Кіріспе

АҚШ әскери қызмет мерзімін ұзарту саясаты

АҚШ әскерінде "тоқтау шығыны" дегені, әскери қызметшінің бастапқы қызмет мерзімі (ETS) бітісінен кейін және міндетті қызмет мерзімі (EAOS) аяқталғанға дейін оны ұстап тұру мақсатымен, әскери келісімшарт бойынша белсенді қызмет мерзімін еріксіз ұзарту болып табылады. Бұл саясат әскери қызметтегі адамға қатысты тұрақты бекетін ауыстыруды тоқтатуға да қолданылады. "Тоқтау шығыны" 1990-1991 жылдардағы Персия шығанағы соғысы алдында және оның кезінде қолданылды. Содан бері Сомали, Гаити, Босния, Косовоға және 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін, сондай-ақ Терроризмге қарсы соғыста да қолданылып келеді. Бұл саясат бірнеше рет заңдық тұрғыдан күдік тудырды. Дегенмен, федералды соттар әскери қызметшілердің келісімшарт бойынша міндетті қызмет мерзімі аяқталғанға дейін олардың қызмет мерзімі еріксіз ұзартылуы мүмкін деген шешімге үнемі келді.

Анықтама

Stop loss-ті Вьетнам соғысынан кейін АҚШ Конгресі құрды. Оның қолданылу негізі – АҚШ кодексінің 10-тарауы, 12305-бабы, онда мынадай делінген: «Президент, егер ол Құрама Штаттарының ұлттық қауіпсіздігі үшін маңызды деп санайтын, қарулы күштердің кез келген мүшесіне қатысты тағайындау, зейнеткерлікке шығу немесе қызметтен босатуға қатысты кез келген заң ережесін тоқтата алады» және DD Form 4/1 (Қарулы күштерге шақыру шарты) нысанының 10-параграфы, онда былай делінген: «Соғыс жағдайында менің Қарулы күштерге шақырылуым соғыс аяқталғаннан кейін алты (6) айға дейін жалғасады, егер АҚШ Президенті шақырылуды одан бұрын тоқтатпаса». АҚШ Қарулы күштерінің кез келген тармағына шақырылған кезде барлық әскери қызметшілер сегіз жылдық қызмет міндеттемесімен бастапқы шартына қол қоюға міндетті. Белсенді қызметке түсетін адамның шартта көбінесе екі жылдан алты жылға дейінгі белсенді қызмет мерзімі және содан кейін АҚШ Қарулы күштерінің резервтік құрамында сегіз жылдық міндеттеменің қалған бөлігін өтеу көзделген. Қызметке жіберілген кезде, ETS (қызмет мерзімінің аяқталуы), зейнеткерлікке шығу немесе қызметтен босату мерзімі аяқталатын әскери қызметшілердің мерзімі олардың бөлімшесінің міндеттемесі аяқталғанға дейін еріксіз ұзартылуы мүмкін.

Дау

Тоқтату шығындарына қатысты дау негізінен әскери қызметшінің алғашқы міндетті әскери қызмет мерзімінің "еріксіз ұзартылуы" мәселесіне байланысты. Қызмет мерзімін еріксіз ұзартуға қарсы әскери қызметшілер үшін бұл олардың келісімшартындағы шарттың орындалуын білдіреді, ол қызмет мерзімінің аяқталу күтімін өзгертеді. Бұл оларды қосымша немесе ұзақ мерзімді жауынгерлік операцияларға қатысу тәуекеліне де ұшыратады. Оппозиция үшін "еріксіз ұзарту" ерікті қызмет концепциясына қайшы келеді және жанжалға халықтың қолдауын әлсіретеді. 2004 жылғы сайлауалды үндеуінде президенттікке үміткер Джон Керри тоқтатуды "есік арқылы жасалған қарулы шақыру" деп сипаттады. Активистер мен кейбір саясаткерлер тоқтатуды заңның мәнін бұзу деп сынады, себебі Конгресс ресми түрде соғыс жарияламаған. 2007 жылдың тамызында бұрынғы және қазіргі әскери қызметшілерден құралған "Соғысқа қарсы Ирак ардагерлері" белсенді ұйымы Вашингтондағы Ұлттық алаңда орнатылған мұнарада бір апталық бейтараптық акциясын өткізіп, баспасөз конференциясында "Тоқтатуды тоқтату" ұлттық науқанын жариялады. Басқа да тоқтатуға қарсы бейтараптық акциялары Вашингтондағы Беллингхэм және Колорадо штатындағы Колорадо Спрингс қалаларында өтті. 2008 жылдың 10 және 11 наурызында "Біздің көктемгі демалыс" ұйымының студенттері, "Код Пинк" және "Соғысқа қарсы Ирак ардагерлері", сондай-ақ бірнеше басқа ұйымдардың қолдауымен АҚШ Өкілдер палатасының және АҚШ Сенатының барлық мүшелеріне тоқтатуды тоқтату туралы символдық "бұйрықтар" жіберді. Бұл тоқтату практикасына және Ирак соғысына қарсы наразылықтың бір көрінісі болды. 2008 жылдың 12 наурызында студенттер Рейберн үйі мен Харт Сенаты кеңселерінің тұрақтарына кіреберістерін жауып, бұйрықтарды "орындады".

