Кіріспе

Қоғамдық білім берудегі жаратылыс және эволюция мәселесі заң, саясат және дін салаларында кең пікірталас пен қақтығыс тудырды. Әлем бойынша осы тақырыпқа қатысты әртүрлі көзқарастар бар. Көптеген батыс елдері заң арқылы ғылыми пәндер бағдарламасында тек эволюциялық биологияны оқытуды міндеттейді.

Шолу

Көптеген христиан конфессиялары Жер планетасындағы қазіргі өмір нысандарының түсіндірмесі ретінде қазіргі эволюциялық синтезге теологиялық қарсылық білдірмесе де, христиандық және ислам дініндегі әртүрлі әлеуметтік консервативті, дәстүрлі және фундаменталистік секталар мен саяси топтар биологиялық эволюцияны зерттеу мен оқытуға күшті қарсылық танытты. Осы христиандық және исламдық діни секталардың немесе саяси топтардың кейбір өкілдері ғылыми қауымдастықтың басым пікіріне ынталы түрде қарсы тұрады.

Австралия

Діни білім беру мұғалімдері арасында креационизм көзқарастары танымал болғанымен және кейбір мектептерде еріктілер тарапынан креационизмді оқыту материалдары таратылса да, көптеген австралиялық ғалымдар мұғалімдердің діни шектеулерсіз эволюция теориясын оқыту құқығын қорғап, белсенді ұстаным танытуда. Ғылымды оқытудың маңызды бөлігі – оқушылар мен мұғалімдерді ғылым ретінде ұсынылып отырған идеялардың дәлелдерін сыни тұрғысынан бағалауға ынталандыру. Қоғам бұл туралы нақты айтады, ғылым оқу бағдарламасында креационизм сияқты идеяларды догматикалық түрде оқыту, жас санадағы сыншыл ойлау қабілетін дамытуға кедеріл келтіреді және объективті қоғамдық білім берудің мүдделеріне зиян келтіреді. Бұл, әрі қарай ғылым мен технологияның прогресіне бөгет жасайды, өйткені студенттер болашақ ұрпақтың жетекшілері болады.

Бразилия

Бразилияда ғылым сабақтарында жаратылыс теориясын оқыту Білім министрлігі (MEC) тарапынан тыйым салынған. Діни білім беруге тыйым салынбаған, бірақ федералды конституция бойынша мемлекет ешқандай дінді таңдауға, насихаттауға немесе қаржыландыруға құқылы емес, себебі заң бойынша Бразилия – зайырлы мемлекет. Дегенмен, 2004 жылы Рио-де-Жанейро облысы білім беру департаментінің мектептеріндегі діни білім сабақтарының мұғалімдері жаратылыс теориясын ғылыми факт ретінде ұсына бастады. Бұл практиканы өздерінің жеке діни көзқарастарын жариялаған биліктегі саясаткерлер тікелей бастады, және олардың әрекеті бразилиялық ғалымдарды осы теріс әрекетке қарсылық білдіруге итермеледі. Мысалы, бразилиялық сенатор, Балық шаруашылығы және аквамәдениеттің бұрынғы министрі Марсело Кривелла эволюцияға діни негіздегі қарсылығын ашық білдірді. Мұндай елеулі ықпалдар зайырлы мемлекеттің қорғаушыларының назарын аударды.

Қытай

Эволюциялық теория Қытай Халық Республикасындағы мемлекеттік білім берудің бір бөлігі болып табылады. Жеке діни мектептер сирек болғандықтан, Қытай материгіндегі бастауыш және орта білім алатын оқушылардың көбісі эволюциялық теорияны қамтитын білім алады. Бірақ, бір зерттеу Қытай материгінде қолданылатын оқулықтардағы шектеулерді көрсетті, оның ішінде КСРО және АҚШ сияқты басқа елдерде қарастырылатын тақырыптардың жоқтығын да қамтиды.

