Солтүстік Америка тілдері: Уто-Ацтек тобы

Кіріспе

Солтүстік Америка тілдері туысы

Уто-ацтек, Уто-ацтек (Uto aztecan, Uto Aztekan; немесе (сирек ағылшын тілінде) Уто-науатль) – Американың жергілікті тілдерінің туысы, құрамында отыздан астам тіл бар. Уто-ацтек тілдері негізінен АҚШ-тың батыс бөлігінде және Мексикада таралған. Тілдер отбасының атауы оның құрамына Юта штатындағы юте тілі мен Мексикадағы науатль тілдері (сонымен қатар ацтек тілі деп те аталады) кіретінін көрсету үшін жасалды. Уто-ацтек тілдерінің туысы Америкадағы тілшілер саны, тілдер саны және географиялық таралуы бойынша ең ірі тілдік топтардың бірі болып есептеледі. Туыстағы ең солтүстік тіл – шошони тілі, ол солтүстікке қарай Айдахо штатындағы Сальмонға дейін таралған, ал ең оңтүстік тіл – Сальвадор мен Никарагуаның пипиль тілі. Ethnologue деректері бойынша, отбасыдағы тілдердің саны 61-ге жетеді, ал тілдерді меңгергендердің саны 1 900 412 адамды құрайды. Олардың 85%-дан астамы науатль тілдерінде сөйлейді. Туыстың ішкі жіктелуі көбінесе оны екі тармаққа бөледі: АҚШ-тың барлық тілдерін қамтитын солтүстік тармақ және Мексиканың барлық тілдерін қамтитын оңтүстік тармақ. Алайда, бұл жіктелу генетикалық немесе географиялық сипаттама ретінде қарастырылуы тиеуі талқылауда. Осы деңгейден төменгі жіктелудегі негізгі тармақтар жақсы қабылданады: нумик (команч және шошони сияқты тілдерді қоса алғанда) және калифорниялық тілдер (бұрын такя тобы деп аталған, оның ішінде кахуилла және луисено) солтүстік тілдердің көп бөлігін құрайды. Хопи және тюбатулабал тілдері осы топтардан тысқары тілдер болып саналады. Оңтүстік тілдер тепиман тілдеріне (о'одхам және тепехуанды қоса алғанда), тарахумаран тілдеріне (рарамури және гуарихионы қоса алғанда), кахитан тілдеріне (яки және майо тілдерін қоса алғанда), корахолан тілдеріне (кора және хуичоль тілдерін қоса алғанда) және науатль тілдеріне бөлінеді. Уто-ацтек тілдерінің алғашқы отаны АҚШ-тың оңтүстік-батысы немесе, мүмкін, Мексиканың солтүстік-батысы деп есептеледі. Басқа теория бойынша, тілдер отбасы Мезоамерика тілдер аймағындағы Мексиканың оңтүстігінде пайда болған болуы мүмкін, бірақ бұл теория кеңінен қабылдана қойған жоқ.

Uto Aztecan, Uto Aztekan ('/j//u://t//oʊ//.//æ//z/'/t//ɛ//k//ə//n/ YOOtoh azTEKən; or (rarely in English) Uto Nahuatl) is a family of indigenous languages of the Americas, consisting of over thirty languages. Uto Aztecan languages are found almost entirely in the Western United States and Mexico. The name of the language family was created to show that it includes both the Ute language of Utah and the Nahuan languages (also known as Aztecan) of Mexico. The Uto Aztecan language family is one of the largest linguistic families in the Americas in terms of number of speakers, number of languages, and geographic extension. The northernmost Uto Aztecan language is Shoshoni, which is spoken as far north as Salmon, Idaho, while the southernmost is the Pipil language of El Salvador and Nicaragua. Ethnologue gives the total number of languages in the family as 61, and the total number of speakers as 1,900,412. Speakers of Nahuatl languages account for over 85% of these. The internal classification of the family often divides it into two branches: a northern branch including all the languages of the US and a southern branch including all the languages of Mexico, although it is still being discussed whether this is best understood as a genetic classification or as a geographical one. Below this level of classification the main branches are well accepted: Numic (including languages such as Comanche and Shoshoni) and the Californian languages (formerly known as the Takic group, including Cahuilla and Luiseño) account for most of the Northern languages. Hopi and Tübatulabal are languages outside those groups. The Southern languages are divided into the Tepiman languages (including O'odham and Tepehuán), the Tarahumaran languages (including Raramuri and Guarijio), the Cahitan languages (including Yaqui and Mayo), the Coracholan languages (including Cora and Huichol), and the Nahuan languages. The homeland of the Uto Aztecan languages is generally considered to have been in the Southwestern United States or possibly Northwestern Mexico. An alternative theory has proposed the possibility that the language family originated in southern Mexico, within the Mesoamerican language area, but this has not been generally considered convincing.

