Кіріспе

Сен-Дие-де-Вож (Saint Dié des Vosges; Sankt Didel), көбінесе жай ғана Сен-Дие деп аталады, Францияның солтүстік-шығысындағы Вожж департаментіндегі коммуна. Бұл департаменттің субпрефектурасы болып табылады.

География

Сен-Дие Вожеж тауларында, Нансидің оңтүстік-шығысында және Страсбургтің оңтүстік-батысында орналасқан. Мюрте өзенінің аңғарындағы бұл жол әрқашан көп қолданылған, ал 1864 жылы алғашқы теміржол желісі салынды, сондықтан қазір негізгі тас жол осы арқылы өтеді. Сен-Ди-де-Воже, осы аттас округтің орталық қаласы, Францияның Воже департаментіне жатады. Орталығында шағын қалашығы бар бұл коммуна Эпиналь қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен орналасқан, және екі жолмен байланысады: оңтүстікке Haut Jacques және Bruyères асулары арқылы, немесе солтүстікке Haut du Bois асуы мен Рамбервиллердің ежелгі жері арқылы. Теміржолмен Эпинал Сен-Диеден қол жетімді. Сен-Ди-де-Воже станциясы Эпинал, Страсбург, Нанси және Париж қалаларына теміржол қатынасын ұсынады. Мюрте өзені Ормонт, Кемберг және Ла-Мадлен атымен белгілі орманды таулармен қоршалған Сен-Дие Перм алабында ағып өтеді. Бұл таулардың шыңдары биік, олар триас құрамынан, әсіресе "Вожеж құмтасы" деп аталатын қызыл құмтастан тұрады.

Ерекшеліктері

Қала 1757 жылғы өрттен кейін француздық біркелкі стильде толығымен қайта жоспарланып, қайта салынды. 1944 жылдың қараша айында оның маңызды бөлігі қиратылды және қайта салынғанда негізінен қызыл құмтасқа ұқсас материал қолданылды. Оның кафедраль соборы 14-шы ғасырда салынған готикалық неф пен хорға ие; ал қызыл тастан жасалған порталды 18-ші ғасырдың басында Джованни Бетто жасаған. 14-шы ғасырда басталып, бірақ ешқашан аяқталмаған монастырь, тас мінбарды қамтиды және 12-шы ғасырдың романдық сәулетінің жақсы сақталған үлгісі болып табылатын Пети-Эглизе немесе Нотр-Дам-де-Галилеймен байланысты. 1950 жылдан кейін барлық ескерткіштер қалпына келтірілді немесе қайта құрылды. 1880 жылдан бері "Мэрия" кеңесінде керемет театр, бірнеше көне және құнды қолжазбалары бар кітапхана, оқу залы және Вогез Филоматикалық қоғамының мүшелері жинаған тау жыныстары мен ескі заттардан тұратын мұражай орналасқан. Білімді жинау және таратумен айналысқан бұл қоғамды 1875 жылы Генри Барди құрды, ол жақын арада "La Gazette Vosgiennne" атты алғашқы жергілікті республикалық газеттің редакторы болды. Қаланың орталық бөлігінің барлығы 1944 жылдың қараша айында қирады. 1948 жылдан кейін батысқа қарай жаңа әкімшілік ғимарат салынды. Оның батыс жағында қазір бұрынғы одақ алаңында, Кафедраль соборының астында орналасқан Жюль Ферриге арналған Мерси ескерткіші тұр. 1832 жылы осы қалада туған Жюль Ферри консервативті Республиканың көрнекті француз саясаткері болды, ол 1875 жылы конституциялық түрде Үшінші Республика деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мёрт өзенінің оң жағы толығымен бұзылды және көптеген адамдар ондаған жылдар бойы қала сыртында ағаш үйлерде тұрды. 1945 жылы Ле Корбюзье жасаған, қаланың ортасында зауыттар мен басқа да ғимараттармен үлкен алаң салуды көздеген радикалды жоспар 1947 жылы қабылданбады және Жан-Жак Дювальға тиесілі бір ғана жеке зауыт салынды. Сол қиын кезеңде жеткілікті құрал-жабдық пен материал болмады, сондықтан "Тьер көшесі" деп аталатын басты көше тек 1954 жылдың соңында аяқталды.

