Есімдерге қосылатын жіктеуші сөздер

Кіріспе

Есімдерге қоса қолданылатын сөз немесе жұрнақтың түрі, кейде "жіктегіш" деп аталатын тілдік бірлік.

Жіктегіш (қысқаша clf немесе cl) – есімдерге қоса қолданылатын сөз немесе жұрнақ, ол өзінің кейбір ерекшеліктеріне (мысалы, адамдық, тіршілік, жыныс, пішін, әлеуметтік жағдай) сәйкес есімді "жіктеуге" мүмкіндік береді. Бұл мағынадағы жіктегіштер атаулық жіктегіштер деп аталады, себебі Папуа және Америка тілдерінде оның аргументінің анықтамасын жіктейтін сөздік жіктегіштер де кездеседі. Жіктегіштер бар тілдерде олар көбінесе есімді санағанда, яғни санмен бірге қолданылады. Мұндай тілдерде "үш адам" деген тіркес "үш X (дей) адам" түрінде берілуі керек, мұнда X – "адамдар" есіміне сәйкес жіктегіш. Сан немесе сандық белгімен бірге қолданылатын жіктегіштер сандық жіктегіштер деп аталады. Олар, әсіресе, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерінде, соның ішінде қытай, корей, жапон және вьетнам тілдерінде маңызды рөл атқарады. Сандық жіктегіштердің басқа да функциялары болуы мүмкін; мысалы, қытай тілінде олар көбінесе есімнің алдында көрсеткіш сөздері ("бұл" немесе "сол") қолданылғанда пайдаланылады. Кейбір Азия тілдері, мысалы, Чжуан, Хмонг және кантон тілдері "жалаңаш жіктегіш құрылымын" қолданады, онда жіктегіш нақты анықтама үшін сансыз есімге тіркеледі; соңғы екі тілде сандық жіктегіштер иеленуші жіктегіш құрылымына дейін кеңейтіліп, иеленушіні білдіретін есімді басқа есіммен байланыстыратын иеленуші маркер ретінде қолданылады. Иеленуші жіктегіштер әдетте иеленуші есімнің семантикалық ерекшеліктеріне сәйкес келеді және иеленуші мен иеленген нәрсе арасындағы қатынасқа сирек қатысты болады, бірақ иеленуші жіктегіштер кейбір тілдерде (мысалы, Dâw) кездеседі. Еуропа тілдерінде жіктегіштер жоқ немесе сирек қолданылады. Ағылшын тіліндегі жіктегіштің мысалы – "үш қағаз" сияқты тіркестердегі "бірнеше" сөзі. Американдық қол тілінде белгілі бір жіктегіш қол пішіндері есімнің кеңістіктегі бағытын көрсетеді. Жіктегіш жүйелері мен есімдер кластары арасында ұқсастықтар бар, бірақ маңызды айырмашылықтар да бар. Есімдер кластары келісімге байланысты анықталса, жіктегіштер сөйлемдегі басқа элементтердің түрін өзгертпейді. Сондай-ақ, жіктегіштері бар тілдерде жүздеген жіктегіштер болуы мүмкін, ал есімдер кластары бар тілдерде (немесе, әсіресе, жыныстар) жіктегіштердің саны аз болады. Есімдер кластары әрқашан есімдердің мағынасына байланысты емес, бірақ олардың әртүрлі грамматикалық салдары бар.

A classifier (abbreviated clf or cl) is a word or affix that accompanies nouns and can be considered to "classify" a noun depending on some characteristics (e. g. humanness, animacy, sex, shape, social status) of its referent. Classifiers in this sense are specifically called noun classifiers because some languages in Papua as well as the Americas have verbal classifiers which categorize the referent of its argument. In languages that have classifiers, they are often used when the noun is being counted, that is, when it appears with a numeral. In such languages, a phrase such as "three people" is often required to be expressed as "three X (of) people", where X is a classifier appropriate to the noun for "people". Classifiers that appear next to a numeral or a quantifier are particularly called numeral classifiers. They play an important role in certain languages, especially East and Southeast Asian languages, including Chinese, Korean, Japanese, and Vietnamese. Numeral classifiers may have other functions too; in Chinese, they are commonly used when a noun is preceded by a demonstrative (word meaning "this" or "that"). Some Asian languages like Zhuang, Hmong and Cantonese use "bare classifier construction" where a classifier is attached without numerals to a noun for definite reference; the latter two languages also extend numeral classifiers to the possessive classifier construction where they behave as a possessive marker connecting a noun to another noun that denotes the possessor. Possessive classifiers are usually used in accord with semantic characteristics of the possessed noun and less commonly with the relation between the possessed and the possessor although possessor classifiers are reported in a few languages (e. g. Dâw). Classifiers are absent or marginal in European languages. An example of a possible classifier in English is piece in phrases like "three pieces of paper". In American Sign Language, particular classifier handshapes represent a noun's orientation in space. There are similarities between classifier systems and noun classes, although there are significant differences. While noun classes are defined in terms of agreement, classifiers do not alter the form of other elements in a clause. Also, languages with classifiers may have hundreds of classifiers whereas languages with noun classes (or in particular, genders) tend to have a smaller number of classifiers. Noun classes are not always dependent on the nouns' meaning but they have a variety of grammatical consequences.