Географиялық таралуы

Уто-ацтек тілдері Солтүстік Американың таулы аймақтарында және АҚШ-тың батысындағы Орегон, Айдахо, Монтана, Юта, Калифорния, Невада және Аризона штаттарында, сондай-ақ жақын жатқан төмендіктерде таралған. Мексикада олар Сонора, Синалоа, Чиуауа, Наярит, Дуранго, Закатекас, Халиско, Мичоакан, Герреро, Сан-Луис-Потоси, Идальго, Пуэбла, Веракрус, Морелос, Мексика штаты және Мехико қаласында сөйленеді. Ацтектердің классикалық науатль тілі және оның қазіргі туыстары уто-ацтек тілдер отбасының құрамына кіреді. Науатль тілінен тараған пипиль тілі Мексикадан миграция толқыны арқылы Орталық Америкаға тарады және бұрын онда көптеген адамдар қолданды. Қазір Гватемала, Гондурас және Никарагуада бұл тіл жойылып кетті, ал Сальвадордың батысында, испан тілінің үстемдігінде, жоғалуға жақын тұр.

Сыныптастыру тарихы

Уто-ацтек тілдері 1900 жылдардың басынан бері тілдер тобы ретінде лингвистер қабылдаған, және жалпы алғанда алты кіші топ жарамды деп есептеледі: нумик, такик, пимик, таракахит, корахоль және ацтек. Бұл екі жіктелмеген тілді қалдырады: тюбатулабал және хопи (кейде «отбасы ішіндегі оқшауланған тілдер» деп аталады). Кейбір жаңа зерттеулер таракахит және такик тілдерінің біртұтастығына күмән келтіріп, компьютерлік статистикалық зерттеулер ұзақ жылдар бойы қалыптасқан кейбір болжамдар мен консенсустарды сұраққа салуда. Жоғары деңгейдегі жіктемелерге қатысты келіспеушіліктер 19 ғасырдан бері сақталып келеді. Қазіргі уақытта ғалымдар диалектік континуум ішінде тілдердің шекарасын қайда жүргізуге қатысты да келісе алмайды. Уто-ацтек тілдерінің ұқсастығын 1859 жылы Дж.К.Э. Бушман атап өткен, бірақ ол ацтек тілінің қалған тілдермен генетикалық байланысын танымаған. Ол екі топ арасындағы ұқсастықты тілдердің таралуымен түсіндірген. 1891 жылы Дэниел Гаррисон Бринтон ацтек тілдерін тілдер тобына қосып, «Уто-ацтек» терминін енгізген. Алайда Джон Уэсли Пауэлл Солтүстік Американың жергілікті тілдерінің өзінің жіктемесінде (1891 жылы жарияланған) бұл талапты қабылдамаған. Пауэлл екі тіл отбасын мойындаған: «Шошонеан» (такик, нумик, хопи және тюбатулабалды қамтиды) және «Соноран» (пимик, таракахитан және корахолды қамтиды). 1900 жылдардың басында Альфред Л. Кройбер «Шошонеан» тобының толық суретін жасаған, ал Эдвард Сапир ацтек, «Соноран» және «Шошонеан» тілдерінің біртұтастығын дәлелдеген. Сапирдің жазба емес американдық тілдерге салыстырмалы әдісті қолдануы революциялық деп есептеледі. Ол Пауэллді ұстанғандай, Шошонеан, Соноран және Ацтек тілдерін үш топқа бөлуді ұсынған. 2011 жылға дейін «Солтүстік Уто-ацтек» және «Оңтүстік Уто-ацтек» тілдері арасындағы ұсынылған негізгі жіктеме қабылдануы туралы пікірталас жалғасып келеді. Солтүстік Уто-ацтек тілі Пауэллдің «Шошонеан» тіліне сәйкес келеді, ал қалғаны – Пауэллдің «Соноран» тілі және ацтек тілі. Солтүстік Уто-ацтек тілінің генетикалық тобы ретінде морфологиялық дәлелдерге сүйене отырып Джеффри Хит ұсынған, ал Алексис Манастер Рамер дыбыстық заң түрінде фонологиялық дәлелдер келтірген. Терренс Кауфман 1995 жылы негізгі Солтүстік және Оңтүстік тармақтарына жіктеудің жарамды екенін қабылдаған. Басқа ғалымдар екі түйіннің де немесе тек Солтүстік түйіннің генеалогиялық біртұтастығын жоққа шығарған. Уик Р. Миллердің аргументі статистикалық болды, ол Солтүстік Уто-ацтек тілдерінде бірлік ретінде қарастыру үшін туыс сөздердің жеткіліксіз екенін дәлелдеді. Ал Оңтүстік Уто-ацтек тілдерінде генетикалық байланысты көрсететін туыс сөздердің жеткілікті саны табылған. Бұл ұстанымды кейін лексикостатистикалық талдаулармен қолдау тапты. Талқылауды қарастырған зерттеушілер Солтүстік Уто-ацтек тілдерінің генетикалық біртұтастығын растайтын дәлелдерді сенімді деп санайды, бірақ Оңтүстік Уто-ацтек тілдерінің генетикалық тобы ретінде жарамдылығына қатысты бейтарапты сақтайды. Сонымен қатар, Солтүстік/Оңтүстік жіктемесінің дұрыстығын фонологиялық дәлелдермен растаған. Оңтүстік Уто-ацтек тілдерінің біртұтастығын растайтын қосымша дәлелдер келтірген. Такик тілдерінің жіктемесінің дұрыстығын жоққа шығарып, оны тюбатулабалмен бірге Калифорниялық тілдер тобына жатқызған. Кейбір жіктемелер Корахоль және Нахуан тілдерінің арасындағы генетикалық байланысты болжайды (мысалы, ). Кауфман Корахоль және ацтек тілдерінің ұқсастығын мойындайды, бірақ оларды генетикалық эволюция емес, тілдердің таралуымен түсіндіреді. Көптеген ғалымдар прото-уто-ацтек тілінің ыдырауын диалектік континуумның біртіндеп ыдырауының нәтижесі деп санайды.

