Кіріспе

Ежелгі саксон өлеңі Хелианд (/h/ɛ/l/i/ən/d/) – 9 ғасырдың бірінші жартысында жазылған ескі саксон тіліндегі эпикалық аллитеративтік өлең. Атауы ескі саксон тілінде "құтқарушы" деген мағынаны білдіреді (немiс және голланд тілдерінде де "құтқарушы" мағынасында қолданылады), ал өлең – Иса Мәсіһтің өмірін германдық эпостың аллитеративтік стилінде баяндайтын Киелі кітапқа сәйкес қайта жазылған нұсқа. Хелианд – ескі саксон тіліндегі ең ірі жазба жұмыс. Өлеңнің екі толық қолжазба және төрт үзінді нұсқасы сақталғандықтан, ол бұл кезде кең таралған және танымал болған деуге болады. Ол шамамен 6000 жолдан тұрады. Сонымен қатар, префатиосы бар, оны 814-840 жылдар аралығында патша болған Людовик ІІ немесе 806-876 жылдар аралығында өмір сүрген Людовик Герман тапсырыс берген болуы мүмкін. Бұл префатио алғаш рет 1562 жылы Маттиас Флациймен басылып шығарылған, бірақ қолжазбаларда оның құқықтық мәні жоқ, дегенмен, көбінесе нақты деп есептеледі. Өлеңнің өзі қазіргі заманда алғаш рет 1587 жылы Франсискус Юниус (кіші) бір үзіндісін көшірген кезде айтылды. Ол 1705 жылы Джордж Хикс баспаға шығарды. Өлеңнің алғашқы қазіргі заманғы басылымы 1830 жылы Иоганн Андреас Шмеллер жариялады.

Тарихи контекст

Гелианды император Людовик Благочестивый шамамен 830 жылы сакстардың христиан дініне қатысты бейтараптылығына қарсы күресу үшін жаздырған болуы мүмкін. Саксондар 8-шы ғасырдың соңы мен 9-шы ғасырдың басында Видукинд басқарған сакстар мен Карл Ұлы басқарған франктар арасындағы 33 жылдық соғыстан кейін христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды. Гелианды жазған шақта саксондық стелинга, яғни төменгі әлеуметтік топтардың көтерілісі болды. Мерфи Гелианның еуропалық қоғам тағдырына тигізген маңызды әсерін көрсетеді; ол Гелиан авторы "христиандық пен германдық жауынгерлік қоғам арасындағы ерекше мәдени синтезді жасады – бұл синтез бір күні толыққанды дамыған рыцарлық мәдениетке гүлдеп, ортағасырлық Еуропаның негізін қалауға арналған тұқым егіпті" деп жазады.

Қолжазбалар

Ізгі хабар тарихына арналған 9 ғасырлық поэма, оның алғашқы редакторы Дж. А. Шмеллер Гелианд (текстегі Құтқарушы сөзі, ежелгі ағылшын тіліндегі hǣlend және қазіргі неміс және голланд тілдеріндегі Heiland сөздерімен сәйкес келеді) деп атады. Жаратылыс кітабына негізделген поэманың үзінділерімен бірге, бұл ежелгі сакстардың – яғни өздерінің бастапқы мекенінде қалған сакстардың поэзиялық әдебиетінің қалған бөлігі болып табылады. Толық күйінде шамамен 6000 жолдан тұрған, оның бөліктері екі дерлік толық қолжазбада және төрт фрагментте сақталған. Британ кітапханасындағы Котон қолжазбасы, шамамен 10 ғасырдың екінші жартысында жазылған, Еммауға саяхат туралы әңгіменің ортасында аяқталатын толық қолжазбалардың бірі. Оның құрылымы түпнұсқа нұсқаға жақын деп есептеледі, себебі ол фиттс немесе әндерге бөлінген. Мюнхен қолжазбасы 85-ші жолдан басталады, көптеген үзілістері бар, бірақ Лұқаның Ізгі хабарының соңғы тармағына дейін тарихты жалғастырады, алайда сөйлемнің ортасында, соңғы екі фиттс жоқ. Бұл қолжазба қазір Мюнхендегі Бавария мемлекеттік кітапханасында сақталады. Ол жоғары сапалы бұзау терісінен жасалғандықтан, жақсы жағдайда сақталған. Мәтіннің үстіндегі неумдар Гелианд әнмен орындалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1881 жылы Прагада табылған фрагмент 958–1006 жолдарды, ал 1894 жылы Ватикан кітапханасында К. Зангемейстер тапқан фрагмент 1279–1358 жолдарды қамтиды. Жақында табылған тағы екі фрагмент бар. Біріншісі 1979 жылы Штраубингтегі иезуиттік гимназиясында Б. Бишофф тапты және қазір Бавария мемлекеттік кітапханасында сақталады. Ол үш параққа жуық және 157 өлең жолынан тұрады. Соңғы фрагмент 2006 жылы Лейпцигте Т. Доринг пен Х. У. Шмид тапты. Бұл фрагментте бір ғана парақ бар, онда 47 өлең жолы бар, қазіргі уақытта Альбертина кітапханасында сақталады.