Шолу

Классификатор – белгілі бір грамматикалық контексте есімді сүйемелдейтін сөз (немесе кейбір талдауларда, байланысқан морфема), және әдетте есімдердің тұжырымдық жіктелуін көрсетеді, негізінен олардың білдіретін нәрселердің ерекшеліктеріне сүйене отырып. Осылайша, тілде адамдарды білдіретін есімдерге арналған бір классификатор, жазық нысандарды білдіретін есімдерге арналған екіншісі, уақыт кезеңдерін білдіретін есімдерге арналған үшіншісі болуы мүмкін, және т.б. Классификаторды есімге тағайындау да белгілі бір дәрежеде болжаусыз болуы мүмкін, кейбір есімдер тарихи қалыптасқан конвенция бойынша белгілі бір классификаторларды қабылдайды. Классификаторлардың қолданылуы немесе міндетті болуы тілдің грамматикасына байланысты, бірақ олар көбінесе есім санмен бірге келгенде қажет болады. Сондықтан олар кейде (әсіресе жапон тілінде) санау сөздері деп те аталады. Олар сондай-ақ есімнің көрсеткіш сөзімен (мысалы, «осы» немесе «сол» сияқты сөздермен) бірге қолданылуы мүмкін. Стандартты мандарин қытай тілінен алынған келесі мысалдар классификаторларды санмен қолдануды көрсетеді. Мұнда қолданылатын классификаторлар: 个 (дәстүрлі түрі 個, пиньинь gè), адамдарды білдіретін есімдермен қолданылады; 棵 kē, ағаштарды білдіретін есімдермен қолданылады; 只 (隻) zhī, құстарды қоса алғанда, белгілі бір жануарларды білдіретін есімдермен қолданылады; және 条 (條) tiáo, белгілі бір ұзын, икемді нысандарды білдіретін есімдермен қолданылады. (Қытай есімдерінің көпше түрі әдетте ешқандай белгісіз болады; есімнің бір түрі жекеше және көпше үшін қолданылады.) Шын мәнінде, осы классификаторлардың біріншісі, 个 (個) gè, бейресми тілде жиі жалпы классификатор ретінде, кез келген есіммен, нақты классификаторлардың орнына қолданылады. Мұндай тіркестерде есімді жіберуге болады, егер классификатордың өзі (және контекст) қандай есімді білдіретінін көрсету үшін жеткілікті болса. Мысалы, сұраққа жауап беру кезінде:

Классификаторларды жүйелі түрде қолданатын тілдерге қытай, жапон, корей, Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері, бенгал, ассам, парсы, австронезиялық тілдер, майя тілдері және басқалары жатады. Классификаторлардың сирек кездесетін мысалы – етістікпен қолданылатындары. Вербальді классификаторлар Оңтүстік Атабаскан сияқты тілдерде кездеседі. Классификаторлардың қол пішіндері де ым тілдерінде кездеседі, бірақ олардың грамматикалық функциясы біршама өзгеше. Классификаторлар көбінесе классификаторлар ретінде маманданған немесе классификаторлар ретінде қолданылудан басқа да мақсаттарды сақтайтын есімдерден (немесе кейде сөйлеудің басқа бөліктерінен) алынады. Классификаторлар, басқа сөздер сияқты, кейде басқа тілдерден қарыз алынады. Бір тілде ондаған, тіпті жүздеген түрлі классификаторлар болуы мүмкін. Дегенмен, мұндай тізімдерге көбінесе санау сөздері де кіреді.

