Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юсуф Киронде Луле (10 сәуір 1912 – 21 қаңтар 1985) – Уганданың төртінші президенті, профессор және саясаткер, 1979 жылдың 13 сәуірінен 20 маусымына дейін қызмет еткен.
Fourth president of Uganda (1912–1985)
Yusuf Kironde Lule (10 April 1912 – 21 January 1985) was a Ugandan professor and politician who served as the fourth president of Uganda between 13 April and 20 June 1979.
Ерте өмір
Юсуф Луле 1912 жылғы 10 сәуірде Кампала қаласында дүниеге келген. Ол Король колледжінде (1929–34), Макерере университетінде, Кампалада (1934–36), Форт-Хэр университетінде, Оңтүстік Африкадағы Алисада (1936–39) және Эдинбург университетінде білім алған. Ол бастапқыда мұсылман болған, бірақ кейіннен Король колледжінде оқып жүргенде христиан дініне ауысты. 1947 жылы Луле Ханна Намули Вамалаға Кингс колледжінің Будо шіркеуінде үйленді, онда ол мұғалім болса, ол бас қыз еді. 1959 жылы Демократиялық партия (ДП) Лулені Буганданың субұлттық патшалығының Каттикиросы (Премьер-министрі) болуға кандидат етіп ұсынды. Патшалықтағы көптеген аристократтар Луленің мұсылмандық шығуына байланысты оған сенімсіздікпен қарады немесе оны қолдамады, нәтижесінде Майкл Кинту сайлауда жеңіске жетті. 1962 жылы Уганда тәуелсіздік алғаннан кейін ол Мемлекеттік қызмет комиссиясының төрағасы болды. Луле 1964 жылдан 1970 жылға дейін Макерере университетінің алғашқы қара нәсілді директоры қызметін атқарды, ал 1973 жылдан 1978 жылға дейін Гананың Акра қаласында Африка университеттері қауымдастығының бас хатшысының орынбасары болды.
Yusuf Lule was born on 10 April 1912 in Kampala. He was educated at King's College Budo (1929–34), Makerere University College, Kampala (1934–36), Fort Hare University at Alice, South Africa (1936–39) and the University of Edinburgh. He was initially a Muslim but later converted to Christianity while at King's College Budo. In 1947 Lule married Hannah Namuli Wamala at Kings College Budo's church, where he was a teacher and she was head girl. In 1959 the Democratic Party (DP) nominated Lule as a candidate to become Kattikiro (Prime Minister) of the subnational kingdom of Buganda. Many aristocratic figures in the kingdom distrusted or otherwise did not support Lule because of his Muslim origins, and Michael Kintu ultimately won the election. Upon Uganda's independence in 1962, he became chairman of the Public Service Commission. Lule served as the first black principal of Makerere University College from 1964 to 1970, and was assistant secretary general of the Association of African Universities, in Accra, Ghana, between 1973 and 1978.
Уганда Ұлттық азаттық майданының төрағасы
Уганда-Танзания соғысы басталғаннан кейін, Уганда көтерілісшілері мен эмигранттар Иди Амин режимінен кейін жаңа үкімет құруға дайындық бастады. Танзания халық қорғаныс күштері (TPDF) маңызды аумақтарды басып алғаннан кейін, Танзания президенті Джулиус Ньерре олардың тоқтауына бұйрық берді, Уганда көтерілісшілерінің жиналып, қайта ұйымдасуына уақыт беру үшін. Уганда көтерілісшілері, негізінен, бұрынғы президент Милтон Оботе және солшыл зиялы Дани Вадада Набудере өздерінің жекелеген айналымдарында дайындық жүргізді. Танзаниялықтар көтерілісшілер мен эмигранттар үшін конференция ұйымдастыра бастағанда, Ньерре Оботенің қозғалыстағы рөлін қайта қарастырды. Ол Танзанияның Угандадағы үкіметті өз таңдауы бойынша орнатады деген ойды тудырғысы келмеді, Оботенің көтеріліс қозғалысын басқаруына мүмкіндік беру арқылы. Сонымен қатар, Оботенің көтеріліске қатысуына оңтүстік Угандадағы баганда халқы және Кения сияқты басқа елдер де қарсы болды. Ньерре Оботе кездесуде ынтымақтастықты бұзып, оның сәтсіз аяқталуына себеп болады деп қорқып, оны қатысудан бас тартуға көндірді. Оботенің орнына көптеген огандалық эмигранттар Лулеге үміттенді, ол мугандалық болған және саяси орташа көзқарастас, сондай-ақ бұрынғы угандалық режимдегі даулы немесе сыбайлас қызметпен байланысы жоқ мемлекеттік қызметкер ретінде танымал