Авторлығы және көне саксондық Жаратылыс кітабына қатынасы

Бұл өлең Жаңа Ғимаратқа тікелей емес, псевдо-Татианның «Евангелиялық үйлесімділігіне» негізделген. Ол автордың Алькуин, Беде және Рабанус Маурус жазған түсіндірмелермен таныс екенін көрсетеді. Ертегі зерттеулер, әсіресе Браунның, Гелиандты Ескі саксондық «Жаратылыс» авторы жазған деген болжам жасады, бірақ ғылыми консенсус бұл көзқарастан ауысты; Сиверс Браун зерттеуін жариялаған кезде бұл болжамнан бас тартты. Бұл өлеңнің көп бөлігі тек Ескі ағылшын тіліндегі аудармада ғана сақталған. Бастапқы тілінде сақталған мәтіндер жоғарыда аталған Гелианд фрагментімен бірге Ватикан қолжазбасында кездеседі. Бір тілде немесе екіншісінде келесі үш фрагмент бар: (I) Ескі ағылшын тіліндегі «Жаратылыс» аятының 235–851 жолдары ретінде пайда болған үзінді (MS Junius 11) (бұл фрагмент «Жаратылыс А» деп аталады, оны өлеңнің қалған бөлігінен, «Жаратылыс А»-дан ажыратып), періштелердің бүлігі және Адам мен Хауаның азғырылуы мен құлдырауы туралы. Бұның 790–820 жолдарға сәйкес келетін қысқа бөлігі бастапқы Ескі саксон тілінде де бар. (2) Қаин мен Абель туралы 124 жолды баяндаған. (3) Содомның жойылуы туралы 187 жолды баяндаған. «Жаратылыс» кітабының негізгі көзі – Киелі кітап, бірақ Эдуард Сиверс Альцимус Авитустың екі латын өлеңін, «De initio mundi» және «De peccato originali» едәуір қолданғанын көрсетті. Екі өлеңде де дарындылық пен машықтанған шеберлік көрінеді, бірақ ақынның қасиетті нәрседен тым алыстамау қажеттілігі кедергі келтіргені сөзсіз. Оның тапсырмасының сипаты жүктеген шектерде, оның көздерін пайдалану ерекше еркін, поэтикалық өңдеуге жарамсыз егжей-тегжейліліктер өткізіліп тасталады немесе кейбір жағдайларда батыл өзгертіледі. Көптеген жерлерінде оның шығармалары ежелгі германдық эпостың көшірмесі емес, оның шынайы үлгісі деген ойды тудырады, бірақ ол германдық дәстүрден басқа батырлардың іс-әрекеттеріне қатысты. Гелиандта Құтқарушы мен Оның елшілері патша мен оның адал жауынгерлері ретінде бейнеленеді. Кейбіреулер дәстүрлі эпикалық сөз тіркестерін қолдану, Киневульф немесе Андреас авторы сияқты, қабылданған үлгілерді ғана емес, батыл тақырыптарды әнге үйренген адамның өздігінен білдіру тәсілі деп санайды, ал басқалары Гелианд басқа неміс өлеңдерінің формуласын мұқият зерттегеннен кейін әдейі және әдістемелік түрде құрастырылған деп санайды. «Жаратылыс» кітабының үзінділерінде Шайтан мен оның әскерінің бүлінуін суреттейтін керемет үзіндіден басқа, батырлық сипаты аз. Ол да Джон Милтон сияқты Шайтанды тек жамандықтың бейнесі ретінде емес, күнәға батқан бас періште ретінде қарастырған. Біршама қызық, бірақ өте табиғи, Қаин ұлы Енох көкке аударылған Енохпен шатасады – бұл қателік, ол Ескі ағылшынның авторы «Жаратылыс», бірақ (болған мәтінге сәйкес) Енох пен Енос есімдерін шатастырады. Гелианд пен оған ілеспе өлеңнің шығу тегіне қатысты сыртқы дәлелдер 1562 жылы Флаций Ильрикус басып шығарған латын құжатында бар. Бұл екі бөлімнен тұрады; бірі прозада, (бәлкім, Флацийдің өзі шығарған шығар) «Praefatio ad librum antiquum in lingua Saxonica conscriptum»; екіншісі өлеңде, «Versus de poeta et Interpreta hujus codicis» деп аталады. «Преефатио» кітабында: «Преефатио» кітабының басында Людвиг Пейус императоры өзінің қол астындағы азаматтарының Құдай сөзін өз тілінде білуге құштар екенін айтады. Ол бұған Құдайдың бұйрығын алғандықтан, ақынның айтқандарын орындауға дайын еді. Ол Киелі кітаптың ең маңызды бөліктерін керемет шеберлікпен өлең түрінде аударды. «Преефатио» жалғастыра отырып, ол ақынның, ол уақытқа дейін поэзия өнерін білмейтін, түсінде құдай заңдарының ережелерін өлеңге айналдыруды ескерткенін айтады, ол мұны соншалықты шеберлікпен істеді, оның шығармасы әдемілігі бойынша барлық басқа неміс поэзиясынан асып түседі (Ut cuncta Theudisca poemata suo vincat decore). «Верс» Беданың Кадмонның арманы туралы баяндамасын қайталайды, бірақ арман туралы айтпайды, бірақ ақынды малшы ретінде сипаттайды және оның өлеңдері жаратылыстан бастап, әлемнің бес дәуірінің тарихын Мәсіхтің келуіне дейін байланыстыратынын айтады.