Дания

2007 жылдың 25 сәуірінде парламент мүшесі Мартин Хенриксен (Дания халық партиясы) білім министрі Бертель Хаардерден (Данияның либералды партиясы) Харун Яхьяның "Жаратылыс атласы" (2006) кітабы қанша білім беру мекемесіне жеткізілгені туралы ақпарат сұрады. Министр бұл кітапты алған оқу орындарының саны туралы министрлікте мәлімет жоқ екенін жауап берді. Сондай-ақ, оқу материалдарын таңдау жергілікті мектеп басқармаларының құзырында екенін айтты. Оның пікірінше, бастауыш мектептегі биология сабақтарының басты мақсаты – оқушыларға тұқым қуалау және эволюцияның негізгі принциптерін түсіндіріп, биологиялық курстармен байланысты мәселелерді шешуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыру болып табылады. 2002 жылы жүргізілген сауалнамалар бойынша, сұрастырылған даниялықтардың 10 пайызынан азы эволюция теориясын анық түрде жалған деп мәлімдеді.

Үндістан

2023 жылдың сәуірінен бастап эволюция тақырыбы ғылым оқулықтарынан жойылды. Үндістанның Білім, зерттеу және оқыту жөніндегі ұлттық кеңесінің (NCERT) мәліметінше, бұл шешім COVID-19 пандемиясынан кейін оқушылардың жүктемесін азайту мақсатында қабылданды. Әлеуметтік-саяси кеңістікте индуистік ұлтшыл саясаткерлердің кейбіреуі эволюцияға күмәнмен қарады, бұл индуистік көзқарастар мен эволюция теориясының ұзақ тарихы бойындағы үйлесімділігіне қарамастан болды. Көптеген ғалымдар мен педагогтар оқулықтардан эволюцияға қатысты материалды алып тастауды сынады.

Иран

Ирандық ғылыми даму, әсіресе денсаулық сақтау саласындағы биологияның аспектілері, 1979 жылғы Иран революциясынан бері ислам үкіметінің мақсаты болып табылады. Ирандық шиит дінінің дәстүрлі тәжірибесі, фундаменталистік уаххабизмдегідей Құранның тікелей мағынасына емес, ижтихадқа бағытталғандықтан, Иран революциясына тікелей қатысқан бірнешеуін қоса алғанда, көптеген ықпалды ирандық шиит ғалымдары эволюциялық идеяларға қарсы емес, эволюцияның мұсылман дәстүрімен қақтығысатынына келіспейді.

Нидерланды

Нидерландыдағы кейбір топтар өз мектептерінде эволюциямен қатар креационизмді де оқытады. 2005 жылдың мамыр айында білім министрі Мария ван дер Ховен елдің әртүрлі діни топтары арасындағы диалогты ынталандыру үшін интеллектуалды жоба тақырыбын талқылауға болатынын айтқанда, интеллектуалды жоба туралы пікірталас күрт өршиді. Ол осы мәселе бойынша "академиялық дебатты қозғауға" тырысты. Бірақ, кейбір ғалымдардың күшті қарсылығынан кейін, ол осы орайда конференция өткізу жоспарларынан бас тартты.

Норвегия

1986 жылы Норвегияның сол кездегі Діни істер және білім министрі Кьелл Магне Бондевик бастауыш және орта мектеп деңгейлері үшін жаңа білім беру жоспарларын ұсынды, онда эволюция теориясына күмәнмен қарастырылып, адамзаттың пайда болуына қатысты түпкілікті жауаптың белгісіз екендігі айтылды. Бұл ұсыныс қырқыс пікір тудырғаннан кейін алынып тартылды.

Пәкістан

Пакистан университеттерінде эволюция оқытылмайды деген мәлімдемелер болғанымен, Пакистанның Жоғары Білім беру комиссиясы – курстық мазмұн стандарттарын белгілейтін федералды орган – микробиология, биоинформатика, зоология, ботаника және тағы да басқа курстар бойынша эволюция туралы білу және түсінуді міндетті деп санайды. 2006 жылы Пәкістан Ғылым академиясы "Эволюцияны оқыту" тақырыбындағы Академиялар аралық панель мәлімдемесіне қол қойды. Ричард Докинс сияқты биологтардың жаратылыс-эволюция даулары туралы көптеген заманауи еңбектері жалпы сатуға қолжетімді.

