан кейін Еуропалық Одақтағы 50-ге жуық елде ондаған өнімдер мен дүкендерге қайтару шаралары қолданылды. Тұт, хумус немесе тұқымдағы сальмонелла және E. coli сияқты сезамның ластануына қатысты үкіметтік азық-түлік инспекциясы өңдеу кезіндегі нашар гигиеналық тәжірибелердің ластанудың негізгі көздері және таралу жолдары екенін көрсетті.

Ас дайындауда

Сезам тұқымы әртүрлі тағамдардың құрамына кіретін кең таралған ингредиент. Оның бай, жаңғақтан еске түсетін дәмі үшін пісіру кезінде тұтас қолданылады. Сезам тұқымын кейде нанға, оның ішінде бәлішке және гамбургердің үстіне қосады. Одан крекерлер, көбінесе таяқша тәрізді пісіріледі. Сицилия мен Францияда тұқымдар нанмен желеді (ficelle sésame, сезам жіп). Грекияда тұқымдар торттарда да қолданылады. Фастфуд мекемелері сезам тұқымы себілген нан тағамдарын пайдаланады. Мексиканың шамамен 75% сезам өнімін McDonald's бүкіл әлемдегі сезам тұқымды нандары үшін сатып алады. Шарлстон, Оңтүстік Каролина сияқты жерлерде танымал Бенне вафли деп аталатын тәтті және тұзды сезам тұқымынан жасалған бәліштер бар. Сезам тұқымын, сондай-ақ бене деп те атайды, 17 ғасырда құл болған батыс африкалықтар Америкаға әкелген деп есептеледі. Батыс Африка асханасында сезамның барлық бөлігі кеңінен қолданылған. Тұқымдар көбінесе сорпа мен пудингтерді қоюлату үшін пайдаланылды, немесе қуырылып, суға салынып, кофеге ұқсас сусын дайындауға болады. Солтүстік Америкаға келгеннен кейін, құлдар бұл өсімдікті апталық рационына қоректік толықтыру ретінде негізгі азық ретінде өсірді. Содан бері ол әртүрлі американдық тағамдардың бір бөлігіне айналды. Кариб асханасында қант пен ақ сезам тұқымын араластырып, арақ жаңғағына ұқсас таяқша пісіріледі. Азияда суши сияқты тағамдарға сезам себіледі. Жапонияда тұтас тұқымдар көптеген салаттар мен пісірілген тағамдарда кездеседі, ал қоңыр және қара тұқымдары қуырылып, хош иісті гомашио жасауға қолданылады. Шығыс Азия асханалары, мысалы, қытай асханасы, сезам тұқымын және майын кейбір тағамдарда, мысалы, дим-сам, сезам тұқымдарынан жасалған шариктер (кантон тілінде: jin deui) және вьетнамдық bánh rán сияқты тағамдарда қолданады. Сезам дәмі (май және қуырылған немесе шикі тұқымдар арқылы) ет пен көкөністерді маринадтау үшін де қолданылады. Темпура мейрамханаларындағы аспазшылар сезам және мақта тұқымы майын араластырып, қатты қуырады. Қара сезам мен күрішті сумен араластырғаннан кейін, қытай десерті және таңғы асы ретінде қолданылатын "жимаху" деп аталатын жеуге жарамды паста жасалады. Сезам, немесе Шығыс Африкада "симсим" деп белгілі, Африка асханасында қолданылады. Тогода тұқымдар сорпаның негізгі құралы болып табылады, ал Конго Демократиялық Республикасында және Анголаның солтүстігінде вангила - ұнтақталған сезамнан жасалған тағам, көбінесе темекіленген балықпен немесе лобстермен бірге беріледі. Үндістанда сезам тұқымы мен майы кеңінен қолданылады. Елдің көптеген аймақтарында сезам тұқымын қыздырылған жаггермен, қантпен немесе пальма қантымен араластырып, бұршақ немесе жаңғақ шоғырына ұқсас шарлар мен таяқшалар жасап, оларды тағам ретінде жейді. Манипурда қара сезамнан чики және суық сығымдалған май дайындалады. Сезам Таяу Шығыстың көптеген асханаларының құрамына кіреді. Сезам тұқымынан тахини деп аталатын паста жасалады (хумус би тахиниді қоса алғанда, әртүрлі жолдармен қолданылады) және Таяу Шығыстың тәттілері жасалады. Ұнтақталған және өңделгеннен кейін, тұқымдар тәтті өнімдерге де қолданылады. Сезам сондай-ақ бүкіл Таяу Шығыста танымал Левант дәмдеуіш қоспасы за'атардың құрамына кіреді. Үнді, Таяу Шығыс және Шығыс Азия асханаларында сезам мен бал немесе сиропты араластырып, қуырылған тәтті сезамнан жасалған тәттілер танымал. Жапон асханасында гома дофу сезам пастасы мен крахмалдан жасалады. Мексикалық және Сальвадорлық асханаларда сезам тұқымын аджонжоли деп атайды. Ол негізінен соустарға, мысалы, моле немесе адобоға қоспа ретінде қолданылады. Ол көбінесе қолөнер нандарының үстіне себіледі және дәстүрлі пісіру тәсілімен, әсіресе толық бидайдан жасалған табаларға немесе alegrías сияқты қолөнерлік тамақтану батырмаларына жабыстырылады. Сезам майы кейде әлемнің әртүрлі бөліктерінде пісіру майы ретінде қолданылады, бірақ әртүрлі формалары жоғары температурада қуыру үшін әртүрлі сипаттамаларға ие. Майдың "қуырылған" түрі ("суық сығымдалған" түрінен ерекшеленеді) ерекше жағымды хош иісі мен дәміне ие және кейбір аймақтарда үстелге қойылатын май ретінде қолданылады.

Әдебиетте

Мифтердегі қапсуланың ашылуы, "Әли Баба мен қырық ұры" әңгімесіндегі "Ашық кунжут" сөз тіркесі сияқты, құндылықты – кунжут тұқымын босатады, бұл сөз тіркесімен бір қуыс үңгір сиқырлы түрде ашылады. Кунжут піскен кезде қабықшалары жарылып, бір қысқа дыбыс шығарып, осы сөз тіркесінің пайда болуына себеп болуы мүмкін.