Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сен-Дие-де-Вож (Saint Dié des Vosges; Sankt Didel), көбінесе жай ғана Сен-Дие деп аталады, Францияның солтүстік-шығысындағы Вожж департаментіндегі коммуна. Бұл департаменттің субпрефектурасы болып табылады.
Saint Dié des Vosges (sɛ̃ dje de voʒ; Sankt Didel), commonly referred to as just Saint Dié, is a commune in the Vosges department, Grand Est, northeastern France. It is a sub prefecture of the department.
География
Сен-Дие Вожеж тауларында, Нансидің оңтүстік-шығысында және Страсбургтің оңтүстік-батысында орналасқан. Мюрте өзенінің аңғарындағы бұл жол әрқашан көп қолданылған, ал 1864 жылы алғашқы теміржол желісі салынды, сондықтан қазір негізгі тас жол осы арқылы өтеді. Сен-Ди-де-Воже, осы аттас округтің орталық қаласы, Францияның Воже департаментіне жатады. Орталығында шағын қалашығы бар бұл коммуна Эпиналь қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен орналасқан, және екі жолмен байланысады: оңтүстікке Haut Jacques және Bruyères асулары арқылы, немесе солтүстікке Haut du Bois асуы мен Рамбервиллердің ежелгі жері арқылы. Теміржолмен Эпинал Сен-Диеден қол жетімді. Сен-Ди-де-Воже станциясы Эпинал, Страсбург, Нанси және Париж қалаларына теміржол қатынасын ұсынады. Мюрте өзені Ормонт, Кемберг және Ла-Мадлен атымен белгілі орманды таулармен қоршалған Сен-Дие Перм алабында ағып өтеді. Бұл таулардың шыңдары биік, олар триас құрамынан, әсіресе "Вожеж құмтасы" деп аталатын қызыл құмтастан тұрады.
Saint Dié is located in the Vosges Mountains southeast of Nancy and southwest of Strasbourg. This route in the valley of the river Meurthe was always the more frequented, and first to get a rail line in 1864, so now it accommodates the primary road. Saint Dié des Vosges, principal town of an arrondissement of the same name, belongs to the Vosges département of France. This commune with a little town in her center, is approximately northeast of Épinal, and connected by two roads, south through the passes of Haut Jacques and Bruyères or north by the pass of Haut du Bois and the ancient land of Rambervillers. By rail, Épinal is from Saint Dié. The Saint Dié des Vosges station offers rail connections to Épinal, Strasbourg, Nancy and Paris. The river Meurthe flows in the Permian basin of Saint Dié surrounded by wooded mountains Ormont, Kemberg and La Madeleine. The peaks of these mountains are high, and are composed of Triassic formations, especially the so called "Vosges sandstone", a kind of red sandstone.
Ерекшеліктері
Қала 1757 жылғы өрттен кейін француздық біркелкі стильде толығымен қайта жоспарланып, қайта салынды. 1944 жылдың қараша айында оның маңызды бөлігі қиратылды және қайта салынғанда негізінен қызыл құмтасқа ұқсас материал қолданылды. Оның кафедраль соборы 14-шы ғасырда салынған готикалық неф пен хорға ие; ал қызыл тастан жасалған порталды 18-ші ғасырдың басында Джованни Бетто жасаған. 14-шы ғасырда басталып, бірақ ешқашан аяқталмаған монастырь, тас мінбарды қамтиды және 12-шы ғасырдың романдық сәулетінің жақсы сақталған үлгісі болып табылатын Пети-Эглизе немесе Нотр-Дам-де-Галилеймен байланысты. 1950 жылдан кейін барлық ескерткіштер қалпына келтірілді немесе қайта құрылды. 1880 жылдан бері "Мэрия" кеңесінде керемет театр, бірнеше көне және құнды қолжазбалары бар кітапхана, оқу залы және Вогез Филоматикалық қоғамының мүшелері жинаған тау жыныстары мен ескі заттардан тұратын мұражай орналасқан. Білімді жинау және таратумен айналысқан бұл қоғамды 1875 жылы Генри Барди құрды, ол жақын арада "La Gazette Vosgiennne" атты алғашқы жергілікті республикалық газеттің редакторы болды. Қаланың орталық бөлігінің барлығы 1944 жылдың қараша айында қирады. 1948 жылдан кейін батысқа қарай жаңа әкімшілік ғимарат салынды. Оның батыс жағында қазір бұрынғы одақ алаңында, Кафедраль соборының астында орналасқан Жюль Ферриге арналған Мерси ескерткіші тұр. 1832 жылы осы қалада туған Жюль Ферри консервативті Республиканың көрнекті француз саясаткері болды, ол 1875 жылы конституциялық түрде Үшінші Республика деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мёрт өзенінің оң жағы толығымен бұзылды және көптеген адамдар ондаған жылдар бойы қала сыртында ағаш үйлерде тұрды. 1945 жылы Ле Корбюзье жасаған, қаланың ортасында зауыттар мен басқа да ғимараттармен үлкен алаң салуды көздеген радикалды жоспар 1947 жылы қабылданбады және Жан-Жак Дювальға тиесілі бір ғана жеке зауыт салынды. Сол қиын кезеңде жеткілікті құрал-жабдық пен материал болмады, сондықтан "Тьер көшесі" деп аталатын басты көше тек 1954 жылдың соңында аяқталды.