болды. Моши конференциясы 1979 жылдың 24 наурызында Танзанияның Моши қаласында ашылды, оған кімдерді қабылдауға болады деген қызу пікірталас болғаннан кейін. Сол күні делегаттар Уганда Ұлттық Азаттық Фронтының (UNLF) құрылғанын жариялады, ол 30 мүшеден тұратын Ұлттық Кеңес беру комитеті (NCC) және 11 мүшеден тұратын Ұлттық Атқару комитетімен басқарылатын болады, соңғысында Қаржы және Әкімшілік, Саяси және Дипломатиялық мәселелер, Әскери мәселелер сияқты үш арнайы комиссия болды. Келесі екі күн басқару органдары арасындағы билік тепе-теңдігін және ұйым төрағасын таңдауды талқылауға кетті, бұл Луле мен Оботенің жақтасы Пауло Муванга арасында қызу тартыс тудырды. Ұзақ пікірталас соңында Лулеге төрағалық етуге, ал Мувангаға Әскери істер жөніндегі комиссияны басқаруға келісім берілді.
Following the outbreak of the Uganda–Tanzania War, Ugandan rebels and exiles began making preparations for the establishment of a new government to follow Idi Amin's regime. After the Tanzania People's Defence Force (TPDF) had captured substantial territory, President Julius Nyerere of Tanzania ordered it to halt to give time for the Ugandan rebels to convene and reorganise. The Ugandan rebels made due preparations, primarily led by former president Milton Obote and leftist intellectual Dani Wadada Nabudere in their own respective circles. As the Tanzanians began organising a conference for the rebels and exiles, Nyerere was reconsidering Obote's role in the movement. He did not want to give the impression that Tanzania was going to install a government of its own choice in Uganda by facilitating Obote's assumption of leadership of the rebel movement, and there was hostility to Obote from the Baganda people in southern Uganda as well as other countries such as Kenya. Nyerere also feared that Obote would stifle cooperation at the meeting and cause it to break up without success. He ultimately convinced Obote to refrain from attending. In place of Obote, many Ugandan exiles began favouring Lule, who was a Muganda and had the reputation of being a political moderate as well as a civil servant who was not tarnished by scandal or corrupt service in a past Ugandan regime. The Moshi Conference opened on 24 March 1979 in the Tanzanian town of Moshi, following an intense debate over which factions and persons could be admitted. That afternoon the delegates announced the formation of the Uganda National Liberation Front (UNLF), which was to be governed by a 30 strong National Consultative Committee (NCC) and an 11 strong National Executive Committee, the latter including three special commissions—Finance and Administration, Political and Diplomatic Affairs, and Military Affairs. The next two days were spent debating the balance of power among the governing bodies and the selection of a chairman for the organisation, which was hotly contested between Lule and Paulo Muwanga, an Obote supporter. After heated argument a consensus was reached whereby Lule would be given the chair and Muwanga would be made head of the Military Affairs Commission.
Сауықтыру
Кампаланың күтпеген құлауынан дайындықсыз қалған Луле, Уганда халқының этникалық құрамын көрсететін министрлер тізімін асығыс жасады. 1979 жылдың 12 сәуірінде Луле және оның кабинеті Дар-эс-Саламнан Энтеббеге оның тағына отыруына (инаугурациясына) ұшып келді. Ұшақ Мванзада тоқтағанда, Танзаниялық шенеуніктер Кампаладағы салтанатты шарада қауіпсіздік қамтамасыз етілгенше, оны сол жерде ұстап тұруға шешім қабылдады. Келесі күні Луле мен оның министрлері Энтеббеге жетіп, түстен кейін ТПДФ автокөлігімен Кампалаға жеткізілді. Содан кейін Луле парламент ғимаратының алдында Уганда Президенті ретінде ант берді және құқық пен тәртіпті қайта орнатуға уәде берген қысқа сөз сөйледі. Луле сөзін луганда тілінде: "Енді біздің кезек", – деп аяқтады. Кампаланың әлі де қауіпсіз емес екенін сезінген Танзаниялық шенеуніктер Лулені парламенттен алып, Энтеббе мемлекеттік резиденциясына орналастырды.