Экономика

Қала 1870-1871 жылдардағы Франко-Пруссия соғысынан кейін келген эльзас аймағынан шыққан адамдардың көшіп келуінен жергілікті экономика пайда тапқанға дейін өнеркәсіптік қала болып қалып келген. Оның өнеркәсіптеріне мақта илеу, тоқу, ақтарту, сым тарту, металл құю, шұлық жасау, түрлі ағаш өнімдері (бояулы металл ыдыстар), машина жасау, темір бұйымдары және сым тор жасау кірген. Екінші дүниежүзілік соғыстардан бері ірі өнеркәсіптік өндіріс күрт азайды. Қазір қала негізінен қоғамдық қызметтер, білім беру орталықтары, аурухана және супермаркеттер сияқты қызмет көрсету саласындағы кәсіпорындарға толып жатыр.

Тарих

Сент-Дие (лат. Deodatum, Theodata, S. Deodati Fanum) – әулие Деодаттың есімімен аталады. "Le bonhomme" деп танылған қасиетті адам 7 ғасырда бастапқыда Foresta деп аталған билік құрылысын (патшалық территорияның саяси және христиандық бөлімшесі) құрды. Кейбір дін тарихшылары оны Невер епископы Деодат деп санайды. Деодат лауазымынан бас тартып, шөлде уақыт өткізді. Дегенмен, басқа да дереккөздер бұл есімді ертерек әулие Деодат Блуалықпен (525 жылы қайтыс болған) байланыстырады. Археологиялық және тарихи жазбалар осы аймақтың қанша жылдан бері қоныстанған жер екенін растайды. Бір гипотеза бойынша, римдіктер Тиваз құдайына арнап салған бағана – Тиус, соғыс құдайы – Кемберг тауының етегіндегі ескі Сент-Дие шіркеуіндегі ежелгі рәсімдерді түсіндіруге мүмкін (жергілікті тұрғындар Сент-Мартин деп атайды). Деодат ескі шіркеудің үстіндегі және су көзінің жанындағы ескі монастырьда немесе vieux moutier-де тұрған болуы мүмкін. 11 ғасырда пайда болған аңыздар мен халықтық дәстүрлер әулие Деодаттың өзен арғы бетінде көрінетін la monticule des Jointures деп аталатын кішкентай төбеде жаңа монастырь салу армандағанын айтады. Сент-Мориске арналған шағын монастырь қауымы, шамасы, Каролингтер дәуірінде құрылған, себебі оның 10 ғасырдан бері сол жерде болғанына куәліктер бар. 1006 жылдан кейін монастырь Сент-Дие деп аталды. Кішкентай монастырь 1065 және 1155 жылдары өрттен зардап шекті. Бұл жердің канондық тарауға айналған күні белгісіз. Тарихшылар Брунон де Дабо Эгишеймнің, болашақ Папа Лев IX-тың жас монах және мұндағы үлкен провист болғанын жоққа шығарады, бірақ оның отбасы осы діни орынның мәртебесін көтеруде маңызды рөл атқарды және Бірінші крест жорығынан кейін оған өздерінің гербін сыйлады. Кейіннен провист немесе декан лауазымын алған канондар өте бай және асыл текті отбасылардан шықты, олардың арасында Джованни де Медичи және Лотарингия герцогтық үйінің бірнеше ханзадалары болды. Олардың иеленген үлкен құқықтарының бірі – ақша соғу құқығы; Лотарингия герцогтығы осы құқықты соңғы рет 1601 жылы пайдаланды. 1290 жылы қала қабырғаларын салуға бірлесіп атсалысқанмен, канондар мен Лотарингия герцогтары Сент-Дие билігі үшін бәсекелестікке түсті. 1628 жылы құрылған қалалық кеңес олардың уақытша юрисдикциясының бір бөлігін иеленді, сонымен қатар көптеген француз оккупациялары канондардың қаржылық ықпалын әлсіретті. Станиславтың билігі кезінде және 1776 жылы Лотарингияның аннексиялануынан кейін, 1777 жылы епископтық құрылғанда, бұл құрметті институтқа бірінші епископ Монсегьюр де Шомонтпен айып тағылды. Француз революциясы кезінде барлық діни тұлғалар толығымен жойылды. Қала 15, 16 және 17 ғасырлардағы соғыстар кезінде бірнеше рет тоналды. Шағын, бірақ діни тұрғыдан өте беделді қала 1554 және 1757 жылдары өрттен зардап шекті. Соңғы өрттен қираған қаланың бөлігін қайта құруға қаражат Лотарингияның соңғы герцогы Станиславтан түсті. Пьер Ноэль мұражайы 1977 жылы салынды және бастапқыда Жоғарғы Вогездердегі өмірді көрсетті, бірақ қазір коллекцияда қазіргі заманғы өнер де маңызды орын алады.

