Тұсқұлум: Италиядағы ежелгі қаланың тарихы

Кіріспе

Италиядағы көне қала, Лациумдағы көне қала.

Тускулум – Италияның Лациум аймағындағы Альбан төбелерінде орналасқан қираған рим қаласы. Тускулум Рим дәуірінде қаланың жанында, бірақ Римнен қолайлы қашықтықта орналасқан көптеген мәшһүр және сәнді патрицийлердің сарайларымен (әсіресе Цицерон мен Лукулл сарайлары) танымал болды.

Орналасқан жері

Тускулум Альбан жанартауының сыртқы кратерінің солтүстік жиегіндегі Тусколо төбесінде орналасқан. Өзінің жанартауы қазіргі Фраскати қаласының оңтүстігінде жатыр. Төбенің шыңы теңіз деңгейінен биік орналасқан және Римнің Кампаниясына көрініс ашады, Рим солтүстік-батысқа қарай жатыр. Бұл орын бұрынғы кезде маңызды болған Эквилер мен Вольскилер жерінен Римге соққан жолды бақылайтын стратегиялық позицияға ие болды. Кейіннен Римге Латын жолымен (одан бір тармақ Тускулумға дейін көтерілді, ал басты жол оңтүстікке қарай аңғардан өтті) немесе солтүстікке қарай Лабикан жолы арқылы жететін болды. Ежелгі қаланың көп бөлігі, сондай-ақ акрополь мен амфитеатр әлі археологиялық зерттеулерден өте қойған жоқ.

Ежелгі дәуір

Аңыз бойынша, қала Телеггон, Одиссей мен Цирке ұлы, немесе Эней ұрпағы, латын патшасы Латин Сильвий құрған. Тит Ливийдің айтуынша, ол Лациумдағы көптеген қалалар мен қалашықтардың негізін қалаушы болған. Географ Филиппо Клуверио осы аңыздарды жоққа шығарып, қаланың Троя соғысынан үш жүз жыл бұрын латындықтар тарапынан құрылғанын мәлімдейді. 8-7 ғасырларға жататын жерлеу ыдыстары осы аймақтағы латын мәдениетінің соңғы кезеңдерінде адамдар болғанын көрсетеді. Тарихта Тускулум алғаш рет тәуелсіз қала-мемлекет ретінде, өз патшасы, конституциясы және құдайларымен еске алынады. Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус 509 ж.б.д. қаладан қуылғанда, Тускулумның маңызды тұлғаларының бірі, күйеу баласы Октавий Мамилиусден әскери көмек сұрады. Клузиум мен Рим арасындағы соғыс Тарквинийдің тағына оралуына көмектеспеген соң, ол Мамилиусқа Тускулумға паналады. Мамилилер өздерін қаланың негізін қалаушы Телеггоннан тараған деп санайтын. Мамилиус 498 ж.б.д. Регил көліндегі шайқаста латын әскерін римдіктерге қарсы басқарды, онда қаза тапты. Осы оқиға Римнің латын қалалары арасындағы үстемдігін орнатты. Қала қабырғаларының құрылыс стилі мен техникасы б.з.д. 5-4 ғасырларға дейін датирленеді, бұл солтүстік беткейінде көрінеді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Тускулум кейіннен Римнің одақтасы болды және басқа латын қалаларының жиі шабуылдарына ұшырады. 460 ж.б.д. сабин Апий Гердоний Капитолийді басып алды. Латын қалаларының ішінде тек Тускулум ғана диктатор Луций Мамилиус басқарған әскерін римдіктерге көмектесу үшін жылдам жіберді. Олар консул Публий Валерий Попликоланың әскерлерімен бірге бүлікшілерді басып тастады. 458 ж.б.д. экилер Тускулумға шабуыл жасап, бекінісін басып алды. Бір жыл бұрын Римге көрсеткен көмегі үшін римдіктер оларға көмекке келді, және Альгид тауындағы шайқаста экилерді жеңген Луций Квинтий Цинциннат басқаратын әскерлермен цитадельді қайтаруға көмектесті.