Авторлығы

Кейбір ертедегі ғалымдардың "Префацио" мен "Версус" қазіргі заманғы жалған болуы мүмкін деген күдігін "виттеас" сөзі жоққа шығарады, бұл Көне саксон тіліндегі "фихтеа" сөзі, ол Көне ағылшын тіліндегі "фитт" сөзіне сәйкес келеді және поэманың бір бөлігін білдіреді. 16 ғасырдағы ғалымның осы сөзбен таныс болуы мүмкін емес, ал ішкі дәлелдер проза мен өлеңнің ерте пайда болғанын нақты көрсетеді. "Версус" өздігінен қарастырылғанда, ол Кэдмонмен байланысты болуы мүмкін; бірақ соңғы жолдарда әлемнің бес дәуірі туралы айтылуы, әрине, "Хелиандтың" басының еске түсіруімен байланысты (46–47 жолдар). Сондықтан "Версус" және "Префацио" "Хелиандты" жазған автордың Ескі Ұстазды поэтикалық түрде беруін растайды. Егер олардың куәліктері қабылданса, онда "Жаратылыс" үзінділерінің оған тиесілі екендігі расталады, бұл олардың "Хелиандтың" бір бөлігімен бірге бір қолжазбада кездесетіндігімен расталады. "Префацио" император Людвиг туралы қазіргі уақытта сөйлегендіктен, оның бұрынғы бөлігі, кем дегенде, оның билігі кезінде жазылған болуы мүмкін, яғни 840 жылдан кешіктірмей. Ғалымдардың жалпы пікірі бойынша, ақындардың арманда шақыруын алған ақынды бейнелейтін соңғы бөлігі кейінгі қолмен жазылған, ал арманға сілтеме жасайтын алдыңғы бөлігіндегі сөйлемдер осы екінші автордың қосымшалары. Бұл қосымшалардың және "Версус" жазбаларының күні маңызды емес, өйткені олардың мәлімдемелеріне сенуге болмайды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, "Хелианд" авторы, тағы бір Кэдмон – өзіне оқылған қасиетті жазбаларды өлеңге айналдырған білімсіз адам – болуы мүмкін емес, өйткені көптеген үзінділерде дереккөздер мәтіні өте тығыз сақталған, сондықтан ақынның өзі алдындағы латын кітаптарымен жазғаны анық. Алайда басқа тарихшылар бұл аудармаларды 9 ғасырдың екінші ширегінде Татианның "Диатессарон" кітабынан ескі жоғарғы неміс тіліне жол-жобалап аударылған аудармаларға қарағанда еркін аударма деп қарастырғандықтан, автордың сауатсыз болуы мүмкін деген ойды жоққа шығаруға болмайды деп айтады. Сонымен қатар, поэма өзінің құрылымының көп бөлігін Көне ағылшын, Көне норвег және Көне жоғарғы неміс аллитеративтік поэзиясымен бөліседі, олардың барлығы тек ауызша қол жетімді және әншіден әншіге берілетін батырлық поэзияның түрлерін қамтиды. "Гелиандта" кездесетін