Кіріспе
Жаңа Зеландияның ең үлкен Marlborough Sound (; ресми түрде Pelorus Sound / Te Hoiere) – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының солтүстігіндегі Marlborough Sounds құрамына кіретін дыбыстардың ең үлкені. Marlborough Sounds – бұл шамамен 10 000 жыл бұрын соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін пайда болған, су астында қалған өзен аңғарларының жүйесі. Pelorus Sound-тың негізгі арнасы Кук бұғазынан оңтүстікке қарай тік беткейлі орманды төбелер арасымен шамамен 55 километрге созылып, Хавелок қалашығына жақын орналасқан басына жетеді. Pelorus-тың бірнеше ірі салалары бар, олардың ішінде Теннисон шығанағы, Tawhitinui Reach, Kenepuru Sound және Crail/Clova/Beatrix Bay кешені ерекше аталады. Оның жағалау сызығының ұзындығы 360 километрді құрайды. Pelorus Sound аймағындағы өнеркәсіп теңіз шаруашылығы, қарағай ормандары және туризмге негізделген. Жеке демалыс үйлері көбейіп келеді. Көптеген елді мекендерге құрлықпен жету қиын, сондықтан Havelock-тен аптасына үш рет қатынайтын Pelorus Express пошта қайығы қызмет көрсетеді. Маори тілінде Te Hoiere деп аталатын Maud аралы Pelorus Sound-та орналасқан арал. Бұл ғалымдар мен табиғатты қорғаушылардың ғана кіре алатын маңызды табиғи қорық.
Pelorus Sound (; officially Pelorus Sound / Te Hoiere) is the largest of the sounds which make up the Marlborough Sounds at the north of the South Island, New Zealand. The Marlborough Sounds is a system of drowned river valleys, which were formed after the last ice age around 10,000 years ago. Pelorus Sound has a main channel which winds south from Cook Strait for about , between steeply sloped wooded hills, until it reaches its head close to the Havelock township. Pelorus has several major arms, notably Tennyson Inlet, Tawhitinui Reach, Kenepuru Sound and the Crail/Clova/Beatrix Bay complex. Its shoreline runs for
Industry in Pelorus Sounds is based around marine farming, pine forestry and some tourism. Private holiday homes are becoming more common. Most of the settled places are hard to reach overland, and are serviced by the Pelorus Express, a mail boat which does three different weekly runs from Havelock. Maud Island, also called Te Hoiere in the Māori language, is a island in the Pelorus Sounds. It is an important nature reserve to which only scientists and conservationists have access.
Тарих
Жаңа Зеландияның жергілікті iwi (тайпасы) – Ngāti Kuia. Нгати Куиа тайпасының ауызша дәстүріне сәйкес, олардың атасы, Купе ұрпағы, өзінің вакасы Те Хойеремен Оңтүстік аралға келген. 1642 жылы Абель Тасман Д’Урвилл аралынан өтіп кетті. Француз және орыс саяхатшылары одан кейін ілесіп, 1770 жылдары капитан Джеймс Кук келді. 1838 жылы Филипп Четвод, «Коньки» кемесімен, Пелорус шығанағын алғаш рет зерттеді. Шығанақ осы экспедицияның құрметіне аталған. Пелорус – желкенді кемелерде қолданылатын навигациялық құрал. Бұл құралдың аты б.з.д. 203 жылы Ганнибалдың бағытшысының есімімен аталған. 1864 жылы Вакаминара аңғарында алтын табылды, нәтижесінде Хавелок қысқа мерзімге алтын іздеушілердің толаған орталығына айналды. 1865 жылы Пелорус шығанағының жоғарғы тармағы Махикипауада алғашқы ағаш өңдеу зауыты іске қосылды. Тағы да көп зауыттар салынды, ал жергілікті ағаш Жаңа Зеландия мен Австралияға экспортталды. ХХ ғасырдың басында ағаш өңдеу лагерьлерінің орнына сүт және қой шаруашылықтары келді. 1888 жылы Пелорус шығанағында Риссо дельфині пайда болды. Бұл дельфин «Пелорус Джек» деп аталып, әлемдегі алғашқы заңмен қорғалған дельфин атанды. «Пелорус Джек» «Француз» асуына қатынайтын кемелерге сүйемелдеп жүретін. Ол Пелорус шығанағына кіретін Нельсонға бағытталған кемелермен қосылып, сегіз шақырымға дейін олардың толқындарымен жүзе беретін. Ол олармен бірге асудан өтпесе де, асудан шығып келе жатқан кемелерді күтіп алатын. «Пелорус Джек» 1912 жылдың сәуір айында соңғы рет көрінді. «Француз» асуындағы шамшырақшы оның денесі жағалауда шіріп жатқанын хабарлады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кук бұғазы мен шығанақтың кіреберісін қорғау үшін Мод аралында жағалау бекіністері салынды. Бұл бекіністерге 6 дюймдік Mk 7 зеңбірек орнатымы және қазірге дейін сақталған қашықтықты өлшеу құралдары кірді. 1906 жылы Жаңа Зеландия өзінің алғашқы әскери кемесін – NZS Amokura атты оқу желкенді кемесін сатып алды. 1922 жылы ол көмір тасымалдау кемесіне айналды, ал 1953 жылы Пелорус шығанағының бір тармағы – Кенепуру шығанағындағы Сент-Омер шығанағына сүйретілді. Ол жерде ол қойма және кемежай ретінде пайдаланылды. 1955 жылы жарылғандығы хабарланды, ал оның қалдықтары шығанақтың оңтүстік жағалауында жатыр. 2014 жылдың тамызында шығанақтың атауы ресми түрде Pelorus Sound / Te Hoiere деп өзгертілді.