According to legend, the city was founded either by Telegonus, the son of Odysseus and Circe, or by the Latin king Latinus Silvius, a descendant of Aeneas, who according to Titus Livius was the founder of most of the towns and cities in Latium. The geographer Filippo Cluverio discounts these legends, asserting that the city was founded by Latins about three hundred years before the Trojan War. Funerary urns datable to the 8th–7th centuries BC demonstrate a human presence in the late phases of Latin culture in this area. Tusculum is first mentioned in history as an independent city state with a king, a constitution and gods of its own. When Lucius Tarquinius Superbus, the last King of Rome, was expelled from the city in 509 BC, he sought military help from his son in law Octavius Mamilius, one of the leading men of Tusculum. After the war between Clusium and Rome failed to win back the throne for Tarquinius, he sought refuge with Mamilius in Tusculum. The Mamilii claimed to be descended from Telegonus, the founder of the city. Mamilius commanded the army of the Latins against the Romans at the Battle of Lake Regillus, where he was killed in 498 BC. This is the point at which Rome gained predominance among the Latin cities. The city walls can be dated between the 5th and 4th c. BC from the type and technique of construction, as visible on the North slope of the hill. According to some accounts Tusculum subsequently became an ally of Rome, incurring the frequent hostilities of the other Latin cities. In 460 BC a Sabine named Appius Herdonius occupied the Capitol. Of the Latin cities, only Tusculum quickly sent troops, commanded by the dictator Lucius Mamilius, to help the Romans. Together with the forces of the consul Publius Valerius Poplicola they were able to quash the revolt. In 458 BC the Aequi attacked Tusculum and captured its citadel. Because of the assistance given Rome the previous year, the Romans came to their defense, and helped regain the citadel, with soldiers under the command of Lucius Quinctius Cincinnatus, who defeated the Aequi at the battle of Mount Algidus.

Рим Республикасы мен империясы

381 ж.б.д., Римге толық мойынсұнуын білдіргеннен кейін, Тускулум халқы Римнен жеңілдік алды. Тускулум алғашқы «municipium cum suffragio», яғни өздігінен басқару құқығына ие болған қала атанды. Сондықтан Тускулум азаматтары «Трибус Папирия» тізіміне енгізілді. Дегенмен, басқа деректерде Тускулум Римнің жауларымен жиі одақтас болғаны айтылады, соңғылары б.з.б. 323 жылы Самнитерлер болды. Сулланың азамат соғысында Тускулум Мариандықтарды қолдады, бірақ Сулланың б.з.б. 82 жылы жеңіске жеткеннен кейін колонияға айналды, қала қабырғаларының бір бөлігі қайта салынды. 54 ж.б.д., «Cn. Plancio үшін сөздері» атты сөйлеуінде Марк Туллий Цицерон былай деді: «Сіздер Тускулумның ең көне муниципалитетінен шыққансыз, одан көптеген консулдық отбасылар текті, олардың ішінде тіпті Ювенция руы да бар – ешбір муниципалитеттен оларша көп консулдық отбасы шыққан емес». Варро Тускулум заңдары туралы «Латын тілі» атты еңбегінің 5-ші томында былай жазды: «Виналия мерекесі жарияланғанша, қалаға жаңа шарап әкелмеу керек». Қалалық кеңес сенат атауын сақтап, диктатор лауазымы эдилге берілді. Бұған қарамастан, және Римдіктердің арнайы коллегиясы Тускулумдағы құдайларға табынуды, әсіресе Диоскурлерге басшылық ету үшін құрылғанына қарамастан, онда тұратын азаматтар көп емес, сондай-ақ ерекше көзге түспеген адамдар еді. Рим дәуірінде қала екі бөлікке бөлінді: Диоскурлер мен Юпитер Майор храмдары орналасқан акрополь және төбенің жотасы бойындағы негізгі қала, онда форумнан театрға дейін басты көше өтеді. Республика дәуірінде 36 иесі тіркелген және 131 вилла орны анықталған көршілес виллалар, шын мәнінде, қаладан да маңыздырақ болды, оған жеңіл қол жеткізу мүмкін емес еді. Республиканың соңында және одан да көп империялық кезеңде Тускулум аумағы бай римдіктердің сүйікті мекеніне айналды. Сенека былай деп жазды: «Денсаулығын жақсарту немесе жазғы демалыс үшін Тускулумда немесе Тибурда үй сатып алуды көздейтін ешкім жылдық төлемдерді есептеп шығармайды». 45 ж.б.д. Цицерон Тускулумдағы римдік вилласында «Тускулумдық сұрақтар» атты кітаптар сериясын жазды. Оның заманында онда 18 вилла иесі болған. Мысалы, Люкулл вилласы, кейін Флавия руына тиесілі болған, Римге қараған Тускулумдың беткейінде террасалармен салынған: ауқымды террасада қазір Фраскатидің тарихи орталығының көп бөлігі орналасқан. Аумақтың көп бөлігі (Цицерон вилласы да оның ішінде), бірақ қаланың өзі емес, ол тым биік орналасқан, Аква Крабра суарнасымен сумен қамтамасыз етілді. Римдік Тускулумның соңғы археологиялық куәлігі – 406 ж.б.д. Аниций Проб консулы мен оның қарындасы Аницияны еске алу үшін жасалған қола тақташа.

