Элмер Райс: Американ драматургінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Америка драматуры (1892–1967)

Эльмер Райс (шын аты – Эльмер Леопольд Райзенштейн, 28 қыркүйек 1892 – 8 мамыр 1967) – американдық драматург. Ол ең белгілі "Есептеу машинасы" (1923) және Нью-Йорк үйлерінің өмірін бейнелейтін, Пулитцер сыйлығына ие болған "Көше сахнасы" (1929) пьесаларымен танымал.

Алғашқы жылдар

Райс Нью-Йорк қаласындағы Шығыс 90-шы көшесінің 127-ші үйінде Элмер Леопольд Райзенштейн болып дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі 1848 жылғы Германия төңкерісінде саяси белсенді болған. Сол саяси көтерілістен кейін ол АҚШ-қа эмиграциялап, кәсіпкер болды. Ол зейнеткерлік жылдарының көп бөлігін Райс отбасымен бірге өткізді және немересі Элмермен жақын қарым-қатынас орнатты. Элмер саяси көзқарастары бар жазушы болды және әкесінің әкесінің либералдық және бейбітшілдік саясатын ұстанып қалды. Әкесінің әкесі шындыққа сенбеуші болғандықтан, ол еврей мектебіне бармауға және бар-мицва рәсімінен бас тартуға ықпал еткен болуы мүмкін. Ал Райс пен оның әкесі арасындағы қарым-қатынас өте суық болды. Ол өзінің өмірбаяндық еңбегінде жазғандай, оның әкесінің әкесі мен ағасы Уилл, екеуі де отбасымен бірге тұрған, әкесі көрсетпеген қамқорлықты және назарды толықтырды. Кедейлікте өскен Райс жастығының көп бөлігін оқумен өткізді, бұл оның отбасын қынжырландырды, кейін ол: «Менің өмірімде кітапханаға қосылудан артық пайдалы ештеңе болған жоқ» деді. Әкесінің эпилепсиясы нашарлаған кезде отбасын асырау қажеттілігі туғандықтан, Райс орта мектепті бітірмеді және мемлекеттік емтиханға өздігінен дайындалып, заң факультетіне түскенше бірнеше жеңіл жұмыс істеді. Ол заң оқуды ұнатпаса да, сабақ уақытының көп бөлігін пьесаларды оқып өткізді (өйткені оларды екі сағаттық лекция ішінде аяқтауға болады), Райс 1912 жылы Нью-Йорк заң мектебін бітіріп, қысқа мерзімді заңгерлік мансабын бастады. 1914 жылы ол мамандығын тастап, адвокаттарға деген сын көзқарасын сақтап қалды, бірақ заң кеңсесінде екі жыл жұмыс істегені оған бірнеше пьеса үшін материал берді, ең бастысы – «Заң кеңесшісі» (1931). Сот драмалары Райс үшін ерекше шеберлікке айналды. Ол өмір сүру үшін жазумен толық уақыт айналысуға шешім қабылдады. Бұл дұрыс шешім болды. Оның алғашқы пьесасы «Сотта» (1914), мелодрамалық кісі өлтіру жұмбағы, үлкен жетістікке ие болды және Нью-Йоркте 365 қойылым көрсетілді. Джордж М. Кохан оның құқықтарын 30 000 долларға сатып алуды ұсынды, бірақ Райс бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені Коханның шыншылдығына сенбеді. Досы Франк Харриспен (танымал Оскар Уайльдтың өмірбаянын жазған автор емес) бірлесіп жазған бұл пьеса, оқиғаның соңынан басталып, бастапқы нүктесіне дейін кері хронология әдісін қолданған алғашқы американдық драма болды. «Сотта» пьесасы кейін үш жеке труппамен Америка Құрама Штаттары бойынша гастрольдік сапарға шықты және Аргентинада, Австрияда, Канадада, Францияда, Германияда, Нидерландыда, Венгрияда, Ирландияда, Жапонияда, Мексикада, Норвегияда, Шотландияда және Оңтүстік Африкада қойылды. Автор сахнадағы алғашқы туындысынан 100 000 доллар табыс тапты. Оның кейінгі пьесаларының ешқайсысы «Сотта» сияқты табыс әкелген жоқ. Пьеса 1917, 1928 және 1939 жылдары үш рет киноға түсірілді. Осы кезеңде Райс саяси және әлеуметтік мәселелерге де қызығушылық танытты. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Вудро Вильсонның консерватизмі оның статус-квоны сынауындағы нық сенімін күшейтті. (Ол жас кезінде Джордж Бернард Шоу, Г. Уэллс, Джон Галсуорси, Максим Горький, Фрэнк Норрис және Аптон Синклердің кітаптарын оқып, социализмге берілгенін айтқан.) Ол 1910-шы жылдардың соңында Нью-Йорк қаласының ең богемалық бөлігі – Гринвич-Виллиджге жиі барып, көптеген әлеуметтік саналы жазушылармен және белсенділермен, соның ішінде афроамерикалық ақын Джеймс Уэлдон Джонсонмен және суретші Арт Янгпен достық қарым-қатынас орнатты.

