Кіріспе

Юсуф Киронде Луле (10 сәуір 1912 – 21 қаңтар 1985) – Уганданың төртінші президенті, профессор және саясаткер, 1979 жылдың 13 сәуірінен 20 маусымына дейін қызмет еткен.

Ерте өмір

Юсуф Луле 1912 жылғы 10 сәуірде Кампала қаласында дүниеге келген. Ол Король колледжінде (1929–34), Макерере университетінде, Кампалада (1934–36), Форт-Хэр университетінде, Оңтүстік Африкадағы Алисада (1936–39) және Эдинбург университетінде білім алған. Ол бастапқыда мұсылман болған, бірақ кейіннен Король колледжінде оқып жүргенде христиан дініне ауысты. 1947 жылы Луле Ханна Намули Вамалаға Кингс колледжінің Будо шіркеуінде үйленді, онда ол мұғалім болса, ол бас қыз еді. 1959 жылы Демократиялық партия (ДП) Лулені Буганданың субұлттық патшалығының Каттикиросы (Премьер-министрі) болуға кандидат етіп ұсынды. Патшалықтағы көптеген аристократтар Луленің мұсылмандық шығуына байланысты оған сенімсіздікпен қарады немесе оны қолдамады, нәтижесінде Майкл Кинту сайлауда жеңіске жетті. 1962 жылы Уганда тәуелсіздік алғаннан кейін ол Мемлекеттік қызмет комиссиясының төрағасы болды. Луле 1964 жылдан 1970 жылға дейін Макерере университетінің алғашқы қара нәсілді директоры қызметін атқарды, ал 1973 жылдан 1978 жылға дейін Гананың Акра қаласында Африка университеттері қауымдастығының бас хатшысының орынбасары болды.

Уганда Ұлттық азаттық майданының төрағасы

Уганда-Танзания соғысы басталғаннан кейін, Уганда көтерілісшілері мен эмигранттар Иди Амин режимінен кейін жаңа үкімет құруға дайындық бастады. Танзания халық қорғаныс күштері (TPDF) маңызды аумақтарды басып алғаннан кейін, Танзания президенті Джулиус Ньерре олардың тоқтауына бұйрық берді, Уганда көтерілісшілерінің жиналып, қайта ұйымдасуына уақыт беру үшін. Уганда көтерілісшілері, негізінен, бұрынғы президент Милтон Оботе және солшыл зиялы Дани Вадада Набудере өздерінің жекелеген айналымдарында дайындық жүргізді. Танзаниялықтар көтерілісшілер мен эмигранттар үшін конференция ұйымдастыра бастағанда, Ньерре Оботенің қозғалыстағы рөлін қайта қарастырды. Ол Танзанияның Угандадағы үкіметті өз таңдауы бойынша орнатады деген ойды тудырғысы келмеді, Оботенің көтеріліс қозғалысын басқаруына мүмкіндік беру арқылы. Сонымен қатар, Оботенің көтеріліске қатысуына оңтүстік Угандадағы баганда халқы және Кения сияқты басқа елдер де қарсы болды. Ньерре Оботе кездесуде ынтымақтастықты бұзып, оның сәтсіз аяқталуына себеп болады деп қорқып, оны қатысудан бас тартуға көндірді. Оботенің орнына көптеген огандалық эмигранттар Лулеге үміттенді, ол мугандалық болған және саяси орташа көзқарастас, сондай-ақ бұрынғы угандалық режимдегі даулы немесе сыбайлас қызметпен байланысы жоқ мемлекеттік қызметкер ретінде танымал болды. Моши конференциясы 1979 жылдың 24 наурызында Танзанияның Моши қаласында ашылды, оған кімдерді қабылдауға болады деген қызу пікірталас болғаннан кейін. Сол күні делегаттар Уганда Ұлттық Азаттық Фронтының (UNLF) құрылғанын жариялады, ол 30 мүшеден тұратын Ұлттық Кеңес беру комитеті (NCC) және 11 мүшеден тұратын Ұлттық Атқару комитетімен басқарылатын болады, соңғысында Қаржы және Әкімшілік, Саяси және Дипломатиялық мәселелер, Әскери мәселелер сияқты үш арнайы комиссия болды. Келесі екі күн басқару органдары арасындағы билік тепе-теңдігін және ұйым төрағасын таңдауды талқылауға кетті, бұл Луле мен Оботенің жақтасы Пауло Муванга арасында қызу тартыс тудырды. Ұзақ пікірталас соңында Лулеге төрағалық етуге, ал Мувангаға Әскери істер жөніндегі комиссияны басқаруға келісім берілді.

Сауықтыру

Кампаланың күтпеген құлауынан дайындықсыз қалған Луле, Уганда халқының этникалық құрамын көрсететін министрлер тізімін асығыс жасады. 1979 жылдың 12 сәуірінде Луле және оның кабинеті Дар-эс-Саламнан Энтеббеге оның тағына отыруына (инаугурациясына) ұшып келді. Ұшақ Мванзада тоқтағанда, Танзаниялық шенеуніктер Кампаладағы салтанатты шарада қауіпсіздік қамтамасыз етілгенше, оны сол жерде ұстап тұруға шешім қабылдады. Келесі күні Луле мен оның министрлері Энтеббеге жетіп, түстен кейін ТПДФ автокөлігімен Кампалаға жеткізілді. Содан кейін Луле парламент ғимаратының алдында Уганда Президенті ретінде ант берді және құқық пен тәртіпті қайта орнатуға уәде берген қысқа сөз сөйледі. Луле сөзін луганда тілінде: "Енді біздің кезек", – деп аяқтады. Кампаланың әлі де қауіпсіз емес екенін сезінген Танзаниялық шенеуніктер Лулені парламенттен алып, Энтеббе мемлекеттік резиденциясына орналастырды.