Польша

2006 жылы Польшада білім вице-министрі Мирослав Оржеховский эволюцияны польшалық мектептерде оқытылатын жалғандық деп сынаған кезде жаратылыстану туралы пікір қақтығысы туды. Оның жоғары лауазымды тұлғасы, Ұлттық білім министрі Роман Гиртих, эволюция теориясы "біздің елдегі көптеген ғалымдар оны дұрыс теория деп санайтын болса" польшалық мектептерде оқытыла беретінін мәлімдеді. Гиртихтің әкесі, Еуропалық парламент депутаты Мачей Гиртих эволюция іліміне қарсы болды және "әр мәдениетте біз динозаврларды еске түсіретін белгілер бар. Шотландтардың Нессиі бар, ал біз, поляктардың Вавель аждаһасы бар" деді.

Румыния

1998 жылы христиан-демократиялық сенатор және грек-католик діни қызметкер Иоан Моисин Румынияның Білім министрлігіне биология және философия оқулықтарын Киелі кітаптағы жаратылыс туралы түсініктерге қайшы келмеуі үшін қайта қарастыру үшін католиктерден тұратын комиссия құруды ұсынды. Моисин студенттердің діни ұстаздарынан Құдай адамды жаратқанын білгеннен кейін, биология мен философия пәнінің мұғалімдерінен адам мен маймылдардың Дарвиннің табиғи іріктеуі арқылы эволюция нәтижесінде ортақ атадан тарағанын үйренуіне қарсы болды. Моисиннің комиссия құру туралы ұсынысы сонымен қатар, мұғалімдер мен дін қызметкерлерінен құралған өкілдерді қамтитын және тек Румыния Президентінің тікелей билігіне бағынатын, қоғамдық білімді бақылау үшін Қоғамдық Мораль Кеңесін құруды көздеді. Румыния Парламенті мен Білім министрлігі бұл ұсыныстарды жете қарастырмады. Дегенмен, 2006 жылдан бастап жаңа басылған мектеп оқулықтарынан Дарвиннің эволюция теориясы алынып тасталды және қайтадан енгізілген жоқ.

Ресей

2006 жылдың желтоқсан айында Санкт-Петербург қаласында (Ресей) тұратын мектеп оқушысы және оның әкесі Ресей мектептерінде эволюция тақырыбын оқыту мәселесін сотқа көтерді. Ресей Білім министрлігі эволюция теориясын қолдайды. Ресей православие шіркеуінің өкілдері бұл сот процесін қолдады. 2007 жылдың ақпан айында бірінші инстанция соты, ал шілде айында екінші инстанция соты Министрліктің пайдасына шешім шығарды. 2014 жылдың тамызында Қазан қаласының әкімі Илсур Метшин мектептерде "Дарвин теориясы" оқытылатынына өзінің таңғалуын білдірді. Ол мектеп оқу бағдарламасы мәселесін федералдық деңгейде көтеру ниетінде екенін қосты.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясы діни мемлекет ретінде ғылым білімінде эволюция теориясын жоққа шығарды. Сауд Арабиясы Білім министрлігі бекіткен ғылым оқулықтары Дарвинді Батыс философиясымен байланыстырып, оны қабылдамай, "проблемалық" деп санайды. Сауд Арабиясының эволюцияны жоққа шығаруы елдегі секуляризацияның болмауынан, білім беру жүйесінің дамуынан және біртекті діни халқынан туындады. Дінтанушы ғалым Шейх Саад әл Шитри: "Осы университетте шариғат комитеттерін құрып, осы зерттеулерді бақылап, шариғатқа (ислам заңдарына) қайшы келетінін қарастыру ұсынылады" деді. Ислам мемлекеті ретінде Сауд Арабиясының білім беру саясаты исламдық көзқарастың негізінде құрылған. Бұл түрлі ғылым оқулықтарында көрсетілген, мысалы, 6-сынып оқулығы Құранның "Біз әрине, адамды ең жақсы үлгімен жараттық" деген аятын келтіріп, құдайлық жаратылысты үйретеді. BBC хабарлағандай, "ғалымдардың, мұғалімдердің және оппозициялық партиялардың наразылығынан кейін" Чоличтің орынбасары Милан Брдар: "Мен Чарльз Дарвиннің әлі тірі екенін растау үшін келдім" деп мәлімдеді және шешімнің кері қайтарылғанын жариялады. Чолич үкіметтің "бүкіл үкімет жұмысына әсер ете бастаған проблемаларды" тудырғандығынан кейін отставкаға кетті.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Корея мемлекеттік мектептерінің оқу бағдарламасына эволюция теориясы кіреді. Дегенмен, 2012 жылы Оңтүстік Корея Білім министрлігі кейбір жоғары сынып оқулықтарынан осы теорияға қатысты мәліметтерді алып тастауды тапсырды.