белгілі бір сөздер мен сөз тіркестерінің қайталануы, сондай-ақ сәйкессіздіктердің ретсіз басталуы (сөйлемдер аллитерация үшін жолдың басында емес, жолдың ортасында басталады), олар жазбаша мәтін ретінде ыңғайсыз көрінеді, бірақ "Гелиандты" бұрын кешкі астан кейін мед залында немесе монастырда ән айту үшін ән ретінде қарастырған кезде мағыналы. "Еркін фолионың" бірінші бөлігінің қазіргі уақыттағы куәлігін жоққа шығаруға ешқандай себеп жоқ, өйткені "Гелиандты" жазған автор императордың тапсырмасы бойынша өзінің үлкен тапсырмасын орындамас бұрын, ақын ретінде атақ-даңққа ие болды. Латын тілін жеңіл оқи алатын сакс христиандарының діни қызметкер немесе монастырьға кірудің орнына скап немесе музыканттың шақыруын орындауды таңдағаны мүмкін емес; егер мұндай адам болса, оны император өзінің жоспарын орындау үшін таңдауы табиғи болар еді. Жоғарыда айтылғандай, "Хелиандтың" көптеген бөліктерінің тоны ежелгі эпостың тек қана еліктеушісі емес, сонымен қатар батырлық тақырыптарды әндетуге дағдыланған адамның тоны.

Неміс христиандығы

Ғалымдар Гелиандтың жалпы үні мәтінді германизацияланған христиандықтың немесе христиандығымен сіңген Германияның мысалы ретінде қарастыруға бола ма деген мәселеде пікір келіспейді. Кейбір тарихшылар неміс соғыс және аділетсіздік дәстүрлері, сондай-ақ күшті болғаннан гөрі төмендікпен болудың артық екендігі туралы жатқан мәні, мәтіннің германизацияланған христиандыққа көбірек сәйкес екенін көрсетеді. Басқа ғалымдар төмендік туралы хабардың өте айқын екенін, бұл мәтінді христиандығымен сіңген Германияның күшті бейнесі ретінде көрсетеді деп санайды. Бұл талқылау маңызды, себебі ол екі мәдениеттен қайсысы екіншісіне күштірек әсер еткенін анықтайды.

Лютер қолданған

Көптеген тарихшылар Мартин Лютердің "Хелианд" кітабының бір данасына ие болғанына келіседі. Лютер, Ілтебіштің (Евангелияның) халық тіліне аударылуын ынталандыру үшін "Хелиандты" мысал ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, Лютер Ілтебіштің басқа нұсқаларына қарағанда "Хелиандта" ұсынылған тілді де артық көреді. Мысалы, көптеген ғалымдар Лютердің "Хелиандтағы" періштелердің Марияға айтқан сәлемі – "Сенің Раббың үшін тым қымбатсың" деген сөздеріне әуестенгенін айтады, себебі ол адамды "мүсіркеге толы" деп атау идеясын ұнатпады.