Қызмет мерзімі

Луле Уганданың ұлттық институттарының жұмыс істемейтінімен, елде заңсыздық пен зорлық-зомбылықтың үстемдік құрған кезде қызметке кірісті; ол сәтсіз мемлекеттің басшысы болды. Луле Моши конференциясының президенттік биліктің әлсіздігін көздейтін келісімдерін қабылдамай, Аминнің төңкерісінен бұрынғы Уганда конституциясымен бекітілген күшті өкілеттіктермен жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсетуге тырысты. Қызметке кіріскен күндердің ішінде Луле және оның кеңесшілері Ұлттық кеңес комитетімен (ҰКК) кеңеспей маңызды шешімдер қабылдауға кірісті. Ол сондай-ақ комитет мүшелерінің ресми ант қабылдау рәсімін өткізіп, кейіннен олардың қатысуымен қайта жоспарланғанда да, сөз сөйлеп, ант қабылдау рәсімінен бұрын кетіп, оларды наразылыққа ұшыратты. Ол өз кабинетіне министрлер мен министрлердің орынбасарларын ҰКК-нің келісімінсіз тағайындады. Кабинет мүшелері ҰКК-ға экс-официо мүше ретінде қосылды, ол ақырында 24 министр мен 20 орынбасарды тағайындады, бұл бастапқы кеңесшілер санын басып өтті. ҰКК-ның наразылығына қарамастан, Луле тағайындауларын жалғастырып, кабинетінің құрылымын қайта қарады. Ол сондай-ақ Уганда әкімшілігін қайта ұйымдастыруды жариялады, елді әрқайсысы аймақтық комиссардың билігіндегі төрт аймаққа бөлді. Луле кабинетінің мүшелеріне "қалпына келтіру жәрдемақысы" ретінде 5000 доллар көлеміндегі шетел валютасын бергенімен, қазынада ақшаның өте аз болғанына қарамастан ҰКК-ны одан әрі ашуландырды. Луле кеңесшілердің наразылығына жауап ретінде оларға да сондай жәрдемақы ұсынды, бірақ олар оны қабылдамады. Ол сондай-ақ Оботе мен Ювери Мусевенидің адал жақтастарынан құралған деп санайтын Ұлттық Қарулы Күштерге (ҰҚК) сенімсіздікпен қарады. Луле үкіметі осы себеппен әскерге қаржы жұмсаудан бас тартты және Амин күштерінің қалдықтарын жеңуде ешқандай рөл атқармады. Ол ҰҚК-ны таратып, оның орнына жаңа "Ұлттық армияны" құруды жоспарлады, бұл бұрынғы басшыларды ашуландырды. Содан кейін, комитетте бұрынғы рөлі болмаған, Оботе мен Аминге қарсы шыққан Уганданың бұрынғы бас прокуроры Годфри Бинаиса президент сайланды. Бинаиса Луледің кейбір министрлерін сақтап қалды, бірақ оның негізгі қолдаушыларын кабинетінен алып тастады және Бугандадағы әкімшілік өзгерістерін кері қайтарды. Көптеген багандалықтар Луле биліктен алынғанын, өйткені ол Буганданың заңды мүдделерін қорғады деп ойлады. Оның биліктен шеттетілуі Кампаладағы ірі наразылықтарға және тәртіпті сақтауға тырысқан наразылықшылар мен Танзания әскерлері арасындағы қақтығыстарға әкелді. Багандалық наразылықшылар көшелерді жапты, жүк көліктерін қиратты, ал көлік қызметкерлері ереуілге шықты, ал саудагерлер негізгі тауарлардың бағасын әдейі көтерді. Луле кеткеннен кейін кейбір қарулы багандалық топтар құрылып, полиция мен сарбаздарға шабуыл жасады, бұл Буганданы басқару мүмкін емес етті. 1980 жылдың 21 қазанында Уганда апелляциялық соты Луленің министрлерді ҰКК-нің келісімінсіз тағайындауға құқылы екенін айтып, оны қызметтен шеттету заңсыз деп шешті. Бұл шешім Луле әлі де Уганда президенті болуға құқылы екенін көрсетсе де, көптеген азаматтар бұл шешімді елемеді, өйткені Луленің биліктен шеттетілуінен кейін елдегі саяси жағдай тез өрбуде болды.

Кейінгі өмірі

Лауазымынан босатылған Луле Танзанияға ұшырылды, онда Лондонға ұшуға рұқсат берілгенге дейін қарулы күзетпен ұсталды.

Мұра

Тарихшы Фарес Мукаса Мутибва Луленің президенттік қызметін "кәсіпқой емес" деп сипаттады. Оның ұлы Уасва Луле Рубага Солтүстік округінен депутат болды.