Uto Aztecan has been accepted by linguists as a language family since the early 1900s, and six subgroups are generally accepted as valid: Numic, Takic, Pimic, Taracahitic, Corachol, and Aztecan. That leaves two ungrouped languages: Tübatulabal and Hopi (sometimes termed "isolates within the family"). Some recent studies have begun to question the unity of Taracahitic and Takic and computer assisted statistical studies have begun to question some of the long held assumptions and consensuses. As to higher level groupings, disagreement has persisted since the 19th century. Presently scholars also disagree as to where to draw language boundaries within the dialect continua. The similarities among the Uto Aztecan languages were noted as early as 1859 by J. C. E. Buschmann, but he failed to recognize the genetic affiliation between the Aztecan branch and the rest. He ascribed the similarities between the two groups to diffusion. Daniel Garrison Brinton added the Aztecan languages to the family in 1891 and coined the term Uto Aztecan. John Wesley Powell, however, rejected the claim in his own classification of North American indigenous languages (also published in 1891). Powell recognized two language families: "Shoshonean" (encompassing Takic, Numic, Hopi, and Tübatulabal) and "Sonoran" (encompassing Pimic, Taracahitan, and Corachol). In the early 1900s Alfred L. Kroeber filled in the picture of the Shoshonean group, while Edward Sapir proved the unity among Aztecan, "Sonoran", and "Shoshonean". Sapir's applications of the comparative method to unwritten Native American languages are regarded as groundbreaking. argued for a three way division of Shoshonean, Sonoran and Aztecan, following Powell. As of about 2011, there is still debate about whether to accept the proposed basic split between "Northern Uto Aztecan" and "Southern Uto Aztecan" languages. Northern Uto Aztecan corresponds to Powell's "Shoshonean", and the latter is all the rest: Powell's "Sonoran" plus Aztecan. Northern Uto Aztecan was proposed as a genetic grouping by Jeffrey Heath in based on morphological evidence, and Alexis Manaster Ramer in adduced phonological evidence in the form of a sound law. Terrence Kaufman in accepted the basic division into Northern and Southern branches as valid. Other scholars have rejected the genealogical unity of either both nodes or the Northern node alone. Wick R. Miller's argument was statistical, arguing that Northern Uto Aztecan languages displayed too few cognates to be considered a unit. On the other hands he found the number of cognates among Southern Uto Aztecan languages to suggest a genetic relation. This position was supported by subsequent lexicostatistic analyses by and Reviewing the debate, considers the evidence in favor of the genetic unity of Northern Uto Aztecan to be convincing, but remains agnostic on the validity of Southern Uto Aztecan as a genetic grouping. also considered the North/South split to be valid based on phonological evidence, confirming both groupings. adduced further evidence for the unity of Southern Uto Aztecan as a valid grouping. also rejected the validity of the Takic grouping decomposing it into a Californian areal grouping together with Tubatulabal. Some classifications have posited a genetic relation between Corachol and Nahuan (e. g. ). Kaufman recognizes similarities between Corachol and Aztecan, but explains them by diffusion instead of genetic evolution. Most scholars view the breakup of Proto Uto Aztecan as a case of the gradual disintegration of a dialect continuum.