Теңіз шаруашылығы
Жаңа Зеландияның аквакультуралық экспортының 80 пайызы, құны жылына 200 миллион доллардан асып, Марлбороу саундтарынан келеді. Теңіз фермаларының көпшілігі Пелорус шығанағында орналасқан. Экспорттың басым бөлігі жасыл еріншең мидиялар құрайды. Жаңа Зеландияның Пелорус шығанағында өсетін Mycale hentscheli теңіз шүбірсізі қатерлі ісікке қарсы дәрі жасаудың кілті болуы мүмкін. Ғалымдар губкалар өндіретін пелорусид затын қатерлі ісікке қарсы препарат ретінде қалай пайдалануға болатынын зерттеуде. Теңіз шаруашылығымен айналысатын фермерлер Веллингтон қаласындағы Виктория университеті мен NIWA ұйымына осы губканы қолданыстағы мидия шаруашылығында өсіру әдісін әзірлеуге көмектесуде. Марлбороу саундтарында сынақпен мидия өсіру 1960 жылдардың соңында басталды. Пелорус шығанағының суларында мидия шаруашылығы Кенепуру шығанағы мен Крейл шығанағында құрылды. Кейіннен Пелорус Жаңа Зеландиядағы ең ірі мидия өндіруші аймаққа айналды. Алғашқыда мидиялар арқандарға ілініп, платформалардан төмен түсірілді. Бұл еңбекке көп күш жұмсалатын әдіс болатын, бірақ кейіннен ол жапондық ұзын желі жүйесінің жетілдірілген нұсқасымен алмастырылды. Бұл жүйеде мидия шабақтары тоқыма қаптарға салынып, иілген арқандардың қатарлап орналасқан тізбегінен, жүзбектердің көмегімен ілінеді. 1981 жылы саундтардың басында, Хаволок қаласында алғашқы арнайы мидия өңдеу зауыты жұмыс істей бастады. Хаволок жиналған мидияларды түсірудің басты орталығы болды, ал француздық бұғазы, Элейн шығанағы, Окиви шығанағы және Рай аңғарында тағы да бірнеше шағын өңдеу зауыттары салынды. Фермаларды басқару және жұмыс істеу, сондай-ақ мидияларды жинау және өңдеу зауыттарына тасымалдау үшін адам күші қажет. Осының нәтижесінде мидия шаруашылығы бірнеше жергілікті қауымдастықтармен тығыз байланысты. Күшті жаңбыр өзендерде және жер бетіндегі ағын суларда шөгіндінің көп болуына, сондай-ақ мал шаруашылығынан бактериялық ластануға әкелуі мүмкін. Бұл мидия өсіру аймақтарының жабылуына себеп болуы мүмкін. Жаңа Зеландияда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, теңіз фермалары балық үйірлерін қоршап алатын "дуски" дельфиндерінің тамақтану қабілетіне әсер етуі мүмкін. Сыртқы Пелорус аймағында, Бульвер және Уайтата ағысында шағала балығы да өсіріледі. Болашақта Кук бұғазында шағала балығы өсіру көлемі ұлғаюы мүмкін.
Қамыс орман шаруашылығы
1970 жылдан бері, жағалаулардың маңына кең аумақты экзотикалық (шалғай) орман отырғызылған. Көлемді ағаш Шекспир шығанағындағы терең су айлағынан, Пиктонның батысына қарай экспортталады.