Классификаторлар мен өлшем сөздер

Өлшем сөздер классификаторлармен ұқсас қызмет атқарады, бірақ олар заттың нақты мөлшерін көрсетеді (бір тамшы, бір кесе, бір пинта сияқты), санау есімдерге тән саналатын бірліктерді емес. Классификаторлар санау есімдермен қолданылады, ал өлшем сөздер массалық есімдермен де қолданылуы мүмкін (мысалы, "екі пинта лай"), сонымен қатар санау есімнің мөлшері оның табиғи саналатын бірліктері арқылы емес, басқаша белгіленгенде де қолданылады (мысалы, "екі пинта емен жемісі"). Дегенмен, классификаторлар мен өлшем сөздер арасындағы терминологиялық шекара көбінесе нашар айқындалады. Кейбір жағдайларда, мысалы, қытай тілін оқытуда классификаторлар өлшем сөздер деп аталады, ал өлшем сөздер кейде массалық классификаторлар немесе осыған ұқсас терминдермен аталады.

Еуропа тілдері

Классификаторлар әдетте ағылшын немесе басқа еуропа тілдерінің мәнді ерекшелігі емес, бірақ классификаторға ұқсас құрылымдар кейбір есімдермен кездеседі. Ағылшын тілінде жиі келтірілетін мысал – "бес бас мал" сияқты тіркестердегі "бас" сөзі: "мал" сөзі (кейбір сөйлеушілер үшін) санаусыз (массалық) зат есім болып табылады және оның бірліктерін санауға мүмкіндік беру үшін "бас" сөзі қажет. Параллель құрылым француз тілінде де бар: une tête de bétail ("бір бас мал"), испан тілінде: una cabeza de ganado ("бір бас мал") және итальян тілінде: un capo di bestiame ("бір бас мал"). "Бес бас мал" (бес мал деген мағынада) мен "бес малдың басы" (яғни, бес малдың бастары) арасындағы айырмашылыққа назар аударыңыз. Гүл сатушылар қолданатын ұқсас тіркес – "он гүлдің сабағы" (сабақтарындағы он гүл). Еуропа тілдері табиғи түрде өлшем сөздерін қолданады. Бұлар массалық зат есімдерді санау үшін қажет, ал кейбіреулерін санаулы зат есімдермен де қолдануға болады. Мысалы, "бір стақан сыра" және "бір уыш монета". Ағылшын тіліндегі "of" конструкциясы көптеген тілдерде кездеседі, бірақ неміс тілінде (сондай-ақ голланд және скандинавия тілдерінде) екі сөз жай ғана біріктіріледі, мысалы, "ein Glas Bier" (сөзбе-сөз "бір шыны сыра", "of" сөзі жоқ). Славян тілдерінде екінші зат есімді жол тегімен (мысалы, орыс тілінде "чаша пива" – сөзбе-сөз "сыра шынысы") қояды, бірақ болгар тілінде славян тіліндегі жол тегі жүйесі жойылғандықтан, неміс тіліне ұқсас тіркестер қолданылады (мысалы, "чаша пиво"). Кейбір есімдерге белгілі бір өлшем сөздері немесе оларды санауға мүмкіндік беретін басқа да жіктеуіш сөздер байланысты. Мысалы, қағаз көбінесе "бес парақ қағаз" деп саналады. Өлшем сөздерін қолдану немесе қолданбау әртүрлі мағыналарды білдіруі мүмкін, мысалы, "бес қағаз" грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ газеттерге немесе ғылыми еңбектерге қатысты. Кейбір көпшелік зат есімдерге бір затқа немесе белгілі бір сандағы заттарға сілтеме жасау үшін сөз (немесе оның эквиваленті) қажет, мысалы, "бір жұп қайшы", "үш жұп шалбар" немесе француз тілінде "une paire de lunettes" ("бір жұп көзілдірік").

