Кіріспе

Оксфорд қаласындағы, Оксфордшир, Англияда жартылай қираған қамал.

Оксфорд қамалы – Англияның Оксфордшир қаласындағы Оксфорд қаласының батыс жағында орналасқан ірі, жартылай қираған ортағасырлық қамал. Алғашқы ор қамалдың көп бөлігі 12 ғасырдың соңында немесе 13 ғасырдың басында таспен алмастырылды және қамал Анархия кезеңіндегі қақтығыстарда маңызды рөл атқарды. 14 ғасырда қамалдың әскери маңызы азайды және ол негізінен округтік басқару орталығы және түрме ретінде пайдаланыла бастады. Бүгінде сақталған тікбұрышты Сент-Джордж мұнарасы қамалдың қалған бөлігінен бұрынғысы деп есептеледі және қаланың алғашқы саксондық батыс қақпасымен байланысты күзет мұнарасы болған деп саналады. Қамалдың көп бөлігі Англия азаматтық соғысында қиратылды, ал 18 ғасырға қарай қалған ғимараттар Оксфордтың жергілікті түрмесіне айналды. 1785 жылдан бастап жаңа түрме кешені салынды және 1876 жылы кеңейтілді; ол Оксфорд түрмесі болып танылды. Түрме 1996 жылы жабылды және қонақ үй мен туристік орталыққа айналдырылды. Қамалдың ортағасырлық қалдықтары, оның ішінде ор, Сент-Джордж мұнарасы және криптасы, I санаттағы ескерткіштер тізіміне енгізілген және қорғалатын ескерткіш болып табылады.

Құрылыс

Historia Ecclesie Abbendonensis (Абингдон жылнамасы) бойынша, Оксфорд қамалы 1071 жылдан 1073 жылға дейін норманды барон Роберт Д’Ойли ескісінің салдырған. Д’Ойли Англияны нормандықтар басып алған кезде I Уильяммен бірге Англияға келген, ал Жеңімпаз Уильям оған Оксфордширде кең жерлер берген. Бірте-бірте Д’Ойли Оксфордширдегі ең ірі жер иесіне айналып, Оксфорд қамалы үшін мұрагерлік корольдік констебльдігімен бекітілді. Оксфорд қамалы 1086 жылғы «Соңғы кітапта» тіркелген 48 қамалдың тізімінде жоқ, бірақ сол кезде барлық қамалдар осы зерттеуге енгізілмеген. Алайда, Д’Ойлидің (d’Oilly) Оксфордтағы иеліктері «Соңғы кітапта» «30 акр шалғынды жер. 1 диірмен, құны 0,5 [фунт стерлинг]» деп көрсетілген; аталған диірмен, болжам бойынша, қазірге дейін сақталған Сент-Джордж мұнарасына жақын орналасқан Касл диірмені, ол 1781 жылы қайта салынды және 1930 жылы бұзылды. Д’Ойли қамалын қаланың батыс жағына орналастырды, Темза өзенінен ағып шыққан өзеннің табиғи қорғанысын пайдаланды, қазір Касл Милл ағысы деп аталады, және қазба орнын жасау үшін өзенді бұрды. Бұл жерде бұрын ағылшынның бекінісі болған-жоқ деген пікірталас туды, бірақ археологиялық зерттеулер англосаксондықтардың бұрынғы қоныстануын көрсетеді, бірақ бекіністің нақты дәлелі жоқ. Алғашқы қамал, әдетте, үлкен мот және бейлі болған, Д’Ойлидің Уоллингфордтан 12 миль (19 км) қашықтықта салған қамалының жоспарын көшірген. Мот пен бейлінің салыну реті туралы да пікірталас бар: бейлі бірінші болып салынған болуы мүмкін (осылайша, бұрыннан бар Сент-Джордж мұнарасын алғашқы күзет мұнарасы ретінде пайдаланып), бұл жағдайда алғашқы қамалдың жоспары мот пен бейліге қарағанда сақина тәрізді болар еді. 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында алғашқы қоршау қабырғалары мен ағаштан жасалған күзет мұнарасы таспен ауыстырылды. Жаңа қоршау қабырғасы Сент-Джордж мұнарасын қамтыды, ол коралл тасынан салынған, тұрақтылық үшін төменгі бөлігі кең, ал жоғары қарай тар келеді. Бұл қамалдың ең биік мұнарасы болды және қазір ол 1020 жылға жуық саксондық қаланың батыс қақпасымен байланысты күзет мұнарасы ретінде саксондық кезеңнен қалған деп есептеледі. Бұл мұнараның саксондық тегін көрсететін дәлелдер Poore et al. (2009) еңбегінде келтірілген, олар «бірден-бір, үлкен тас мұнара жер мен ағаштан жасалған қамалдың сыртқы қорғанысына жатпайтын сияқты» деп түсіндіреді, және басқа да дереккөздер сәулеттік негіздер бойынша келіседі, сонымен қатар оның бағыты қамалдың қалған бөлігімен сәйкес келмейтінін және оның биіктігі бастапқыда қалаға кең көрініс беретінін, бірақ қамалдың мотының салынуымен бұл көрініс жабылып қалғанын атап өтеді. Қалған мұнаралардың нақты уақыты белгісіз, бірақ оңтүстік, дөңгелек мұнараның негізі әлі сақталған, түрлі дереккөздерде, соның ішінде Вулноттың 1825 жылғы «Англия мен Уэльстің ежелгі қамалдары» еңбегінде 1235 жылға жатқызылған; кем дегенде бір дереккөз оны «III Генри мұнарасы» деп атайды. Қабырғалардың ішінде Сент-Джордж мұнарасына жалғасқан крипті бар шағын ғибадатхана болды. 1074 жылы Д’Ойли мен оның жақын досы Роджер д’Иври діни қызметкерлер колледжімен бірге шағын ғибадатхананы құрды, бұл аталған құрылым деп есептеледі; ол ертеде Сент-Джорджқа бағышталды. Төменде егжей-тегжейлі көрсетілгендей, бұл ғибадатхананың крипті әлі сақталған, бірақ қамал ішіндегі жаңа жерде, 1794 жылы оның бастапқы материалдарынан көшіріліп, қайта құрылған. 13 ғасырда бұрынғы ағаш құрылысты алмастыру үшін салынған он жақты тас қабықшасы, 58 фут (18 м), Тонбридж және Арундель қамалдарына өте ұқсас. Қабықша бірнеше ғимаратты қоршап, ішкі ауланың ені 7 метрге дейін жетеді. Қабықшаның ішінде 6 метрлік баспалдақпен жер астындағы 4 метрлік ені бар тас камераға түсіп, алты бұрышты күмбез және қоршау кезінде сумен қамтамасыз ететін 16 метрлік тереңдіктегі құдық бар.