Каноникалық емес шығу тегі

Хелиан мен Тома Евангелиясының байланысы бар ма, жоқ па деген пікір қақтығысы бар. Тома Евангелиясы – 1956 жылы табылған, елші Томаға жатқызылатын яһуди-христиандық Евангелия. Голландиялық ғалым Квиспелдің пікірінше, Хелиан авторы Татианның 160-175 жылдары жазған Евангелиялардың үйлесімділігі – Диатессаронның алғашқы нұсқасын пайдаланған, осылайша Тома Евангелиясымен байланысты. Ал Крогманн сияқты басқа ғалымдар Хелианда Диатессаронға тән поэтикалық стильдің сақталғанын, бірақ автордың бұл дереккөзге сүйенбеген болуы мүмкін екенін, демек Хелианның Тома Евангелиясымен ешқандай байланысы жоқ екенін айтады.

Басылымдар

Гелиандының алғашқы толық басылымын Дж. А. Шмеллер 1830 жылы жариялады; сөздік пен грамматиканы қамтитын екінші том 1840 жылы шықты. Стандартты басылым – Эдуард Сиверстің (1877) басылымы, онда Котон және Мюнхен қолжазбаларының мәтіндері қатар келтірілген. Ол сөздікпен жабдықталмаған, бірақ өлеңнің лексикасы, синонимиясы және синтаксистік ерекшеліктерінің егжей-тегжейлі және құнды талдауын қамтиды. Мориц Хейннің (3-басылым, 1903), Отто Бегагельдің (1882) және Пол Пайпердің (1897, сонымен қатар Жаратылыс фрагменттерін қамтитын) басылымдары да пайдалы. Ватикан қолжазбасында сақталған Гелианд және Жаратылыс үзінділері 1894 жылы Карл Зангемейстер мен Вильгельм Браун тарапынан "Bruchstücke der altsächsischen Bibeldichtung" деген атпен жарық көрді. Джеймс Э. Кэти "Heliand: Text and Commentary" (2002) (Morgantown: West Virginia University Press,) еңбегін жазды, онда мәтіннің түпнұсқа тіліндегі өңделген нұсқасы, ағылшын тіліндегі түсіндірмелер және ескі саксон тілінің өте пайдалы грамматикасы, сондай-ақ осы нұсқада кездесетін барлық сөздерді анықтайтын қосымша сөздік бар.

Аудармалар

Гелианд: Ежелгі саксон тілінен аударған, Мариана Скотт, UNC Германия тілдері мен әдебиеттеріндегі зерттеулер, 52 (Чэппел-Хилл: Солтүстік Каролина университеті баспасы, 1966); HTML цифрландыру.
Гелианд: Саксон Евангелиясы, аударған Г. Рональд Мерфи (Нью-Йорк: Оксфорд Университет Пресс, 1992).
Ескі саксондық Гелианды түсіндірмелі ағылшын тіліне аударма: тоғызыншы ғасырдағы германдық эпикалық стильдегі Библиялық парафраз, аударған Тоня Ким Дьюи (Эдвин Меллен Пресс, 2010).
2012 жылы Гелианның төрт аудармасы төрт қазіргі саксон диалектісінде жарияланды (Uitgeverij TwentseWelle, қазір Uitgeverij Twentse Media): Твеантс (аударған Анна ван дер Мейден және доктор Гарри Моршюс), Ахтерхоекс (Хенк Кроссенбринк және Хенк Леттинк), Гронингс (Сиес Волтжер) және Мюнстерланд (Ханнес Деминг), сондай-ақ Тимоти Содманның ежелгі саксон мәтінінің сындық басылымы. 2022 жылы екі аударма қосылды, біреуі Стелингверфс, екіншісі Салландс тілінде.

Зерттеулер

Лютердің Гелианды: Лейпцигтегі ескі саксон эпосының қайта жандануы (2011) Тимоти Блейн Прайс жазған, автордың жеке зерттеулері мен саяхаттарының нәтижелерін егжей-тегжейлі баяндайтын жеке басылым кітап. Валентин А. Пакис редакциялаған "Ескі саксон Гелиандына қатысты көзқарастар" (2010) сын мақалалары мен түсіндірмелерді қамтиды. Г. Рональд Мерфи "Саксон құтқарушысы: Ізгі хабардың тоғызыншы ғасырдағы германдық түрленуі" (1989) (Нью-Йорк: Оксфорд университеті баспасы) еңбегін жариялады.