Rice was born Elmer Leopold Reizenstein at 127 East 90th Street in New York City. His grandfather was a political activist in the Revolutions of 1848 in the German states. After the failure of that political upheaval, he emigrated to the United States where he became a businessman. He spent most of his retirement years living with the Rice family and developed a close relationship with his grandson Elmer, who became a politically motivated writer and shared his grandfather's liberal and pacifist politics. A staunch atheist, his grandfather may also have influenced Elmer in his feelings about religion as he refused to attend Hebrew school or to have a bar mitzvah. In contrast, Rice's relationship with his father was very distant. As he wrote in his autobiography, his grandfather and his Uncle Will, both of whom boarded with the family, made up for the affection and attention his father withheld. A child of the tenements, Rice spent much of his youth reading, to his family's consternation, and later observed, "Nothing in my life has been more helpful than the simple act of joining the library." Because of his need to support his family when his father's epilepsy worsened, Rice did not complete high school, and he took a number of menial jobs before earning his diploma by preparing for the state examinations on his own and then applying to law school. Though he disliked legal studies and spent a good deal of class time reading plays in class (because they could be finished within the span of a two hour lecture, he said), Rice graduated from New York Law School in 1912 and began a short lived legal career. Leaving the profession in 1914, he was always to retain a cynical outlook about lawyers, but his two years in a law office provided him with material for several plays, most notably Counsellor at Law (1931). Courtroom dramas became a Rice specialty. Needing to make a living, he decided to try writing full time. It was a wise decision. His first play, On Trial (1914), a melodramatic murder mystery, was a great success and ran for 365 performances in New York. George M. Cohan offered to buy the rights for $30,000, a proposition Rice declined largely because he did not believe Cohan could be serious. Co authored with a friend, Frank Harris (not the famed Oscar Wilde biographer), the play was purportedly the first American drama to employ the technique of reverse chronology, telling the story from its conclusion to its starting point. On Trial then went on tour throughout the United States with three separate companies and was produced in Argentina, Austria, Canada, France, Germany, the Netherlands, Hungary, Ireland, Japan, Mexico, Norway, Scotland and South Africa. The author ultimately earned $100,000 from his first work for the stage. None of his later plays earned him as much as On Trial. The play was adapted for the cinema three times, in 1917, 1928, and 1939. Political and social issues occupied Rice's attention in this period as well. World War I and Woodrow Wilson's conservatism confirmed him in his criticism of the status quo. (He had been firmly converted to socialism in his teens, he said, by reading George Bernard Shaw, H. G. Wells, John Galsworthy, Maxim Gorky, Frank Norris, and Upton Sinclair.) He frequented Greenwich Village, then the most bohemian part of New York City, in the late 1910s and became friendly with many socially conscious writers and activists, including the African American poet James Weldon Johnson and the illustrator Art Young.