Анархия мен Барондар соғысындағы рөлі

Роберт Д’Ойли кіші, Роберт Д’Ойли ағаның туған інісі, 1140 жылдардағы Анархия дәуіріндегі азамат соғысы кезінде қамалға ие болды. Стивен 1142 жылдың күзінде Бристольден жорыққа шығып, Оксфорд қаласына шабуыл жасап, басып алды және Матильданы қамалдың ішінде қоршауға алды. Соңында, желтоқсан айында Матильда қамалдан қашып құтылды; кең таралған әңгімеге сүйенсек, патшайым қамал диірменінің ағысы мұзыққа толып қалғанша күтіп, содан кейін қарда жасыру үшін ақ киім киіп, үш немесе төрт салт аттымен қабырғадан төмен түсіп, түнгі уақытта Стивеннің қатарларынан өтіп, патшаның күзетшілері дабыл қағуға тырысқанда қашып кеткен. Алайда, Малмесберилік Уильямның жазбаларында Матильда қабырғадан түспей, керісінше, қақпалардың бірінен қашып кеткені айтылады. Соғыс аяқталғаннан кейін Оксфорд қамалының констебльдік лауазымы Роджер де Бассиге берілді, бірақ 1154 жылы Роберт Д’Ойли кішінің ұлы Генри Д’Ойли оны қайтарып алды. 1215-17 жылдардағы Барон соғысында қамал тағы шабуылға ұшырады, бұл оның қорғанысын күшейтуге себеп болды. Қалған ағаш құрылыстар таспен ауыстырылды, соның ішінде 1235 жылы салынған жаңа дөңгелек мұнара да болды. Генрих III патша қамалдың бір бөлігін түрмеге айналдырды, әсіресе тәртіпсіз университет қызметкерлерін ұстау үшін, сонымен қатар қамал шіркеуін жақсартты, 1243 және 1246 жылдары ескі темір торы бар терезелерді боялған шынымен ауыстырды. Алайда, Оксфордтың солтүстігінде Бомонт сарайының орналасқандығына байланысты, қамал ешқашан патша резиденциясы болған емес.