The town was nearly completely redesigned and rebuilt in the French Uniform Style after the fire of 1757. A major part was destroyed in November, 1944 and was rebuilt largely in a material imitating red sandstone. Its cathedral has a Gothic nave and choir designed in the 14th century; the portal of red stone was created by Giovanni Betto in the beginning of the 18th century. A cloister, begun in the 14th century but never finished, contains a stone pulpit, and connects with the Petite Eglise or Notre Dame de Galilée, a well preserved specimen of Romanesque architecture of the 12th century. All of the monuments were restored or rebuilt in the same manner after 1950. Since 1880, the Council House"Mairie" has held a marvelous theater, a library with some old and valuable manuscripts, a reading hall and a museum of rocks and antiquities collected by the members of the Vosges Philomatic Society. This society, which engaged in the collection and diffusion of knowledge, was founded in 1875 by Henry Bardy, who was soon an editor of the first local republican paper named La Gazette Vosgiennne. All this center of town was destroyed in November 1944. After 1948, a new hôtel de ville was built to the west. At its west side there is now a monument by Merci to Jules Ferry, long ago in an old union place under the Cathedral. Born in the town in 1832, Jules Ferry was a great French politician of the conservative Republic, constitutionally called Third Republic in 1875. After World War II, the right side of the Meurthe was completely razed and most people lived outside the town in wood cabins for decades. The radical plan created by Le Corbusier in 1945, which called for a large plaza with factories and other buildings in the heart of the city, was rejected in 1947, and only one private factory belonging to Jean Jacques Duval was ever built. There were no means nor materials in this terrible period and the great street called "rue Thiers" was finished only at the end of 1954.
Экономика
Қала 1870-1871 жылдардағы Франко-Пруссия соғысынан кейін келген эльзас аймағынан шыққан адамдардың көшіп келуінен жергілікті экономика пайда тапқанға дейін өнеркәсіптік қала болып қалып келген. Оның өнеркәсіптеріне мақта илеу, тоқу, ақтарту, сым тарту, металл құю, шұлық жасау, түрлі ағаш өнімдері (бояулы металл ыдыстар), машина жасау, темір бұйымдары және сым тор жасау кірген. Екінші дүниежүзілік соғыстардан бері ірі өнеркәсіптік өндіріс күрт азайды. Қазір қала негізінен қоғамдық қызметтер, білім беру орталықтары, аурухана және супермаркеттер сияқты қызмет көрсету саласындағы кәсіпорындарға толып жатыр.
The town was industrial in nature long before the local economy reaped the benefits from a migration of Alsatians, who arrived after the Franco Prussian War of 1870–1871. Its industries included the spinning, weaving and bleaching of cotton, wire drawing, metal founding, the manufacture of hosiery, woodwork of various kinds (toleware), machinery, iron goods and wire screen. Since the world wars, major industrial activities have declined precipitously. Now the town is primarily a center of public services, educational institutions, a hospital, and businesses in the service industries, such as supermarkets.