In 381 BC, after an expression of complete submission to Rome, the people of Tusculum received a franchise from Rome. Tusculum became the first "municipium cum suffragio", or self governing city. The Tusculum citizens were therefore recorded in the "Tribus Papiria". Other accounts, however, speak of Tusculum as often allied with Rome's enemies, the last being the Samnites in 323 BC. In Sulla's civil war Tusculum supported the Marians but after Sulla's victory in 82 BC it became a colonia and parts of the city wall were rebuilt. In 54 BC, in his Orationes Pro Cn. Plancio, Marcus Tullius Cicero said: "You are from the most ancient municipium of Tusculum, from which so many consular families are originating, among which even the gens Iuventia—all other municipia (together) do not have so many (consular families) coming from them". Varro wrote about the laws of Tusculum in De Lingua Latina, Volume 5: "New wine shall not be taken into the town before the Vinalia are proclaimed". The town council kept the name of senate, but the title of dictator gave place to that of aedile. Notwithstanding this, and the fact that a special college of Roman equites was formed to take charge of the cults of the gods at Tusculum, and especially of the Dioscuri, the citizens resident there were neither numerous nor men of distinction. In Roman times the city had expanded into two parts: the acropolis with the temples of the Dioscuri and Jupiter Maius, and the main city along the ridge of the hill where the main street passes through the forum to the theatre. The villas of the neighbourhood, of which 36 owners are recorded in the Republican era and 131 villa sites identified, had indeed acquired greater importance than the town itself, which was not easily accessible. By the end of the Republic, and still more during the imperial period, the territory of Tusculum was a favorite place of residence for wealthy Romans. Seneca wrote: "Nobody who wants to acquire a home in Tusculum or Tibur for health reasons or as a summer residence, will calculate how much yearly payments are". In 45 BC Cicero wrote a series of books in his Roman villa in Tusculum, the Tusculanae Quaestiones. In his times there were eighteen owners of villas there. An example is the so called villa of Lucullus, which later belonged to Flavia gens, which was built in terraces on the slope of Tusculum facing Rome: the vast terrace now houses virtually all the historical centre of Frascati. Much of the territory (including Cicero's villa), but not the town itself, which lies far too high, was supplied with water by the Aqua Crabra. The last archaeological evidence of Roman Tusculum is a bronze tablet of 406 AD commemorating Anicius Probus Consul and his sister Anicia.