Маори тілінде
Жаңа Зеландияның жергілікті халқы – маорилер. Жергілікті iwi, Ngāti Kuia, Ngāti Koata және Ngāti Toa өз халқына жақсы жұмыс табу мақсатында теңіз шаруашылығымен айналысады. Олар қасиетті жерлерін қорғау және өнеркәсіптік теңіз шаруашылығының қоршаған ортаға тигізер әсері туралы алаңдаулы. Олар кейбір даму жобаларына қарсылық білдірді, мысалы, өз халқының жеріне қайта оралуын бастаған аймақтағы мидия шаруашылығы және Хавелоктағы портты дамыту жобасы, онда жергілікті қоқыс полигоны мен Ngāti Kuia үшін қасиетті су жолының жанында орналасқан. Маори топтары қоныстар мен балық аулау квоталарынан түсетін табыс арқасында күшейіп, өз мүдделерін қорғауда белсенділік танытуда. Қоғамдық шиеленістер күшейді, кейбір тараптар маорилер дамуды тежейді деп санайды. Бұл тұщы су мөлшері жылына саундтың ауданына таратылатын судың тереңдігіне сәйкес келеді. Тұщы су мөлшері өте өзгермелі. Көбінесе бір жылда күндізгі жауын-шашын мөлшері мен өзен ағыны белгілі бір шектен асатын бірнеше жағдай болады. Тұщы су ағыны негізгі арнада эстуарлық айналым тудырады, нәтижесінде төмен тұздылықтағы су бетінен сыртқа қарай, ал жоғары тұздылықтағы су төмен қарай ағып тұрады. Бұл айналыммен байланысты негізгі арнадағы ағымдар әдетте , бірақ су тасқынынан кейін олар күрт өседі. Әрбір су тасқынынан кейін тұщы су саундтан баяу шығарылады, оның толық шығарылу уақыты шамамен 21 күнге бағаланады. Пелорус шығанағының кіреберісіндегі су тасқыны Жаңа Зеландияның жағалау аймақтарына тән, яғни жартылай тәуліктік су тасқыны, ол M2 (айлық, жартылай тәуліктік) және S2 (күндік, жартылай тәуліктік) су тасқыны компоненттерінің суперпозициясымен модульделген жазғы-қысқы циклды көрсетеді. Басқа да су тасқыны компоненттері, әсіресе N2 (жартылай тәуліктік, Ай орбитасының эллиптикалық түрінен туындайды), одан әрі модуляцияны енгізеді, сондықтан жазғы-қысқы цикл дәл қайталанбайды. Су тасқынының биіктігі қысқы циклде аралығында, ал жазғы циклде аралығында өзгереді. (Бұл мәндер 1997 жылдың шілдесінен 1998 жылдың ақпанына дейінгі Пелорус шығанағының кіреберісіндегі теңіз деңгейінің уақыт қатарынан есептелген.) Бұл су тасқыны сигналының Пелорус шығанағына таралуы толыққанды сипатталмаған, бірақ модельдер мен өлшеулер шығанақтың ішіндегі су тасқынының биіктігі кіреберістегіден шамамен 10-20% жоғары екенін көрсетеді. Шығанақ ұзын және кейбір жерлері тар болғандықтан, су ағындары күшті. Пелорус шығанағының гидродинамикасына әсер ететін тағы бір фактор – жел. Аймақтағы желдер әдетте күшті және тік беткейлі жер бедерімен бағытталады. Желдің бетке тигізетін күші ағымдарды тудырады, олар толыққанды сипатталмаған. Желдің күші сонымен қатар турбуленттілікті тудырады, бұл жер бетіндегі тұщы судың араласуына және әдетте қалыңдығы шамамен болатын тұзды-тұщы су қабатының пайда болуына әкеледі. Тұзды-тұщы су қабатының арасындағы пикноклин деп аталатын интерфейс ішкі толқын қозғалысын қолдайды. Пикноклиндегі толқындар, ішкі толқындар деп аталады, Пелорус шығанағында кең таралған. Олар көбінесе су тасқынымен туындайды, бұл жағдайда оларды ішкі су тасқыны деп атайды. Олар негізгі арнадан тыс шығанақтардағы ағынды және көлденең алмасуды басқаруда маңызды рөл атқарады. Мысалы, Беатрикс шығанағына кіреберісіндегі ағымдағы метрлік жазбалар айтарлықтай жартылай тәуліктік компонентті, жылдамдығына дейін көрсетеді. Бұл шығанаққа кіру және шығу қарапайым, біркелкі су тасқыны ағыны емес, өйткені оның амплитудасы жазғы-қысқы циклға сәйкес келмейді және бет пен түп арасында бірнеше сағаттық фаза айырмашылығы бар.
Қосымша сілтемелер
Рутланд, Джошуа (1900) "Тотараның жаңадан өсуі туралы" Жаңа Зеландия Корольдік қоғамының еңбектері мен хаттамалары, 33: 324–327.