Құқықтық даулар

Әскерге шақыру шартының еріксіз ұзартылуына қатысты алғашқы белгілі заңдық шағым Америка Азаматтық соғысы кезінде туды, сол кезде жекелеген Эдвард А. Стивенс өзінің үш айлық әскери міндеттемесін ұзартқандығы үшін федералды үкіметке сотқа шағымданып арыз берді. Үкімет тарапынан қудалауды Соғыс министрі Эдвин Стэнтон жүргізді. Стивенс сотты ұтылып, қысқа мерзімге "нахақ әрекеттері" үшін қамауға алынды. Пентагонның "тоқтату саясаты" алғаш рет 1991 жылы Крейг Л. Шерманның ісі бойынша сот шешімінде айтылды. Шерман АҚШ Әуе күштерінің сержанты болды, оның әскери қызмет мерзімі нақты 4 жылға дейін шектелген. Бірақ 1990 жылы, "Шөл дауылы" операциясы басталғанда, президент Джордж Буш 12722-ші жарлықты шығарды, ол ұлттық төтенше жағдай жариялады, ал 12728-ші жарлық қорғаныс министріне, одан әрі қайта тапсыру құқығы бар, 10 U.S.C. § 673c бойынша президенттің өкілеттіктерін берді, бұл президентке әскери зейнеткерлікке немесе босатуға қатысты заңның кез келген ережесін тоқтатуға рұқсат берді. Осы ережеге және жарлыққа сәйкес, Крейг кейбір түсініспеушіліктерден кейін Сауд Арабиясына жіберілді. Ол 50 App. U.S.C. § 454(c)(1) негізінде habeas corpus туралы петиция берді, ол Конгресс (тек президент емес) соғыс немесе ұлттық төтенше жағдай жарияламайынша, әскери қызметке шақырудың еріксіз ұзартылуына тыйым салады. Сот Крейгтің 50 App. U.S.C. § 454(c)(1) негізінде сүйенгенін, ал үкімет 10 U.S.C. § 673c негізінде сүйенгенін атап өтті, екі ереже бір-бірімен қайшы келеді. Сот негізінен 10 U.S.C. 673c 50 App. U.S.C. § 454(c)(1) қарағанда жақында қабылданғанын, Конгресс кейінгі заңды қабылдағанда бұрынғы заңды білгені және кейінгі заң бұрынғы заңды түзеткені немесе жойғаны туралы болжамға сүйенді. Сонымен қатар, сот егер ережелер айқын қайшылықта болса, президенттің ұлттық қауіпсіздік мәселесіне жауап беру қабілетін шектеуге құлшынбады. Қазіргі тоқтату саясатына алғашқы заңдық шағым 2004 жылдың тамызында Калифорниядағы Ұлттық гвардияшы Дэвид Кволстың ісімен келді. Кволс әскерилер оның әскери қызмет мерзімін еріксіз ұзарту арқылы келісімшартты бұзғанын мәлімдеді. Алайда, судья Ройс С. Ламберт оның аргументтерін қабылдамады және іс тоқтатылды. Кволстың ісі апелляцияға берілген жоқ. 2004 жылдың қазанында анонимді Ұлттық гвардияшының шағымы бойынша "Джон Доу" ісі тіркелді, ол тоқтату саясатын рұқсат еткен заңның жарамдылығына қарсы шықты. Бұл талап сотта қабылданбады және АҚШ-тың 9-шы апелляциялық соты сот шешімін растады. Тоғызыншы округ соты 2005 жылдың мамырында Сантьяго Рэмсфелдке қарсы істе де ұқсас шағымды қабылдамады.