Орта ғасырлар

5-10 ғасырларда Тускулум туралы тарихи мәліметтер жоқ. 10 ғасырда ол Тускулум графтарының негізгі ортасы болды, бұл Римнің орта ғасырлық тарихындағы маңызды отбасы. Олар рулық жүйе болды, алғашқы аталған мүшесі Теофилакт I (924 жылы қайтыс болды). Оның қызы Марозия Сполето және Камерино графы Альберикке үйленді және біраз уақыт бойы Римдегі саяси және діни мәселелердің төрешісі болды – графтар ұзақ жылдар бойы осы лауазымды иеленді. Олар Византияны қолдады және неміс императорларына қарсы болды. 914-1049 жылдар аралығында олардың руынан бірнеше Папалар шықты. Тускулум графы Грей I Тускуло төбесіндегі бекіністі қайта жаңартты және Киелі Нилусқа жас "Криптаферратаны" сыйға берді, онда ол әйгілі монастырь салдырды. Грей сонымен қатар 1001 жылы Рим халқының неміс императоры Отто III-ге қарсы көтерілісін басқарды. 1049 жылдан кейін Тускулум графтарының Папалық билігі әлсіреп, Папалық отбасының ерекше "үлгісі" ескірді. 1062 жылдан бастап болған оқиғалар графтардың саясатының өзгергенін растады, олар Рим коммунасына қарсы императорды қолдады. Осы уақытта Тускулумда бірнеше көрнекті қонақтар болды: 1046 жылы Киелі Рим императоры Генрих III және оның әйелі император Агнес, 1149 жылдан бастап Папа Евгений III, 1149 жылы Франция королі Людовик VII және оның әйелі Аквитаниялық Элеонора, 1155 жылы Фредерик Барбаросса және ағылшын Папасы Адриан IV. 1167 жылы Римдік коммуналық армия Тускулумға (Монте-Порцио шайқасы) шабуыл жасады, бірақ Майнц архиепискобы Кристиан I басқарған императордың одақтас әскері оны жеңді; алайда сол жылдың жазында жұқпалы ауру императорлық армияны қырып салды және Фредерик Барбаросса Германияға қайтуға мәжбүр болды.

Ортағасырлық жойылу

1167 жылдан бастап Тускулум тұрғындары көршілес елді мекендерге (Локус) немесе Монте Порцио Катоне, Гроттаферрата және көбінесе Фраскати сияқты шағын ауылдарға көшіп кетті: ескі қалада тек қорғаныс әскерлерінің шағын тобы қалды. 1183 жылы Рим әскері тағы да Тускулумға шабуыл жасағанда, Барбаросса оны қорғау үшін жаңа әскер контингентін жіберді. Бірақ Рим коммунасы 1191 жылдың 17 сәуірінде Папа Селестин III және Фредерик Барбароссаның ұлы Генрих VI-ның келісімімен қаланы қиратты. Роджер Ховеден «lapis supra lapidem non remansit» (тас үстінде тас қалмады) деп жазды, шындығында Рим коммунасының әскері Тускулум қабырғаларының тастарын Римдегі соғыс олжасы ретінде алып кетті. Қиратылғаннан кейін Тускулум қаласының жері орман және жайылымдық жерлерге айналды. Тускулумдағы қираған ғимараттар Албан төбелерінің көршілес қалаларының тұрғындары үшін үлкен ашық карьерге айналды.