Caught unprepared by the fall of Kampala, Lule hurriedly compiled a list of ministers meant to represent the ethnic balances of Uganda's population. On 12 April 1979 Lule and his cabinet boarded a flight from Dar es Salaam to Entebbe to fly in for his inauguration. While the plane was stopped in Mwanza, Tanzanian officials decided to delay it there until they could ensure better security for a ceremony in Kampala. The next day Lule and his ministers reached Entebbe and were brought into Kampala in a TPDF motorcade in the late afternoon. Lule was then sworn in as President of Uganda in front of the Parliament building and gave a brief speech pledging to bring a return of law and order. Lule concluded by saying in Luganda, "Now it is our turn." Still feeling that Kampala was unsafe, Tanzanian officials quickly took Lule from Parliament and installed him in the Entebbe State House.
Қызмет мерзімі
Луле Уганданың ұлттық институттарының жұмыс істемейтінімен, елде заңсыздық пен зорлық-зомбылықтың үстемдік құрған кезде қызметке кірісті; ол сәтсіз мемлекеттің басшысы болды. Луле Моши конференциясының президенттік биліктің әлсіздігін көздейтін келісімдерін қабылдамай, Аминнің төңкерісінен бұрынғы Уганда конституциясымен бекітілген күшті өкілеттіктермен жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсетуге тырысты. Қызметке кіріскен күндердің ішінде Луле және оның кеңесшілері Ұлттық кеңес комитетімен (ҰКК) кеңеспей маңызды шешімдер қабылдауға кірісті. Ол сондай-ақ комитет мүшелерінің ресми ант қабылдау рәсімін өткізіп, кейіннен олардың қатысуымен қайта жоспарланғанда да, сөз сөйлеп, ант қабылдау рәсімінен бұрын кетіп, оларды наразылыққа ұшыратты. Ол өз кабинетіне министрлер мен министрлердің орынбасарларын ҰКК-нің келісімінсіз тағайындады. Кабинет мүшелері ҰКК-ға экс-официо мүше ретінде қосылды, ол ақырында 24 министр мен 20 орынбасарды тағайындады, бұл бастапқы кеңесшілер санын басып өтті. ҰКК-ның наразылығына қарамастан, Луле тағайындауларын жалғастырып, кабинетінің құрылымын қайта қарады. Ол сондай-ақ Уганда әкімшілігін қайта ұйымдастыруды жариялады, елді әрқайсысы аймақтық комиссардың билігіндегі төрт аймаққа бөлді. Луле кабинетінің мүшелеріне "қалпына келтіру жәрдемақысы" ретінде 5000 доллар көлеміндегі шетел валютасын бергенімен, қазынада ақшаның өте аз болғанына қарамастан ҰКК-ны одан әрі ашуландырды. Луле кеңесшілердің наразылығына жауап ретінде оларға да сондай жәрдемақы ұсынды, бірақ олар оны қабылдамады. Ол сондай-ақ Оботе мен Ювери Мусевенидің адал жақтастарынан құралған деп санайтын Ұлттық Қарулы Күштерге (ҰҚК) сенімсіздікпен қарады. Луле үкіметі осы себеппен әскерге қаржы жұмсаудан бас тартты және Амин күштерінің қалдықтарын жеңуде ешқандай рөл атқармады. Ол ҰҚК-ны таратып, оның орнына жаңа "Ұлттық армияны" құруды жоспарлады, бұл бұрынғы басшыларды ашуландырды. Содан кейін, комитетте бұрынғы рөлі болмаған, Оботе мен Аминге қарсы шыққан Уганданың бұрынғы бас прокуроры Годфри Бинаиса президент сайланды. Бинаиса Луледің кейбір министрлерін сақтап қалды, бірақ оның негізгі қолдаушыларын кабинетінен алып тастады және Бугандадағы әкімшілік өзгерістерін кері қайтарды. Көптеген багандалықтар Луле биліктен алынғанын, өйткені ол Буганданың заңды мүдделерін қорғады деп ойлады. Оның биліктен шеттетілуі Кампаладағы ірі наразылықтарға және тәртіпті сақтауға тырысқан наразылықшылар мен Танзания әскерлері арасындағы қақтығыстарға әкелді. Багандалық наразылықшылар көшелерді жапты, жүк көліктерін қиратты, ал көлік қызметкерлері ереуілге шықты, ал саудагерлер негізгі тауарлардың бағасын әдейі көтерді. Луле кеткеннен кейін кейбір қарулы багандалық топтар құрылып, полиция мен сарбаздарға шабуыл жасады, бұл Буганданы басқару мүмкін емес етті. 1980 жылдың 21 қазанында Уганда апелляциялық соты Луленің министрлерді ҰКК-нің келісімінсіз тағайындауға құқылы екенін айтып, оны қызметтен шеттету заңсыз деп шешті. Бұл шешім Луле әлі де Уганда президенті болуға құқылы екенін көрсетсе де, көптеген азаматтар бұл шешімді елемеді, өйткені Луленің биліктен шеттетілуінен кейін елдегі саяси жағдай тез өрбуде болды.