Classifiers are not generally a feature of English or other European languages, although classifier like constructions are found with certain nouns. A commonly cited English example is the word head in phrases such as "five head of cattle": the word cattle (for some speakers) is an uncountable (mass) noun, and requires the word head to enable its units to be counted. The parallel construction exists in French: une tête de bétail ("one head of cattle"), in Spanish: una cabeza de ganado ("one head of cattle") and in Italian: un capo di bestiame ("one head of cattle"). Note the difference between "five head of cattle" (meaning five animals), and "five heads of cattle" (identical to "five cattle's heads", meaning specifically their heads). A similar phrase used by florists is "ten stem of roses" (meaning roses on their stems). European languages naturally use measure words. These are required for counting in the case of mass nouns, and some can also be used with count nouns. For example, one can have a glass of beer, and a handful of coins. The English construction with of is paralleled in many languages, although in German (and similarly in Dutch and the Scandinavian languages) the two words are simply juxtaposed, e. g. one says ein Glas Bier (literally "a glass beer", with no word for "of"). Slavic languages put the second noun in the genitive case (e. g. Russian чаша пива , literally "a glass beer's"), but Bulgarian, having lost the Slavic case system, uses expressions identical to German (e. g. чаша пиво). Certain nouns are associated with particular measure words or other classifier like words that enable them to be counted. For example, paper is often counted in sheets as in "five sheets of paper". Usage or non usage of measure words may yield different meanings, e. g. five papers is grammatically equally correct but refers to newspapers or academic papers. Some inherently plural nouns require the word (or its equivalent) to enable reference to a single object or specified number of objects, as in "a pair of scissors", "three pairs of pants", or the French une paire de lunettes ("a pair of (eye)glasses").

Австралия аборигендерінің тілдері

Австралиялық абориген тілдері семантикалық критерийлерге негізделген кең ауқымды зат есімдер жіктелу жүйесімен ерекшеленеді. Көп жағдайларда, нақты бір зат есімді белгілі бір жіктемеге жатқызу оған жақын тұрған жіктеуіш арқылы анықталады, ол нақты зат есіммен төмендеу қатынасын құруы немесе жеке-дара жалпы есім ретінде қолданылуы мүмкін.

Бірман тілінде

Бірман тілінде зат есімдерді санағанда немесе өлшегенде, бөлшектер түріндегі жіктеуіштер қолданылады. Олар сандық көрсеткіштің тікелей артынан келеді. Контекстке қарай, жіктеуіштер қатысты зат есімдерді айту қажет болмауы мүмкін, себебі көптеген жіктеуіштердің жасырын мағынасы бар.

Тайланд тілі

Тай тілінде осы аймақтағы басқа жіктеуіш тілдермен салыстырғанда NP құрылыстарының ең кең ауқымында жіктеуіштер қолданылады. Тай тілінде сандармен келген есімдер үшін жіктеуіштер міндетті. Тай тіліндегі есімдер нақты бір жіктеуіш арқылы есептеледі, олар көбінесе грамматикалық есімдер болып табылады. Мысалы, "адам" деген мағына беретін คน жіктеуіші монахтар мен патша отбасынан басқа адамдарды санауда қолданылады. Тай тіліндегі саналған есімдердің жалпы форматы: есім сан жіктеуіш. Мандарин қытай тіліне ұқсас, тай тілінде есімдікпен бірге демонстратив қолданылғанда да жіктеуіштер жиі пайдаланылады. Алайда, демонстративтер үшін бұл міндетті емес. Демонстративтер сандарға қарағанда басқа сөз тіртібін қажет етеді. Демонстративтердің жалпы схемасы: есім жіктеуіш демонстратив. Кейде жіктеуіштер жекелік санды білдіру үшін де қолданылады. Тай есімдері – жалаңаш номиналдар, сондықтан олар сан жағынан анықталмаған және фразалық есімдер болып табылады. Есімдер жіктеуіштермен (белгілі немесе белгісіз) қолданылғанда көпше түріне ауыспайды, бірақ Мэри Далримпл мен Суриел Мофу жіктеуіштердің қайталанумен бірге қолданылуына қарсы мысалдар келтіреді. Лауазымдық емес тілде, егер контекст белгілі болса, жіктеуіштерді есімдерсіз, тек сандармен қолдануға болады. Малай тілінде жіктеуіштерді білдіретін термин – penjodoh bilangan, ал индонезия тілінде – kata penggolong.

Вьетнамдық

Вьетнам тілі қытай, жапон және корей тілдеріндегідей ұқсас жіктеуіштер жиынтығын қолданады.

Кхмер тілі

Кхмер (камбоджа) тілі де жіктеуіштерді қолданады, бірақ оларды жиі жіберуге болады. Бұл бастауыш тіл болғандықтан, жіктеуіш тіркесі (сан және жіктеуіш) есімнен кейін тұрады.