Мансап

1923 жылы Райс театрға өзінің келесі үлесімен, 17 күнде жазған "Қосу машинасы" атты батыл экспрессионистік пьесасымен көрермендерді таң қалдырды. Машина дәуірінде өмірдің күшейе берген ретсіздігі туралы сатиралық пьеса, бұл драма бір жайбарақат кеңсе қызметкері, мырза Зероның өмірі, өлімі және ерекше өлімнен кейінгі өмірін баяндайды. Мырза Зеро, корпоративтік машинаның қарапайым тірекшесі, жұмында оның орнын қосу машинасы алмастыратынын білгенде, ашуланып, өзінің бастығын өлтіреді. Сотталып, өлім жазасына кесілгеннен кейін ол келесі өмірге кіреді, бірақ сол мәселелердің кейбірімен бетпе-бет келеді және жұмақтың пайдасы аз деп танылып, қайта өңдеу үшін Жерге жіберіледі. Театр сыншысы Брукс Аткинсон оны "сол уақытқа дейін американдықтардың жазған ең түпнұсқа және керемет пьесасы, қазіргі қоғам туралы ең қатал және ең көп жарық беретін пьеса [Бродвей] деп атады". Дороти Паркер мен Александр Вулкотт ынталы қарсы алды. Басқа сыншылар оны Американың Ибсені бола алатын жазушы ретінде гиперболалық түрде атады. Филипп Мөллер үлкен тапқырлықпен режиссерлік еткен, Ли Симонсон жобалаған және Театр гильдиясы қойған бұл пьесада Дадли Диггз (актер) және Эдвард Г. Робинсон, актерлік мансабының басында. Бір қызығы, авторға ешқандай пайда болмады. (2007 жылы инновациялық қойылым ретінде бейімделген "Қосу машинасы" 2008 жылы Бродвейден тыс табысты болды.) Дороти Паркер келесі жылы өзінің пьесасында жұмыс істеп жатқанда (алгонкиндік дөңгелек үстелдің мүшесі Роберт Бенчлиге, оның некелік проблемаларына және ол күресіп жүрген қосымша некелік азғыруларға негізделген) және оған автордың көмегі қажет болған кезде, ол қазір Бродвейдің "жақсы жігіті" ретінде танылған Элмер Райсқа жақындады. Бұл бірқалыпты ынтымақтастық болды және Паркер мен Райс арасындағы қысқаша романға әкелді, ол Райстің үнемі шақыруымен басталды. Алайда, пьесаның жүзі тегіс жүрмеді; жақсы пікірлерге қарамастан, Close Harmony (1924) тез жабылып, ұмытылды. Райс шығармашылықты, тіпті шаршамас жазушы болды. Келесі бес жыл бойы оның пьесалары арасында шығарылмаған Нью-Йорк жаяужолдары (1925), Is He Guilty? (1927) және The Gay White Way (1928) және екі ынтымақтастық, Wake Up, Jonathan (1928) Хэтчер Хьюзбен, бүгін белгісіз драматургпен, және Cock Robin (1929) Филип Барримен, Райстің деңгейіндегі Бродвейлік есіммен. Бұл спектакльдердің ешқайсысы да табысты болмады. Райс осы уақытқа дейін театрдың кәсіби қызметкері болды: ынтымақтастыққа ашық, өз пьесаларын шығару мен режиссерлікке қызығушылық танытты. 1930 жылдары ол тіпті Бродвей үйін, әйгілі Беласко театрын сатып алды. Райстың екінші хиті (The Adding Machine-ден кейін) оның ең ұзаққа созылған әдеби жетістігі болып шықты. Алғашында "Ландшафт фигуралармен, көшелік сахна" (1929) деп аталатын, кейіннен Курт Вейлдің операсының тақырыбы болған, шұңқырлардағы өмірдің реалистік хроникасы үшін драма үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. "Елу кейіпкер кездейсоқ жүріп өткенде, ол импровизация сияқты көрінді" деп жазды Брукс Аткинсон. Райс типтік деп таңдаған 25 Батыс 65-ші көшедегі үйдің қасбетіне сүйене отырып, биік, үлкен ортасы күйіп бара жатқан қоңыр тас түстерін және адамгершілігін ұстады. Сценарийді оқыған көптеген продюсерлер қабылдамады, ал режиссер Джордж Кукор екінші репетиция күнінен кейін оны сахнаға қоюға жарамсыз деп тастады. Райс режиссерлік қызметті өзі қолға алып, оның сахналық лайықты екенін дәлелдеді, бірақ оның баяндау стилі мен адастырушы натурализмі бойынша дәстүрлі емес. "Қосу машинасы" сияқты, пьесаның сахналық реализмнің ережелерімен үзілуі оның тартымдылығының бір бөлігі болды. 1930 жылдары Райстың пьесалары арасында "Сол жағалау" (1931) - экспатрианттың Париждегі американдық материализмнен қашуға тырысуын драматизациялайтын комедия және "Құқықта кеңесші" (1931) - Райс оқыған заңгерлік мамандықтың нақты суретін тартқан күшті жұмыс. (Соңғы пьеса Райстің басқа пьесаларына қарағанда аймақтық театрларда жиі қайта жаңғырылады.) Сол онжылдықта ол екі роман жазды және Голливудта сценарий жазумен табысты кезеңді бастан кешірді. Ол Голливудта болған кездері көптеген студия басшылары оны "шығыс қызылдарының" бірі ретінде қарағандықтан, оның сүрінусіз болғаны жоқ. Депрессияға ұшыраған, антикапиталистік "Біз, халық" (1933) - Райс жүрекке жақын пьеса. Ол "бір кәсіпқойдың және оның отбасының, ұлттық қиындықтардың толқынына түсіп, құлдырап қалған" бақытсыздықтары туралы жазған. Райс белсенді ойдағы актерлік құрамды және белгілі сахналық дизайнер Алин Бернштейнді...