Қалдықтар және археология

1806 жылы Лусьен Бонапарт Тусколо төбесіндегі алғашқы археологиялық қазба жұмыстарын бастады. 1825 жылы археолог Луиджи Бионди Сардиниялық Карл Феликстің әйелі, Бурбон королевасы Мария Кристинаның тапсырысымен Тускулумды табу мақсатында қазба жұмыстарын жүргізді. 1839 және 1840 жылдары сол патша отбасы шақыруымен архитектор және археолог Луиджи Канина Тускулумның театр аймағын қазып зерттеді. Қазбадан табылған ежелгі өнер туындылары Пьемонттағы Аглие сарайына жіберілді. 1825 жылы Люсьен Бонапарт қала форумында Юлий Цезардың «Тускулумдық» деп аталатын портретін тапты. 1890 жылы Томас Эшби Римдегі Британ мектебінің директоры болып Римге келді. Ол ежелгі ескерткіштердің топографиясы саласындағы сарапшы болды және Тускулум ескерткіштерін зерттеді, ал нәтижелерін 1927 жылы Лондонда жарық көрген «The Roman Campagna in Classical Times» еңбегінде жариялады. Одан бұрын, ол осы қалдықтарды «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында былайша сипаттаған: Тускулум төбесінде 1839 жылы қазылған кішкентай театрдың қалдықтары, оның артында су қоймасы және амфитеатр орналасқан. Екеуі де, әдетте, империя кезеңіне жатады, сондай-ақ өте үлкен вилла да (оның негіздері сақталған), бірі Цицеронға, екіншісі Тиберийге тиесілі деп есептеледі, соңғысына жақын орналасқан. Амфитеатр мен театр арасында қазір көрінбейтін форум орналасқан, ал оңтүстікке қарай шығып тұрған бөлікте рим кезеңіне жататын қабірлер болған. Сондай-ақ, көптеген үйлер мен виллалардың қалдықтары да бар. Қаланың ең биік нүктесіндегі тік жартастың үстіндегі цитадельге қала жағынан ғана, тіпті мұнда да тік көтеріліспен (150 фут) жетуге болады. Онда 1191 жылға дейін тұрған ортағасырлық қамалдың қалдықтары ғана көрінеді. Қала қабырғалары, олардың кейбір бөліктері әлі де театрдың астында сақталған, жергілікті лапис альбанус немесе пеперино тастарынан тұрғызылған. Олар, мүмкін, республика кезеңіне жатады. Олардың астында тік аркасы бар құдық үйі орналасқан. Цицеронның зерттеу және әдеби жұмыстар үшін сүйікті резиденциясы мен демалыс орны Тускулумда немесе оның жанында болған. Осы жерде ол өзінің әйгілі «Тускулумдық әңгімелері» және басқа да философиялық еңбектерін жазды. Оның еңбектерінің әртүрлі бөліктеріне сәйкес, бұл едәуір ғимарат болған. Ол екі гимназиядан тұрған, олардың бірі жаттығулар мен философиялық талқылаулар үшін жабық бөліктерімен (Tusc. Disp. ii. 3) жабдықталған. Олардың бірі, биік жерде орналасқан, «Лицей» деп аталған және кітапханасы болған; екіншісі, төменгі жақта, ағаштардың көлеңкесінде орналасқан, «Академия» деп аталған. Басты ғимараттың жабық бөлігінде орындықтары бар ойыстар болған. Сондай-ақ, онда ванналар мен суреттер мен мүсіндерден тұратын қола мен мәрмәрден жасалған өнер туындылары да болған. Осы және Помпейде салған басқа да үйлердің құны оның қарызға батуына себеп болды.

In 1806 the first campaign of archaeological excavation on the top of the Tuscolo hill was begun by Lucien Bonaparte. In 1825 the archaeologist Luigi Biondi excavated to find out Tusculum, engaged by Queen Maria Cristina of Bourbon, wife of Charles Felix of Sardinia. In 1839 and 1840 the architect and archaeologist Luigi Canina, called by the same royal family, excavated the Theatre area of Tusculum. The ancient works of art excavated were sent to Savoy Castle of Agliè in Piedmont. In 1825 Lucien Bonaparte found the so called Tusculum portrait of Julius Caesar at the city's forum. In 1890 Thomas Ashby arrived to Rome as Director of the British School in Rome. He was an expert in ancient monuments topography and studied the Tusculum monuments, reporting the results in The Roman Campagna in Classical Times published in London in 1927. Earlier, he had described the remains thus in the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition:

On the hill of Tusculum itself are remains of a small theatre (excavated in 1839), with a reservoir behind it, and an amphitheatre. Both belong probably to the imperial period, and so does a very large villa (the substructures of which are preserved), by some attributed to Cicero, by others to Tiberius, near the latter. Between the amphitheatre and the theatre is the site of the Forum, of which nothing is now visible, and to the south on a projecting spur were tombs of the Roman period. There are also many remains of houses and villas. The citadel—which stood on the highest point an abrupt rock—was approached only on one side, that towards the city, and even here by a steep ascent of 150 feet. Upon it remains of the medieval castle, which stood here until 1191, alone are visible. The city walls, of which some remains still exist below the theatre, are built of blocks of the native lapis Albanus, or peperino. They probably belong to the Republican period. Below them is a well house, with a roof formed of a pointed arch. Cicero's favourite residence and retreat for study and literary work was at, or near, Tusculum. It was here that he composed his celebrated Tusculan Disputations and other philosophical works. According to various parts of his works that it was a considerable building. It comprised two gymnasia with covered portions for exercise and philosophical discussion (Tusc. Disp. ii. 3). One of these, which stood on higher ground, was called the "Lyceum," and contained a library; the other, on a lower site, shaded by rows of trees, was called the "Academy." The main building contained a covered portion, or cloister, with recesses containing seats. It also had bathrooms, and contained a number of works of art, both pictures and statues in bronze and marble. The cost of this and the other house which he built at Pompeii led to him being burdened with debt.