Тарих
Сент-Дие (лат. Deodatum, Theodata, S. Deodati Fanum) – әулие Деодаттың есімімен аталады. "Le bonhomme" деп танылған қасиетті адам 7 ғасырда бастапқыда Foresta деп аталған билік құрылысын (патшалық территорияның саяси және христиандық бөлімшесі) құрды. Кейбір дін тарихшылары оны Невер епископы Деодат деп санайды. Деодат лауазымынан бас тартып, шөлде уақыт өткізді. Дегенмен, басқа да дереккөздер бұл есімді ертерек әулие Деодат Блуалықпен (525 жылы қайтыс болған) байланыстырады. Археологиялық және тарихи жазбалар осы аймақтың қанша жылдан бері қоныстанған жер екенін растайды. Бір гипотеза бойынша, римдіктер Тиваз құдайына арнап салған бағана – Тиус, соғыс құдайы – Кемберг тауының етегіндегі ескі Сент-Дие шіркеуіндегі ежелгі рәсімдерді түсіндіруге мүмкін (жергілікті тұрғындар Сент-Мартин деп атайды). Деодат ескі шіркеудің үстіндегі және су көзінің жанындағы ескі монастырьда немесе vieux moutier-де тұрған болуы мүмкін. 11 ғасырда пайда болған аңыздар мен халықтық дәстүрлер әулие Деодаттың өзен арғы бетінде көрінетін la monticule des Jointures деп аталатын кішкентай төбеде жаңа монастырь салу армандағанын айтады. Сент-Мориске арналған шағын монастырь қауымы, шамасы, Каролингтер дәуірінде құрылған, себебі оның 10 ғасырдан бері сол жерде болғанына куәліктер бар. 1006 жылдан кейін монастырь Сент-Дие деп аталды. Кішкентай монастырь 1065 және 1155 жылдары өрттен зардап шекті. Бұл жердің канондық тарауға айналған күні белгісіз. Тарихшылар Брунон де Дабо Эгишеймнің, болашақ Папа Лев IX-тың жас монах және мұндағы үлкен провист болғанын жоққа шығарады, бірақ оның отбасы осы діни орынның мәртебесін көтеруде маңызды рөл атқарды және Бірінші крест жорығынан кейін оған өздерінің гербін сыйлады. Кейіннен провист немесе декан лауазымын алған канондар өте бай және асыл текті отбасылардан шықты, олардың арасында Джованни де Медичи және Лотарингия герцогтық үйінің бірнеше ханзадалары болды. Олардың иеленген үлкен құқықтарының бірі – ақша соғу құқығы; Лотарингия герцогтығы осы құқықты соңғы рет 1601 жылы пайдаланды. 1290 жылы қала қабырғаларын салуға бірлесіп атсалысқанмен, канондар мен Лотарингия герцогтары Сент-Дие билігі үшін бәсекелестікке түсті. 1628 жылы құрылған қалалық кеңес олардың уақытша юрисдикциясының бір бөлігін иеленді, сонымен қатар көптеген француз оккупациялары канондардың қаржылық ықпалын әлсіретті. Станиславтың билігі кезінде және 1776 жылы Лотарингияның аннексиялануынан кейін, 1777 жылы епископтық құрылғанда, бұл құрметті институтқа бірінші епископ Монсегьюр де Шомонтпен айып тағылды. Француз революциясы кезінде барлық діни тұлғалар толығымен жойылды. Қала 15, 16 және 17 ғасырлардағы соғыстар кезінде бірнеше рет тоналды. Шағын, бірақ діни тұрғыдан өте беделді қала 1554 және 1757 жылдары өрттен зардап шекті. Соңғы өрттен қираған қаланың бөлігін қайта құруға қаражат Лотарингияның соңғы герцогы Станиславтан түсті. Пьер Ноэль мұражайы 1977 жылы салынды және бастапқыда Жоғарғы Вогездердегі өмірді көрсетті, бірақ қазір коллекцияда қазіргі заманғы өнер де маңызды орын алады.