Дін тарихы

Сент-Дие епархиясы 1777 жылы құрылды, бірақ 1801 жылғы Конкордатпен таратылды. 1822 жылы ол Бесансон епархиясының қарастырылатын епархиясы (suffragan) ретінде қайта құрылды, ол Вогеж департаментін қамтыды, және 1871 жылы оның 18 приході Страсбург епархиясына берілді. Сент-Дие епархиясы бастапқыда "Галилея" деп аталған танымал аббаттықта пайда болды және 7-ғасырда Сент-Дие (Dié) қаласын құрған Сент-Дие қаласының өсуіне негіз салды. 996 жылы алғашқы Сент-Маврикий бенедиктік негізін августин канондары алмастырды. 16-ғасырда және Туль епископтығы ұзақ уақытқа бос тұрған кезде, Вогеж департаментіндегі монастырлардың аббаттары, Туль епархиясынан тәуелсіздіктерін жарияламай, квази-епископтық билік құқығын талап етті. 1718 жылы Туль епискобы Сент-Диеде епископтық құруды сұрады, бірақ Франция королі бұл ұсынысқа қарсы болды. Епископтық орын ақыры 1777 жылы Папа Пий VI Сент-Дие аббаттығын епископтыққа көтеру арқылы құрылды. Жаңа епархия Туль епархиясынан бөлініп, Трир архиепархиясының қарастырылатын епархиясы (suffragan) болды. Сент-Диедегі реформаттық шіркеу ғимаратында швейцариялық суретші Энни Валлотон салған, жаратылыстың алғашқы алты күнін бейнелейтін алты әйнек терезе бар, оның інісі онда пастор болған.

Космография

Сен-Дие каноны, доңғалақтың кен орындарын басқаратын Вотрин Люд, Лотарингия герцогы Рене II-нің капелланы және хатшысы болды. Ол Сент-Диеде баспахана құрып, Жерді бейнелеу тақырыбындағы ой-толғаныстарды жеңілдетті, сонымен қатар қазіргі кезде географтар деп аталатын неміс картографы Мартин Вальдсемуллермен, алсациялық профессор Маттиас Рингманмен және білімді канондармен кездесті. Бұл команда Птолемейдің "География" еңбегінің латын тіліндегі аудармасын шығаруға бірден кірісті. 1507 жылы Рене II Лиссабоннан Содерини хатын алды, ол Америго Веспуччидің төрт саяхаты туралы қысқаша мәліметтерді қамтитын еді. Канон Люд бұл хатты Базен де Сандукурға латын тіліне аударды. Император Максимилианға арналған аударма 1507 жылғы 24 сәуірде Сент-Диеде аяқталды; оған "Cosmographiae Introductio" атты қысқаша түсіндірме кітапшасы қоса берілді, бұл Вальдсемуллердің космографияға кіріспесі және Жаңа құрлықтың «тойға түсірілу» куәлігі ретінде қарастырылуға лайық. Шындығында, Вальдсемуллер және Гимназия Восагенсе ғалымдары маңызды шешім қабылдады: «Еуропа мен Азия әйелдердің есімдерімен аталып келгендіктен, осы соңғы жаңалықты оны ашқан дана адамның атымен – Америго немесе Америка деп атамауға ешқандай себеп көре алмаймын». Бірінші және екінші басылымдар 1507 жылдың тамызында Сент-Диеде, үшіншісі 1509 жылы Страсбургте жарық көрді, осылайша Америка атауы кеңінен тарады. Осылайша, Сент-Дие-де-Восгес бүгін «Американың анасы» деген құрметті атаққа ие, себебі Американы осы қала ат қойған. Бұл еңбек ағылшын тіліне аударылып, Чарльз Херберманмен қайта жарияланды (Нью-Йорк, 1907). Галлоа 1507 жылы Вальдсемуллердің бұл есімді екі картаға енгізгенін, бірақ 1513 жылы, жақсырақ хабардар болғаннан кейін, Американы ашқан Колумбтың есімін басқа карталарға қосып, түзету жасағанын дәлелдеді. Алайда, бұл тым кеш болды, Американың аты берік орнаған еді. 1507 жылы Мартин Вальдсемуллер Сент-Диеде «Америка» атауын алғаш рет қолданған әлем глобусын жасады.