14-17 ғасырлар

[[Файл:Оксфорд қамалы 15 ғасыр.jpg|thumb|upright=1.25|1845 жылы бір суретшінің Оксфорд қамалын 15 ғасырда қалай көрінгенін елестеуі; қамалдың нормандық дәуірдегі түрінің мүмкін, шынайырақ бейнесін мұнда табуға болады. 1350 жылдардан бастап қамалдың әскери маңызы азайды және оның құлауына рұқсат етілді. Қамал Оксфорд графтығының әкімшілік орталығына, түрмеге және қылмыстық сотқа айналды. 1577 жылға дейін сот отырыстары осы жерде өтті, сол кезде оба "Қара соттар" деп белгіленген оқиғаға себеп болды: Оксфордширдің лорд-лейтенанты, екі рыцарь, сексен джентльмен және сессияның барлық үлкен қазылар алқасы, соның ішінде қамалдың негізін қалаушының туысы Сэр Роберт Д'Ойли қайтыс болды. Осыдан кейін қамалда сот отырыстары тоқтатылды, бірақ бұл Джон Спидтің 1605 жылғы Оксфорд картасындағы бейнесімен қайшы келеді. 1611 жылы король Джеймс I Оксфорд қамалын Фрэнсис Джеймс пен Роберт Янгловқа сатты, олар оны 1613 жылы Крайст Черчқа (университет колледжі) сатты. Колледж оны кейін бірнеше жергілікті отбасыларға жалға берді. Осы кезде Оксфорд қамалы нашарлап, қамалдың қабырғасында үлкен жарық пайда болды. 1615 жылы Крайст Черч үшін дайындалған қамал картасында оның үйіндісі, Сент-Джордж мұнарасы, солтүстік және оңтүстікке қарай сақталған ғимараттар мен қабырғаның бөліктері, оңтүстікке қарай келесі мұнара, солтүстік-шығысқа қарай қалған бір мұнара, сондай-ақ Касл Милл және қамал кешенінің оңтүстік кіреберісі көрсетілген; бұл карта 1615 жылға қарай үйлер мен бақтар қамал орнының жартысынан астамын, немесе ордың жартысынан астамын жабады. 1642 жылы Англияның бірінші азаматтық соғысы басталды, роялистер Оксфордты астанасы етті. 1646 жылы парламенттік әскерлер Оксфордты қоршап алды, ал қаланы полковник Ричард Ингольдсби басып алды. Ингольдсби қаланың емес, қамалдың бекінісін күшейтті және 1649 жылы ортағасырлық тас құрылымдарының көп бөлігін бұзып, оларды заманауи жер қорғаныстармен алмастырды, ал қамалдың негізін жер жұмыстарымен нығайтып, мүмкін қару платформасын құрды. 1652 жылы үшінші ағылшын азаматтық соғысында парламенттік гарнизон Карл II әскерлерінің жақындауына жауап ретінде осы қорғаныстарды да бұзып, Нью-Колледжге шегінді, бұл процесте колледжге үлкен зиян келтірді. Сол кездегі басқа түрмелердегідей, иелері, бұл жағдайда Крайст Черч колледжі, қаланы күзетшілерге жалға берді, олар тұтқындарға тамақ пен баспана үшін ақы алып пайда тапты. 18 ғасырдың көп бөлігінде қамал түрмесін жергілікті Этти және Висдом отбасылары басқарды және ол нашарлап кетті. 1769 жылы П. Рассел мен Оуэн Прайстың "Англияның көрінісі" еңбегінде жарияланған қамалдың көрінісі қызығушылық тудырады, өйткені ол 1794 жылы бұзылғанға дейін Сент-Джордж мұнарасына қосылған шіркеудің, сондай-ақ моттаның және қабырғаның кейбір сақталған бөліктерінің, соның ішінде мұнараның солтүстігіндегі қабырғадағы арканың немесе қақпаның бейнесін көрсетеді. Шіркеу және/немесе оған байланысты ғимараттар басқа суретшілердің, соның ішінде Сэмюэл мен Натаниел Бактың көнеліктерінде (1729 жылы жасалған сурет), 1773 жылғы гравюрада Фрэнсис Гроустың Англия мен Уэльстің көнеліктерінде (1786), Майкл Анджело Рукердің 1779 жылғы суретінде және суретші Джон Баптист Малчердің 1784 жылғы көрінісінде де көрсетілген. 1770 жылдары түрме реформаторы Джон Ховард бірнеше рет қамалға барып, оның көлемі мен сапасын, соның ішінде түрмедегі зиянкестердің көп болуын сынады. Осы сынның нәтижесінде округтік билік Оксфорд түрмесін қайта құру туралы шешім қабылдады. 1785 жылы қаланы Оксфорд округінің судьялары сатып алды және оны қайта құру Лондон сәулетшісі Уильям Блэкберннің басшылығымен басталды. Қамалдың кең аумағы 18 ғасырдың соңында өзгеріске ұшырады, сол кезде New Road қамалдың қақпасы арқылы салынды және жаңа Оксфорд каналының аяқталуын салуға мүмкіндік беру үшін қамал орнының соңғы бөліктері толтырылды. Жаңа түрме құрылысына Сент-Джордж мұнарасына бекітілген ескі шіркеуді бұзу және 1794 жылы крипттің бір бөлігін қайта орналастыру кірді. Харрис жаңа губернатор ретінде лайықты жалақы алды және қамаудағы тұтқындардың еңбегін пайдаланып, антиквар Эдвард Кингтің көмегімен қамалдағы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. 19 ғасырда бұл орын дамып, жаңа ғимараттар салынды, соның ішінде 1840-1841 жылдары жаңа округтік зал және 1854 жылы Оксфордшир милициясының қару-жарақ қоймасы. 1888 жылы ұлттық түрме реформалары округтік түрменің атын Оксфорд түрмесі деп өзгертуге әкелді.]