Saint Dié (Lat. Deodatum, Theodata, S. Deodati Fanum) is named for Saint Deodat. A holy man who was known as "le bonhomme", he founded a ban (a political and Christian subdivision of the royal territory) in the 7th century that was originally called Foresta. Some religious historians believed he was the bishop of Nevers, Deodatus of Nevers. Deodatus gave up his official functions to retire to a desert dwelling. Other sources connect the name, however, with an earlier saint, Deodatus of Blois (d. 525). Archeological and historical records confirm the total time that this area has been inhabited. One hypothesis holds that a column constructed by Romans on a site originally dedicated to Tiwaz – Tius, god of war – might explain ancient ceremonies in the old Saint Dié chapel at the foot of Kemberg mountain (locally called Saint Martin). Deodatus, who could have been an episcopus hiberniensis (bishop from Ireland) or an episcopus niverniensis (bishop from Nevers), would have lived in an old monastery or vieux moutier above the old chapel and a water source. Legends originating in the 11th century as well as popular traditions say that Saint Deodatus himself dreamed of a new monastery to be built upon a little hill called la monticule des Jointures, visible on the other side of the river. A little monastic community dedicated to Saint Maurice was probably founded during Carolingian times, as there is evidence of its presence there since the 10th century. After 1006, the monastery took the name Saint Dié. The little monastery was partially destroyed by fire in 1065 and again in 1155. The date on which the site became a chapter of canons is uncertain. Historians deny that Brunon de Dabo Egisheim, future Pope Leo IX, was a young monk and great provost here, but his family did play a great role in the elevated status of this religious place, giving their coat of arms to it after the First Crusades. Canons who subsequently held the rank of provost or dean came from very rich and noble families, among them Giovanni de Medici and several princes of the ducal House of Lorraine. Among the extensive privileges enjoyed by them was the coining of money; the Duchy of Lorraine was the last to hold this privilege, in 1601. Though they co operated in building the town walls in 1290, the canons and the dukes of Lorraine soon became rivals for the authority over Saint Dié. The institution of a town council in 1628 which appropriated part of their temporal jurisdiction, in addition to numerous French occupations, diminished the financial influence of the canons. During the Stanislas reign and after the Lorraine annexation in 1776, the establishment in 1777 of a bishopric condemned the venerable institution, with the first bishop Monseigneur de Chaumont. With the French Revolution all the religious people were completely swept away. The town was repeatedly sacked during the wars of the 15th, 16th and 17th centuries. The little but religiously very prestigious town was partially destroyed by fire in 1554 and 1757. Funds for the rebuilding of the portion of the town destroyed by the last fire were supplied by Stanislas, last duke of Lorraine. The Musée Pierre Noël was built in 1977 and originally showcased life in the High Vosges, but the collections now also prominently feature contemporary art.
Дін тарихы
Сент-Дие епархиясы 1777 жылы құрылды, бірақ 1801 жылғы Конкордатпен таратылды. 1822 жылы ол Бесансон епархиясының қарастырылатын епархиясы (suffragan) ретінде қайта құрылды, ол Вогеж департаментін қамтыды, және 1871 жылы оның 18 приході Страсбург епархиясына берілді. Сент-Дие епархиясы бастапқыда "Галилея" деп аталған танымал аббаттықта пайда болды және 7-ғасырда Сент-Дие (Dié) қаласын құрған Сент-Дие қаласының өсуіне негіз салды. 996 жылы алғашқы Сент-Маврикий бенедиктік негізін августин канондары алмастырды. 16-ғасырда және Туль епископтығы ұзақ уақытқа бос тұрған кезде, Вогеж департаментіндегі монастырлардың аббаттары, Туль епархиясынан тәуелсіздіктерін жарияламай, квази-епископтық билік құқығын талап етті. 1718 жылы Туль епискобы Сент-Диеде епископтық құруды сұрады, бірақ Франция королі бұл ұсынысқа қарсы болды. Епископтық орын ақыры 1777 жылы Папа Пий VI Сент-Дие аббаттығын епископтыққа көтеру арқылы құрылды. Жаңа епархия Туль епархиясынан бөлініп, Трир архиепархиясының қарастырылатын епархиясы (suffragan) болды. Сент-Диедегі реформаттық шіркеу ғимаратында швейцариялық суретші Энни Валлотон салған, жаратылыстың алғашқы алты күнін бейнелейтін алты әйнек терезе бар, оның інісі онда пастор болған.
The diocese of Saint Dié was created in 1777, but suppressed by the Concordat of 1801. It was restored in 1822 as a suffragan of the Diocese of Besançon covering the department of the Vosges, of which 18 parishes were transferred to the Diocese of Strasbourg in 1871. The diocese of Saint Dié originated in the celebrated abbey, initially named "Galilée", and was established by Saint Deodatus (Dié) in the 7th century, around which the town of Saint Dié grew up. The Benedictines of the original foundation Saint Maurice were replaced in 996 by Augustinian Canons. During the sixteenth century, and the long vacancy of the see of Toul, the abbots of the several monasteries in the Vosges, without actually declaring themselves independent of the diocese of Toul, claimed to exercise a quasi episcopal jurisdiction. In 1718, the Bishop of Toul requested the creation of a see at Saint Dié, but the suggestion was opposed by the King of France. The see was eventually created by Pope Pius VI in 1777 by the elevation of the abbey of Saint Dié into a bishopric. The new diocese was removed from the diocese of Toul and made instead a suffragan of the German Archdiocese of Trier. The Reformed Church building in Saint Dié contains six stained windows, depicting the first six days of Creation, designed by the Swiss artist Annie Vallotton, whose brother was the minister there.