After writing four more plays of no special distinction, Rice startled audiences in 1923 with his next contribution to the theatre, the boldly expressionistic The Adding Machine, which he wrote in 17 days. A satire about the growing regimentation of life in the machine age, the play tells the story of the life, death and bizarre afterlife of a dull bookkeeper, Mr. Zero. When Mr. Zero, a mere cog in the corporate machine, discovers that he is to be replaced at work by an adding machine, he snaps and murders his boss. After his trial and execution, he enters the next life only to confront some of the same issues and, judged to be of minimal use in heaven, is sent back to Earth for recycling. Theatre critic Brooks Atkinson called it "the most original and brilliant play any American had written up to that time the harshest and most illuminating play about modern society [Broadway had ever seen]." Dorothy Parker and Alexander Woollcott were enthusiastic. Other reviewers spoke of him, hyperbolically, as a writer who might become America's Ibsen. Directed with great ingenuity by Philip Moeller, designed by Lee Simonson, and produced by the Theatre Guild, the play starred Dudley Digges (actor) and Edward G. Robinson, then at the start of his acting career. Ironically, it made its author no money at all. (Adapted as an innovatively staged musical in 2007, The Adding Machine enjoyed a successful Off Broadway run in 2008.) When Dorothy Parker was at work on her play the following year (loosely based on fellow Algonquin Round Table member Robert Benchley, his marital problems, and the extra marital temptations he was grappling with) and needed a co author, she approached Elmer Rice, now acknowledged as the Broadway "boy wonder" of the moment. It was a smooth collaboration and resulted in a brief affair between Parker and the already married Rice, begun at Rice's insistent urging. The run of the play did not go smoothly, however; despite good reviews, Close Harmony (1924) closed quickly and was forgotten. Rice was a prolific, even tireless writer. His plays over the next five years included the unproduced The Sidewalks of New York (1925), Is He Guilty? (1927) and The Gay White Way (1928) and two collaborations, Wake Up, Jonathan (1928) with Hatcher Hughes, a dramatist unknown today and Cock Robin (1929) with Philip Barry, a Broadway name equal to Rice's. None of these plays were a success. Rice was a theatre professional by this time: open to collaboration, increasingly interested in producing and directing his own plays. In the 1930s, he even bought a Broadway house, the famed Belasco Theatre. Rice's second hit (after The Adding Machine) proved to be his most lasting literary accomplishment. Originally entitled Landscape with Figures, Street Scene (1929), later the subject of an opera by Kurt Weill, won the Pulitzer Prize for Drama for its realistic chronicle of life in the slums. "With fifty characters casually strolling through it," Brooks Atkinson wrote, "it looked like an improvisation Based on the facade of a house at 25 West 65th Street, which Rice selected as typical, the tall massive setting caught the tone and humanity of a decaying brownstone." The script had been rejected by most producers who read it, and director George Cukor abandoned it as un stageable after the second day of rehearsals. Rice took over the direction himself and proved that it was highly stageworthy, if unconventional in its narrative style and disorienting naturalism. Like The Adding Machine, the play's break with the conventions of stage realism was part of its appeal. Rice's plays of the 1930s included The Left Bank (1931), a comedy dramatizing an expatriate's superficial attempt to escape from American materialism in Paris, and Counsellor at Law (1931), a vigorous work that drew a realistic picture of the legal profession for which Rice had been trained. (The latter play is probably more frequently revived in regional theatres than any of Rice's other plays.) In that decade, he also wrote two novels and enjoyed a lucrative period in Hollywood, writing screenplays. His time in Hollywood was not without its friction, though, as he was looked upon by many studio heads as one of "those Eastern Reds." The Depression inspired, anti capitalist We, the People (1933) was a play particularly close to Rice's heart. It dealt with "the misfortunes of a typical skilled workman and his family, helplessly engulfed in the tide of national adversity," as its author