Lule assumed office at a time when Uganda's national institutions were dysfunctional and the country was plagued by lawlessness and violence; he presided over a failed state. Lule disregarded the Moshi Conference agreements stipulating a weak presidential authority and attempted to assert his ability to operate under stronger powers provided by the constitution operative in Uganda before Amin's coup. Within days of assuming office Lule and his advisers began taking major decisions without consulting the NCC. He also snubbed the committee members by first missing their formal inauguration and, when the ceremony was rescheduled so he could be present, he gave a speech and departed before swearing them in, much to their displeasure. Lule then appointed ministers and deputy ministers to his cabinet without the NCC's approval. The members of the cabinet joined the NCC ex officio, and he ultimately appointed 24 ministers and 20 deputies, which then outnumbered the original councilors. Despite complaints from the NCC, Lule carried on making appointments and revising the structure of his cabinet. He also declared a reorganization of Ugandan's administration, dividing the country into four regions each subject to the authority of a regional commissioner. Lule further infuriated the NCC when his cabinet awarded its own members $5,000 worth of foreign exchange as a "rehabilitation allowance" despite the treasury having very little money. Lule responded to the councilors' anger by offering them the same allowance, which they rejected. He also distrusted the UNLA, which he considered to be made up of loyal Obote and Yoweri Museveni partisans. Lule's government withheld money to the army for this reason, and it played no role in overseeing the defeat of the remnants of Amin's forces. He planned on disbanding the UNLA and replacing it with a new "National Army", which angered the leaders of the former. Godfrey Binaisa, the former Attorney General of Uganda under Obote who had come to oppose both him and Amin and had no prior role in the committee, was then elected president. Binaisa retained some of Lule's ministers but removed his key supporters from the cabinet and reversed his administrative changes in Buganda. Many Baganda felt that Lule had been removed from power because he had preserved legitimate interests of Buganda. His ouster instigated large protests in Kampala and clashes between demonstrators and Tanzanian troops attempting to maintain order. Baganda protesters blocked streets and destroyed trucks while transportation workers went on strike and merchants deliberately gouged prices of basic commodities. Some armed Baganda groups formed after Lule's departure and attacked police and soldiers, rendering Buganda ungovernable. On 21 October 1980 the Ugandan Court of Appeal ruled that Lule's removal had been unlawful, stating that Lule had the authority to appoint ministers without the NCC's approval. Though the ruling technically meant Lule could still claim to be President of Uganda, most nationals chose to ignore the decision, since the political situation in the country had rapidly developed since Lule's removal.
Кейінгі өмірі
Лауазымынан босатылған Луле Танзанияға ұшырылды, онда Лондонға ұшуға рұқсат берілгенге дейін қарулы күзетпен ұсталды.
Out of office, Lule was flown to Tanzania, where he was detained under armed guard before being allowed to fly to London.
Мұра
Тарихшы Фарес Мукаса Мутибва Луленің президенттік қызметін "кәсіпқой емес" деп сипаттады. Оның ұлы Уасва Луле Рубага Солтүстік округінен депутат болды.
Historian Phares Mukasa Mutibwa described Lule's performance in the presidency as "amateurish". His son, Wasswa Lule, became a MP for Rubaga North.