Космография
Сен-Дие каноны, доңғалақтың кен орындарын басқаратын Вотрин Люд, Лотарингия герцогы Рене II-нің капелланы және хатшысы болды. Ол Сент-Диеде баспахана құрып, Жерді бейнелеу тақырыбындағы ой-толғаныстарды жеңілдетті, сонымен қатар қазіргі кезде географтар деп аталатын неміс картографы Мартин Вальдсемуллермен, алсациялық профессор Маттиас Рингманмен және білімді канондармен кездесті. Бұл команда Птолемейдің "География" еңбегінің латын тіліндегі аудармасын шығаруға бірден кірісті. 1507 жылы Рене II Лиссабоннан Содерини хатын алды, ол Америго Веспуччидің төрт саяхаты туралы қысқаша мәліметтерді қамтитын еді. Канон Люд бұл хатты Базен де Сандукурға латын тіліне аударды. Император Максимилианға арналған аударма 1507 жылғы 24 сәуірде Сент-Диеде аяқталды; оған "Cosmographiae Introductio" атты қысқаша түсіндірме кітапшасы қоса берілді, бұл Вальдсемуллердің космографияға кіріспесі және Жаңа құрлықтың «тойға түсірілу» куәлігі ретінде қарастырылуға лайық. Шындығында, Вальдсемуллер және Гимназия Восагенсе ғалымдары маңызды шешім қабылдады: «Еуропа мен Азия әйелдердің есімдерімен аталып келгендіктен, осы соңғы жаңалықты оны ашқан дана адамның атымен – Америго немесе Америка деп атамауға ешқандай себеп көре алмаймын». Бірінші және екінші басылымдар 1507 жылдың тамызында Сент-Диеде, үшіншісі 1509 жылы Страсбургте жарық көрді, осылайша Америка атауы кеңінен тарады. Осылайша, Сент-Дие-де-Восгес бүгін «Американың анасы» деген құрметті атаққа ие, себебі Американы осы қала ат қойған. Бұл еңбек ағылшын тіліне аударылып, Чарльз Херберманмен қайта жарияланды (Нью-Йорк, 1907). Галлоа 1507 жылы Вальдсемуллердің бұл есімді екі картаға енгізгенін, бірақ 1513 жылы, жақсырақ хабардар болғаннан кейін, Американы ашқан Колумбтың есімін басқа карталарға қосып, түзету жасағанын дәлелдеді. Алайда, бұл тым кеш болды, Американың аты берік орнаған еді. 1507 жылы Мартин Вальдсемуллер Сент-Диеде «Америка» атауын алғаш рет қолданған әлем глобусын жасады.
Vautrin Lud, Canon of St Dié in charge of the mines of the valleys was the chaplain and secretary of René II, Duke of Lorraine. He set up a printing establishment at St Dié and facilitated reflections on the theme of Earth representation and also met with what would today be called geographers, the German cartographer Martin Waldseemüller, and the Alsatian professor Matthias Ringmann and clever Canons. The team began at once to produce an edition of a Latin translation of Ptolemy's "Geography". In 1507, René II received the Soderini Letter from Lisbon, an abridged account of the four voyages of Amerigo Vespucci. Canon Lud had this translated into Latin by Basin de Sandaucourt. The translation dedicated to the Emperor Maximilian was completed at St Dié on 24 April 1507; it was prefaced by a short explanatory booklet, entitled Cosmographiae Introductio, certainly the work of Waldseemüller, an introduction to cosmography that can be seen as the baptismal certificate of the New Continent. Indeed, Waldseemüller and the scholars of the Gymnasium Vosagense then made a capital decision writing: " And since Europe and Asia received names of women, I do not see any reason not to call this latest discovery Amerige, or America, according to the sagacious man who discovered it". The first and second printings appeared in August 1507 at St Dié, a third at Strassburg in 1509, and thus the name of America was spread about. Thus, Saint Dié des Vosges is honored today with the title of "godmother of America", the city that named America. The work was re edited with an English version by Charles Herbermann (New York, 1907). Gallois proved that in 1507, Waldseemüller inserted this name in two maps, but that in 1513, in other maps Waldseemüller, being better informed, inserted the name of Columbus as the discoverer of America. But it was too late; the name of America had been already firmly established. In 1507, Martin Waldseemüller produced in St Dié also a world globe bearing the first use of the name "America".