described it. Rice engaged an activist minded cast and noted set designer Aline Bernstein to design the fifteen different sets that the ambitious play called for. We, the People failed amid what Rice called "agitated" reviews. A 1932 trip to the Soviet Union and to Germany, where he heard Hitler and Goebbels speak, provided material for Rice's next plays. The Reichstag fire trial is an element in Judgement Day (1934), and conflicting American and Soviet ideologies form the subject of the conversation piece Between Two Worlds (1934). After the failure of these plays, Rice returned to Broadway in 1937 to write and direct for the Playwrights' Company, which he had helped to establish along with Maxwell Anderson, S. N. Behrman, Sidney Howard, and Robert E. Sherwood. Of his later plays, the most successful was the fantasy Dream Girl (1945) in which an over imaginative girl encounters unexpected romance in reality. Rice's last play was Cue for Passion (1958), a modern psycho analytical variation of the Hamlet theme in which Diana Wynyard played a Gertrude like character. In his retirement, Rice was the author of a controversial book on American drama, The Living Theatre (1960), and of a richly detailed autobiography, Minority Report (1964). Rice was one of the more politically outspoken dramatists of his time and took an active part in the American Civil Liberties Union, the Authors' League, the Dramatists Guild of America where he was elected as the eighth president in 1939, and P. E. N. He was the first director of the New York office of the Federal Theatre Project, but resigned in 1936 to protest government censorship of the Project's "Living Newspaper" dramatization of Mussolini's invasion of Ethiopia. An outspoken defender of free speech, he left that position with a "blast of scorn" at the Roosevelt administration's efforts to control artistic expression. (In 1932, Rice reluctantly supported the Communist Party candidate in the presidential election because he found Hoover and Roosevelt equally displeasing alternatives with an insufficient grasp of the crisis the country faced. though in subsequent elections he became an FDR supporter) He also spoke out against McCarthyism in the 1950s. In the end, Elmer Rice did not believe he had been a success as a writer, not as he wished to define success. He needed to make a living and, while deriding the commercialism of the New York stage, he managed to earn a considerable amount of money, but at a cost to his more experimental vision. The realistic drama he could write with ease was at odds with the innovations that most intrigued him. The Adding Machine and Street Scene were anomalies and did not make money. An even more radical venture, The Sidewalks of New York of 1925, was an episodic play without words, "in which speech is indicated by gesture, by a series of situations in which there was no need for speech." He regularly frequented New York's museums, and in his autobiography, wrote of his first trip to Spain and the powerful impact Velazquez had on him and, in Mexico, of enjoying the work of Diego Rivera and the Mexican Muralists, artists who shared his political views. He was close friends with Japanese American modernist painter Yasuo Kuniyoshi. Elmer Rice lived for many years on a wooded estate in Stamford, Connecticut until his death in Southampton, England in 1967 of pneumonia after suffering a heart attack. Obituaries took note of a long and respected theater career. Brooks Atkinson described Rice in his history of Broadway as "a plain, rather sober man with a reticent, unyielding personality But when a social principle was at stake, he was more clear headed than most people, and he was quietly invincible He was one of Broadway's most eminent citizens."

Мұрағат

Эльмер Райстың құжаттары 1968 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткенде, Остиндегі Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығына тапсырылды. Отбасы мүшелері жылдар бойы қосымша материалдар қосты. Жиын 100-ден астам қораптан тұрады және келісімшарттар, хат алмасу, қолжазбалардың жобалары, жазбалар, фотосуреттер, гонорар есептемелері, пьесалар, театр бағдарламалары және жетпіс үштен астам альбомды қамтиды. Рэнсом орталығының кітапхана бөлімінде Райстың жеке кітапханасынан 900-ден астам кітап сақталған, олардың көпшілігі Райс өзі қол қойған немесе түсіндірмелер жазған.

Фильмдегі бейнелеу

Райс 1994 жылғы "Миссис Паркер және қатыгез айналым" фильмінде актер Джон Фавро бейнеленді.