Түркия

Түркияда, халықтың көпшілігі мұсылман болған елде, эволюция көбінесе даулы мәселе болып табылады. Эволюция 1920-30 жылдардағы Түркия революциясынан кейін мектеп бағдарламасына енгізілді. Саид Нұрси және оның ізбасарлары сияқты наразылықтар болды, бірақ қарсылық аса күшті болған жоқ. 1980 жылдары консерваторлар билікке келді және АҚШ-тағы ғылыми креационистердің идеяларын эволюцияны жоққа шығару құралы ретінде пайдаланды (Ислам креационизмі Жердің жасы туралы мәліметтерге қатысты нақты емес болғанына қарамастан). Түркиядағы эволюцияға қарсы топтардың бірі – 1990 жылы Аднан Октар құрған Стамбулдағы Bilim Araştırma Vakfı (BAV), яки «Ғылымды зерттеу қоры». Оның қызметтері эволюция іліміне қарсы науқандарды қамтиды. Бұл ұйым Солтүстік Америкадан тыс жердегі ең күшті эволюцияға қарсы ұйымдардың бірі деп есептеледі. АҚШ-тағы креационистік ұйымдар, мысалы, Жаратылыс зерттеу институты (ICR) олармен бірлесіп жұмыс істеді. Кейбір ғалымдар осы топтың жариялаған эволюцияға қарсы кітаптарының (мысалы, Харун Яхьяның «Эволюция – алдау» (1999) кітабы) нақты биология оқулықтарынан да ықпалды болғанына наразылық білдірді. Парламент депутаты және медицина профессоры Әли Герен жоғары мектептерде эволюция оқытуға қарсы күресті, ол мұндай білімнің кері әсер ететініне сенді. Жағдай өте нәзік, ал білім берудегі эволюцияның мәртебесі үкіметтен үкіметке өзгереді. Мысалы, 1985 жылы Ұлттық білім, жастар және спорт министрі Вехби Динчерлер ғылыми креационизмді жоғары мектеп оқулықтарына қосты, сонымен қатар Дарвинизммен қатар Ламаркизмді де ұсынды. Тек 1998 жылы жағдай біршама өзгерді, оқулықтарда тепе-теңдік көзқарас ұсынылды, бірақ креационизм мен Ламаркизм де айтылды. 2008 жылдың сәуірінде сотталушы соттан ақталды және судья кітапты тыйым салуға қарсы шешім шығарды, себебі ол ой еркіндігін шектеді. Эволюциялық теорияны қорғаған түрік ғалымдарына өлім қаупі келді, мысалы, түрік биологы Айкут Кенсеге «соңғы күндеріңді жақсы өткіз» деген электрондық хат келді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында креационистер мен эволюция теориясын қолдаушылар мемлекеттік мектептердегі ғылым сабақтарында креационизм мен эволюцияның заңдық статусы үшін ұзақ жылдардан бері күресіп келеді. Жоғарғы Соттың "Эдвардс против Агиллард" шешімі лимондық тестті белгіледі, ол мемлекеттік мектептерде креационизмді оқытуды шектейді. Дегенмен, 2014 жылдың өзінде АҚШ-тың кем дегенде 13 штаты, чартерлік мектептерде немесе мемлекеттік қаржыландырумен ішінара қолдау көрсетілетін жеке мектептерде креационистік мазмұнды оқытуға рұқсат береді. 2022 жылы Жоғарғы Соттың "Карсон против Макин" шешімі мектеп ваучерлік бағдарламасы діни жеке мектептерді шеттетуге болмайтынын талап етеді. Бұл, ваучерлік бағдарламасы бар кез келген штаттың креационизмді оқытатын мектептерге ваучер ақшасын беруіне кедергі келтірмеуі мүмкін.