Үкіметтің жауабы

Бұрынғы Қорғаныс министрі Роберт Гейтс лауазымына кіріскен соң (2006 жылдың 18 желтоқсанында) жасаған алғашқы қадамдарының бірі ретінде командирлерге әскерилерді ұзақ мерзімге қызметте ұстауды (“stop loss”) азайтуға міндеттейтін жазба дайындады. АҚШ Армиясы мәлімдемесіне сәйкес, “stop loss” саясатына тап болған әскерилер енді 3-12 ережесіне сәйкес өтініш арқылы ерікті түрде қызметтен босатыла алады, бірақ олар 12-15 айлық міндетті мерзімді және 90 күндік бейімделу кезеңін (әскери қызметтен шығу рәсімдерін аяқтауға берілген уақыт) аяқтағаннан кейін ғана өтініш бере алады. Бұл саясат 2002 жылдың 5 қыркүйегінде бекітілген. Ол “stop loss” саясатына тап болған әскерилерге қызмет мерзімінің бастапқы аяқталу күнінен (ETS) немесе одан кем мерзімнен кейін бір жыл өткен соң ерікті түрде босатылуға мүмкіндік берді; зейнеткерлікке жарамсыз офицерлер мен кіші офицерлер бастапқы қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң демалысқа өтініш бере алатын болды; алғаш рет “stop loss” саясатына тап болған офицерлер мен кіші офицерлер 12 ай өткен соң босатылу туралы өтініш бере алатын болды; сондай-ақ зейнеткерлікке жарамды әскерилер зейнеткерлікке шығуға құқығы туған күнінен (20 жыл активті федералдық қызмет деп есептеледі) немесе “stop loss” күшке енгеннен кейін бір жыл өткен соң зейнеткерлікке шығуға өтініш бере алатын болды, егер солдат “stop loss” күшке енген кезде зейнеткерлікке шығу шарттарына сай болса. Бірақ 2008 жылдың сәуір айына қарай, министр Гейтстің бұйрығына қарамастан, “stop loss” саясатының қолданылуы 43%-ға өсті. “Stop loss” саясатына тап болған әскерилер орташа есеппен 6,6 айға артық қызмет етті, ал сержанттар мен аға сержанттар осы әскерилердің 45%-ын құрады. 2002 жылдан 2008 жылдың сәуір айына дейін 58 300 әскери “stop loss” саясатына тап болды, бұл активті әскер, резерв және Ұлттық гвардия әскерлерінің шамамен 1%-ын құрайды.

Stop-loss қолдануды азайту

2009 жылдың наурыз айында Гейтс "жоғалуды тоқтату" саясатының салдарына ұшыраған қызметкерлер санын күрт азайтуға бұйрық берді, 2010 жылдың маусым айына дейін бұл санды 50 пайызға азайту және 2011 жылдың наурыз айына дейін оны он адамнан да азға дейін төмендету мақсатын жариялады.

БАҚ-та

2005 жылы америкалық телесериал «Бостон заңгері»-нің «Жаппай қырып жоюдың сиқыршылары» атты эпизодында Алан Шор АҚШ әскерін ағасын жоғалтқандығы үшін сотқа берген клиенттің қорғауын жүзеге асырады. Ағасы Ұлттық гвардия қызметі шартында көрсетілген мерзімнен кейін Иракта қалуға мәжбүр болды, себебі «тоқтау шығыны» бағдарламасы қолданылды. «Тоқтау шығыны» атты фильм 2008 жылдың наурызында шықты, ол «тоқтау шығынына» жіберілгеннен кейін әскери қызметтен рұқсатсыз кеткен солдаттың (актер Райан Филипп ойнады) ойдан шығарылған оқиғасын көрсетеді. 2008 жылдың қыркүйегінде канадалық «The Border» телесериалының 2-ші маусымның премьерасында үш америкалық солдат Ниагара өзенінде жүзіп Канадаға қашып өтеді, олар босқын мәртебесін алу үшін «тоқтау шығыны» бағдарламасын заңдық негіз ретінде пайдаланады. 2010 жылы америкалық «Хаус» телесериалының «Тізбектерді жылжыту» атты эпизодында науқас Грегори Хаусқа әскери қызметін аяқтағаннан кейін «тоқтау шығыны» бұйрығы алғанын мойындайды. 2015 жылы «Соңғы кеме» эпизодында «тоқтау шығыны» сюжеттік құрал ретінде қолданылды. 16 адам кемеден түскім десе, бір сарбаздың келісімшарт бойынша әскери қызмет мерзімі үш аптаға артты. Егер оған кемеден түсуге рұқсат берілмесе, ол өзін «тоқтау шығынына» ұшыратқан деп есептер еді.