Есімдіктер кластары мен есімдіктер кластары

Есімдік жіктеуіш ұғымы есімдік класынан өзгеше. Классификатор жүйелері әдетте 20 немесе одан да көп, тіпті бірнеше жүз классификаторды қамтиды (жеке лексемалар есімдермен бірге қолданылады). Есімдік кластары жүйелері (грамматикалық жыныстар жүйелерін қоса алғанда) әдетте екіден жиырмаға дейінгі кластардың жабық жиынтығын құрайды, оларға тілдегі барлық есімдер жіктеледі. Кез келген есімге жіктеуіш міндетті емес, ал көптеген есімдер әртүрлі жіктеуіштермен қолданылуы мүмкін. Есімдік кластары бар тілде әрбір есім әдетте бір ғана классқа жатады, бұл әдетте сөз формасымен немесе оны қосатын артикль арқылы көрсетіледі және грамматикалық функция атқарады. Бір объектіге әртүрлі есімдік кластарына жататын есімдер арқылы сілтеме жасауға болады, мысалы, неміс тілінде die Frau "әйел" (ендік) және das Weib "әйел (архаикалық, қарапайым емес)" (орталық). Есімдік кластары әдетте инфлекция арқылы, яғни сөйлемде жеке қолданыла алмайтын байланысқан морфемалар арқылы белгіленеді. Класс есімнің өзінде көрсетілуі мүмкін, бірақ көбінесе есімдік сөз тіркесіндегі немесе сөйлемдегі есіммен келісімді көрсететін басқа да құрамдас бөліктерде де белгіленеді. Есімдік жіктеуіштері – оларды біліктілік беретін есімдермен бірге қолданылатын еркін лексикалық бірліктер. Олар есіммен морфологиялық бірлік құрамайды және етістікте келісім белгісі болмайды. Жіктеуіш тек кейбір синтаксистік контекстерде ғана кездеседі. Сонымен қатар, жіктеуіштің қолданылуы стильдің прагматикасымен және жазбаша немесе ауызша стильді таңдаумен байланысты болуы мүмкін. Көбінесе стиль неғұрлым ресми болса, соғұрлым көптеген жіктеуіштер қолданылады және олардың қолданылу жиілігі артады. Есімдік класының маркерлері барлық жағдайда міндетті. Есімдік жіктеуіштері әдетте нақты, бөлек, жылжымалы объектілердің аттары ретінде қолданылатын сөздерден туындайды. Есімдік класының маркерлері әдетте нақты мағынасы жоқ аффикстер болып табылады. Дегенмен, екеуінің арасында нақты шекара жоқ: жіктеуіштер көбінесе класс жүйелеріне айналатындықтан, олар грамматикалық эволюцияның екі шеткі нүктесін құрайды.

The concept of noun classifier is distinct from that of noun class. Classifier systems typically involve 20 or more, or even several hundred, classifiers (separate lexemes that co occur with nouns). Noun class systems (including systems of grammatical gender) typically comprise a closed set of two to twenty classes, into which all nouns in the language are divided. Not every noun need take a classifier, and many nouns can occur with different classifiers. In a language with noun classes, each noun typically belongs to one and only one class, which is usually shown by a word form or an accompanying article and functions grammatically. The same referent can be referred to by nouns with different noun classes, such as die Frau "the woman" (feminine) and das Weib "the woman (archaic, pejorative)" (neuter) in German. Noun classes are typically marked by inflection, i. e. through bound morphemes which cannot appear alone in a sentence. Class may be marked on the noun itself, but will also often be marked on other constituents in the noun phrase or in the sentence that show agreement with the noun. Noun classifiers are always free lexical items that occur in the same noun phrase as the noun they qualify. They never form a morphological unit with the noun, and there is never agreement marking on the verb. The classifier occurs in only some syntactic environments. In addition, use of the classifier may be influenced by the pragmatics of style and the choice of written or spoken mode. Often, the more formal the style, the richer the variety of classifiers used, and the higher the frequency of their use. Noun class markers are mandatory under all circumstances. Noun classifiers are usually derived from words used as names of concrete, discrete, moveable objects. Noun class markers are typically affixes without any literal meaning. Nevertheless, there is no clearly demarked difference between the two: since classifiers often evolve into class systems, they are two extremes of a grammaticalization continuum.