Қазіргі археология

1955 және 1956 жылдары археолог Маурицио Борда күлді урналары бар некропольді қазып шығарды. 1994 жылдан 1999 жылға дейін археолог Ксавье Дюпре және оның командасы Римдегі Испания тарих және археология мектебінің (Escuela Espanola de Historia y Arqueologia en Roma) тапсырысы бойынша соңғы қазба жұмыстарын жүргізді.

Негізгі көрікті жерлер

Тусколо төбесіндегі римдік театр және Тиберий вилласы 1825 және 1841 жылдар аралығында қазба жұмыстарымен ашылып, қазірге дейін сақталған. Жоғары орта ғасырларда Тускулумда үш шіркеу болған: "қаладағы" Құтқарушы және Қасиетті Үштік, сондай-ақ акропольдегі Әулие Томас. Агатаның грек монастыры Тусколо төбесінің етегінде, Виа Латина жолының 15-ші шақырымында, ежелгі "Statio Roboraria" орналасқан: ол 370 жылы базилиялық монах Иоанн Каппадокиялық, Кесариялық Василийдің шәкірті, сондай-ақ Ұлы Василий ретінде танылған, құрған. Ол мұнда ұстазының қасиетті релікті әкеліп, Григорий Назианз монах арқылы тапсырды. Әулие Нил Кіші 1005 жылдың 27 желтоқсанында осы грек монастырында қайтыс болды. Қазір Тусколо төбесіндегі кішкентай эдикулада орналасқан "Тусколо Мадоннасының" суреті – бұл Гроттаферратадағы Әулие Мария аббаттығында сақталған Тускулумнан шыққан бұрынғы түпнұсқа иконаның керамикалық көшірмесі. Қаланың оңтүстігінде, қала мен Виа Латинаның арасындағы қалалық ауданда, 1191 жылдан кейін қираған ортағасырлық шіркеу орнындағы жерлеулердің археологиялық дәлелдері табылды, олар 13 ғасырға жатады және соңғы археологиялық қазбаларда (1999) анықталды. Тускулум айқасы 1840 жылы болғандығы туралы ағылшын колледжінің ректоры кардинал Николас Уайзман хабарлаған. 1864 жылдың қазан айында ағылшын колледжінің студенттері ескі айқастың негізін қайта жаңартты. Қазір Тусколо төбесінде 19 метрлік (62,33 фут) биіктіктегі құрбандық алаңы мен темір крест орналасқан. Кресттің биіктігі Иса Мәсіхтің өлімінен кейін 19 ғасыр өткен соң салынғанын көрсетеді.

Дәйексөздер

Страбон өзінің «Географиясында» Тускулум туралы жазды, V 3 § 12.: Бірақ Римге осы қалалар жатқан таулы аймақтан гөрі жақын, олардың арасында аңғар (Альгид маңындағы аңғар) орналасқан және Альбан тауына дейін созылатын тағы бір жота бар. Тускулум осы жотада орналасқан, қарапайым ғимараттары бар қала; және ол оны қоршаған бақтар мен виллалармен әшекейленген, әсіресе қаланың Рим қаласына қарай төменге қарай созылатын жерлерде. Өйткені осы жерде Тускулум құнарлы және суы мол төбе, ол көптеген жерлерде бірте-бірте көтеріліп, әдемі безендірілген сарайлар салуға мүмкіндік береді.