Қазіргі жүйе

Төменде тіл отбасының ішкі жіктелуінің мысалы келтірілген. Бұл жіктелу бұрынғы Таракахит және Так топтарын бөлу туралы шешімді көрсетеді, олар енді жарамды генетикалық бірліктер деп саналмайды. Солтүстік және Оңтүстік тілдері арасындағы айырмашылықты географиялық тұрғысынан қарастыру маңызды ма, әлде филогенетикалық тұрғысынан қарастыру ма деген мәселе талқылауда. Кестеде The Ethnologue деректеріне сүйене отырып, сөйлейтін адамдардың саны және олардың орналасқан жерлері туралы демографиялық ақпарат бар. Сондай-ақ кестеде көптеген тілдер бойынша грамматика мен сөздіктердің таңдалған библиографиясына сілтемелер де бар. ( = жойылған)

Уто-Ацтек тілдерінің генеалогиялық жіктелуі
Топтар Тілдер Қай жерде сөйленеді және шамамен сөйлейтін адамдардың саны Еңбектер
Уто-Ацтек тілдері
Солтүстік Уто-Ацтек (мүмкін ареалдық топтама)
Нумик
Батыс Нумик
Павиотсо, Баннок, Солтүстік Пайют 700 адам Калифорния, Орегон, Айдахо және Невадада сөйлейді
Моно 40 шамасында адам Калифорнияда сөйлейді
Орталық Нумик
Шошони, Гошиут 1000 еркін сөйлейтін және 1000 оқушы Вайоминг, Юта, Невада, Айдахода
Команч 100 адам Оклахомада сөйлейді
Тимбиша (Панаминт) 20 адам Калифорния және Невадада сөйлейді
Оңтүстік Нумик
Колорадо өзені диалектік тізбегі: Ют, Оңтүстік Пайют, Чемехуэви 920 адам барлық диалектілерде, Колорадо, Невада, Калифорния, Юта, Аризонада
Кавайису 5 адам Калифорнияда
Калифорния тілдік аймағы
Серран
Серрано, Китанемук Туған тілінде сөйлейтін адам жоқ
Купан
Кауилла, Купено Кауилланың 35 сөйлейтіні бар, Купенода туған тілінде сөйлейтін адам жоқ
Луисено
Хуанено 5 адам Оңтүстік Калифорнияда сөйлейді
Тонгва (Габриелино Фернанденьо) Соңғы туған тілінде сөйлейтін адамдар 1900 жылдардың басында қайтыс болды, 21 ғасырда қайта жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр, Оңтүстік Калифорния
Хопи Хопи 6800 адам Солтүстік-Шығыс Аризонада сөйлейді
Тюбатулабал Тюбатулабал Қазіргі уақытта сөйлейтін адамдардың саны артып келеді
Оңтүстік Уто-Ацтек (мүмкін ареалдық топтама)
Тепиман
Пима О'одхам (Пима Папаго) 14000 адам Оңтүстік Аризона, АҚШ және Солтүстік Сонора, Мексикада сөйлейді
Пима Бахо (О'об Но'ок) 650 адам Чилиуа және Сонора, Мексикада сөйлейді
Тепехуан
Солтүстік Тепехуан 6200 адам Чилиуа, Мексикада сөйлейді
Оңтүстік Тепехуан 10600 адам Оңтүстік-Шығыс Дурангода сөйлейді
Тепекано 1985 жылға дейін жойылды, Солтүстік Халискода сөйленген
Тараумара Тараумара (бірнеше түрлері) Барлық түрлерінің барлығы 45500 адам, барлығы Чилиуада сөйлейді
Жоғарғы Ағыс Гуарихио, Төменгі Ағыс Гуарихио 2840 адам Чилиуа және Сонорада сөйлейді
Тубар Синалоа және Сонорада сөйленеді
Кахита
Яки (Хиаки) 11800 адам Сонора және Аризонада сөйлейді
Майо 33000 адам Синалоа және Сонорада сөйлейді
Опатан
Опата 1930 жылға дейін жойылды. Сонорада сөйленген.
Эудеве Сонорада сөйленеді, бірақ 1940 жылдан бері жойылды
Корахол
Кора 13600 адам Солтүстік Наяритте сөйлейді
Уичол 17800 адам Наярит, Халиско және Батыс Закатекаста сөйлейді
Ацтек (Нахуан)
Почутек 1970 жылдан бері жойылды, Оахака жағалауында сөйленген
Негізгі Нахуан
Пипил 20-40 адам Сальвадорда сөйлейді
Нахуатль 1500000 адам Орталық Мексикада сөйлейді
Жоғарыда аталған тілдерге лингвистикалық дәлелдер бар, сонымен қатар Солтүстік Мексиканың ондаған жойылған, құжатталмаған немесе нашар танымал тілдерінің ішінде көптеген Уто-Ацтек тілдері болған деп күдіктенуде.