Бүгін

Оксфорд қамалының шамамен алғандағы көлемі, қазіргі таңдағы ерекшеліктері: қамалдың контурлық кескіні Бут және тағы басқалар, 2003; базалық карта OpenStreetMap, 2018 жылдың маусымы. Георгий мұнарасы қамал шекарасының батыс шегінде, оған іргелес Қамал диірмені орналасқан; оңтүстік шегінде – бір түпнұсқа дөңгелек мұнараның контурлары, оның негізі бұрынғы түрменің жаппай блоктарының бірінде әлі де сақталған. Қамалдың 2006 жылғы әуеден түсірілген суреті, сол жақтағы орталықтағы қамалдың моттасы, сол жақтағы Св. Георгий мұнарасының алдыңғы жағы және дөңгелек Борышкерлер мұнарасы (алғашқы ғимараттың бөлігі емес, 18 ғасырда салынған) көрініп тұр. Артында мыс жабық флешелі төртбұрышты мұнарасы бар Нюфилд колледжі орналасқан. 2009 жылы Оксфорд қамалының моттасы, 2009 жылы Сент-Джордж мұнарасының жанындағы бастапқы Қамал диірменінің орны, Оксфорд қамарындағы Оксфорд түрмесінің C қанаты суретке түсірілген. Уильям Блэкберннің 1785-90 жылдардағы ғимараттары мен жармасы 1235 жылғы дөңгелек мұнараның іргетасымен салынған. 13 ғасырдағы, 11 ғасырдағы моттаның ішіндегі құдық. Бүгінде саксондық Санкт-Джордж мұнарасының, Мотт және Бейли үйіндісінің, D түрмесі мен Борышкерлер мұнарасының қалдықтары Оксфорд қамалы мен түрмесінің туристік тартымдылығын құрайды. Сент-Джордждің крипталық шіркеуі, 1794 жылы қайта салынған, 11 ғасырдың соңындағы нормандық бағаналары мен бас қалашықтары қолданылды. Түрме 1996 жылы жабылды және оның жері Оксфордшир округі кеңесіне қайтарылды. Оксфорд түрмесінің ғимараттары мейрамхана және мұра кешені ретінде қайта құрылды, тарихи ғимараттарға экскурсиялар ұйымдастырылады және базарлар мен театрлық қойылымдар үшін ашық аулалар пайдаланылады. Кешенге Malmaison желісінің Malmaison Oxford қонақ үйі кіреді, ол бұрынғы түрме блоктарының көп бөлігін алып, камералары қонақ бөлмелері ретінде қайта жабдықталған. Алайда түрменің дене жазасына немесе өлім жазасына байланысты бөліктері қонақтарға арналмай, кеңселерге айналдырылды. 2006 жылдың 5 мамырында ресми түрде ашылған, аралас пайдалану мұра жобасы 2007 жылғы RICS Жобасының жүлдесін жеңіп алды. Бастапқы қамалдың толық көлемі бүгінгі күні біршама жойылған, әсіресе жаңа округтік залының шығыс жағына енуімен, ал Жаңа жол екі шаршы мұнарасы бар перде қабырғасының солтүстік-шығыс бөлігінің үстінен өтеді; алайда оның сыртқы периметрлік орны Жаңа жолдың, Касл-стриттің және Парадайс-стриттің бөліктерімен шамаланады (оң жақтағы картаны қараңыз), ал түпнұсқа Барбиканның қалдықтары қазіргі Уэстгейт сауда орталығының астында жатыр. 1954 жылдан бастап қамалдың ең көне екі бөлігі I дәрежелі ғимараттар болып табылады: 11 ғасырдағы 13 ғасырдағы құдық камерасы бар 11 ғасырдағы мотта, 11 ғасырдағы Санкт-Джордж мұнарасы (нормандық деп саналады, бірақ қазір саксондық деп есептеледі), көшірілген крипталық шіркеу және 18 ғасырдағы D қанаты мен Борышкерлер мұнарасы. Бұл жер атаулы ескерткіш ретінде қорғалған. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, ортағасырлық және XVIII ғасырдағы сақталған бөліктеріне экскурсиялар коммерциялық оператор Heritage Projects (Oxford Castle) Ltd арқылы ұйымдастырылады, ашылу сағаттары мен бағалары олардың веб-сайтында қолжетімді.