Genealogical classification of Uto Aztecan languages Family Groups Languages Where spoken and approximate number of speakers Works Uto Aztecan languages Northern Uto Aztecan (possibly an areal grouping) Numic Western Numic Paviotso, Bannock, Northern Paiute 700 speakers in California, Oregon, Idaho and Nevada Mono About 40 speakers in California Central Numic Shoshoni, Goshiute 1000 fluent speakers and 1000 learners in Wyoming, Utah, Nevada, Idaho Comanche 100 speakers in Oklahoma Timbisha (Panamint) 20 speakers in California and Nevada Southern Numic Colorado River dialect chain: Ute, Southern Paiute, Chemehuevi 920 speakers of all dialects, in Colorado, Nevada, California, Utah, Arizona, , Kawaiisu 5 speakers in CaliforniaCalifornianlanguageareaSerran Serrano, Kitanemuk No native speakers Cupan Cahuilla, Cupeño 35 speakers of Cahuilla, no native speakers of Cupeño, Luiseño Juaneño 5 speakers in Southern California Tongva (Gabrielino Fernandeño) Last native speakers died in early 1900s, in 21st century undergoing revival efforts, Southern California Hopi Hopi 6,800 speakers in northeastern Arizona, Tübatulabal Tübatulabal Currently spoken by growing community of speakers , Southern Uto Aztecan(possibly an areal grouping) Tepiman Pimic O'odham (Pima Papago) 14,000 speakers in southern Arizona, US and northern Sonora, Mexico Pima Bajo (O'ob No'ok) 650 speakers in Chihuahua and Sonora, Mexico Tepehuan Northern Tepehuan 6,200 speakers in Chihuahua, Mexico Southern Tepehuan 10,600 speakers in Southeastern Durango Tepecano Extinct since approx. 1985, spoken in Northern Jalisco Tarahumaran Tarahumara (several varieties) 45,500 speakers of all varieties, all spoken in Chihuahua Upriver Guarijio, Downriver Guarijio 2,840 speakers in Chihuahua and Sonora Tubar Spoken in Sinaloa and Sonora Cahita Yaqui (Hiaki) 11,800 in Sonora and Arizona Mayo 33,000 in Sinaloa and Sonora Opatan Ópata Extinct since approx. 1930. Spoken in Sonora. Eudeve Spoken in Sonora, but extinct since 1940 Corachol Cora 13,600 speakers in northern Nayarit Huichol 17,800 speakers in Nayarit, Jalisco, and western Zacatecas. Aztecan (Nahuan) Pochutec Extinct since 1970s, spoken on the coast of Oaxaca Core Nahuan Pipil 20 40 speakers in El Salvador Nahuatl 1,500,000 speakers in Central Mexico ,
In addition to the above languages for which linguistic evidence exists, it is suspected that among dozens of now extinct, undocumented or poorly known languages of northern Mexico, many were Uto Aztecan.

Өліп қалған тілдер

Көптеген тілдер, тек қысқаша айтылулары арқылы ғана белгілі, құжатталмас бұрын жойылған Уто-ацтек тілдері болған деп есептеледі.

Ұсынылған сыртқы қатынастар

Эдвард Сапир 20-ғасырдың басында уто-ацтек тілдерін АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы таноан тілдерімен біріктіретін "ацтек-таноан" макроотбасысын алғаш ұсынды, кейін басқа ғалымдар мұны лексикалық деректермен қолдады. Бұл ұсыныс ұсынылған туыстық топтардың дұрыстығына қатысты көп сынға ұшырады және соңғы ғасырдың соңынан бері дәлелденбегендіктен көбінесе қабылданбайды.