Австралиялық шабдалы балықтары және Жаңа Зеландия шабдалы балықтары

Кіріспе

Arripis тұқымдасы – Австралия мен Жаңа Зеландияда кездесетін, австралиялық лосось, кахавай және австралиялық сельдь деп аталатын теңіз балықтарының туысы. Олар Arripidae тұқымдасының жалғыз өкілдері. Австралиялық лосось деп аталуына қарамастан, олар Солтүстік жарты шардың лосось тұқымдасы Salmonidae-ге жатпайды, дәл сол сияқты австралиялық сельдь Солтүстік жарты шардың сельдісіне жатпайды, бірақ шағала тәрізді балықтар тобына жататын Perciformes ордеріне кіреді. Австралиялық лосостің аты алғашқы еуропалық қоныс аударушылар берген, олардың сыртқы түрінің лососьқа ұқсас болуына байланысты. Өте ұзақ өмір сүретін балықтардың бірі – австралиялық лосось, демалыспен балық аулаушылардың және коммерциялық, сондай-ақ дәстүрлі маори балықшылығының сүйікті нысаны болып табылады. Олар австралиялық снайпер (Pagrus auratus), мулет (Mugilidae), ақ тревали (Pseudocaranx dentex) және скумбрия (Scombridae) балықтарын аулау кезінде жиі кездесетін қосалқы улов болып табылады. Бұл түрлердің барлығы көлемдік желілер мен трал арқылы көп мөлшерде ауланады. Сонымен қатар, Австралияның оңтүстік жағалауындағы тәжірибелі балықшылар да оларды желі арқылы аулайды.

Түрі мен таралу аймағы

Бұл туысқа төрт мойындалған түр жатады. Түрлердің таралу аймақтары белгілі бір деңгейде үстірттік болуы мүмкін, бірақ оларды былай сипаттауға болады:
Сурет Ғылыми атауы Жалпылама атауы Таралуы
Arripis georgianus (Valenciennes, 1831) ruff, tommy ruff, австралиялық ruff, австралиялық сельдь Гиппсленд көлдері, Викториядан Шарк шығанағына дейін, Батыс Австралия
Arripis trutta (J. R. Forster, 1801) Австралиялық бөктер, шығыс австралиялық бөктер, kahawai Батыс Викториядан Жаңа Зеландияға дейін, Тасмания, Лорд-Хоу және Норфолк аралдары кіреді
Arripis truttaceus (G. Cuvier, 1829) Батыс австралиялық бөктер Батыс Австралиядан Виктория мен Тасманияға дейін
Arripis xylabion Paulin, 1993 солтүстік kahawai, Kermadec kahawai Жаңа Зеландия, батысқа қарай Лорд-Хоу, Норфолк және Кермедек аралдарына дейін.

Сипаттама

Жақын келген, торпеда тәрізді дене және үлкен, күшті бұрандалы құйрық – оның жоғарғы бөлігі шығыс австралиялық ласосьта бастың ұзындығына тең немесе одан кем – бұл балықтардың қарқынды теңіздік өмір салтының белгілері. Дисекция кезінде өте үлкен, тығыз желбезектер (максималды оттегі алу үшін) және «филедегі» қызыл аэробтық бұлшық еттің үлкен үлесі қарқынды теңіздік өмірдің тағы бір дәлелі болып табылады. Бірінші (тікенді, 9 тікені бар) арқа қанаты кеуде қанаттарының артында басталады, алғашқысы ұзын, жұмсақ арқа қанатынан (15–19 сәулесімен) айқын жоғары, ал анальдық қанатынан (үш тікені және 9–10 жұмсақ сәулесі бар) әлдеқайда ұзын. Жамбас қанаты кеуде орнында орналасқан. Шашақтар мен көздер салыстырмалы түрде үлкен – австралиялық сельдьте көздерінің диаметрі бастың ұзындығының шамамен бестен бір бөлігін құрайды. Үлкен ауыз алдыңғы жағында орналасқан, ал жақтары өткір, қылқаншақ тістердің қатарымен қапталған. Бүйірлік сызық дененің жоғарғы жағынан өтеді. Батыс австралиялық ласось ең үлкен түр, ең үлкен стандартты ұзындығы (құйрық қанатын есептемегенде) және салмағы бойынша. Австралиялық сельдь ең кішкентай түр, ең үлкен бұранда ұзындығы (мұрыннан құйрық қанатының бұрандасының ортасына дейін) және австралиялық ласось туыс емес сары құйрықты амбержакқа (Seriola lalandi) ұқсас, жергілікті жерде «патша балығы» деп аталады, кейде үлкен австралиялық ласосьпен шатасады. Барлық түрлер күшті контрастты түс схемасына ие; А. trutta-дағы түстері қара көк жасылдан, А. georgianus-да жасылдан, ал А. truttaceus-да темір көктен сұр немесе жасыл қараға дейін өзгереді; түстері құрсақ жағында күміс ақ түске дейін ағарады. Арқа жағын сары, сұр немесе қара түсті дақтар әшекейлейді, бұл дақтар тік немесе бойлық қатарлармен орналасқан. Жастардың түсінде айқын айырмашылықтар бар: мысалы, жас австралиялық сельдьтің қабырғаларында қара алтын түстес тік жолақтар бар.

A streamlined, fusiform body and large, powerful forked tail – the upper lobe of which is equal to or less than the length of the head in the eastern Australian salmon – are indications of the fast paced pelagic lives these fish lead. Upon dissection, the extremely large, dense gills (for maximum oxygen extraction) and large proportion of red aerobic muscle in the 'fillets' is further evidence of a fast paced pelagic life. The first (spinous, with 9 spines) dorsal fin originates behind the pectoral fins, the former being confluent with, but noticeably higher than the much longer soft dorsal fin (with 15–19 rays), itself much longer than the anal fin (which has three spines and 9–10 soft rays). The pelvic fin is situated in a thoracic position. Scales and eyes are relatively large – in the Australian herring, the eyes are approximately one fifth the length of the head in diameter. The large mouth is terminal, and the jaws are lined with bands of sharp villiform (brushlike) teeth. The lateral line runs along the upper sides of the body. The western Australian salmon is the largest species at a maximum standard length (that is, excluding the caudal fin) and in weight. The Australian herring is the smallest species at maximum fork length (that is, from the snout to the middle of the caudal fin's fork) and Australian salmon share a passing resemblance to the unrelated yellowtail amberjack, (Seriola lalandi), locally known as "kingfish", with which larger Australian salmon are sometimes confused. All species are strongly countershaded; dorsal colours range from dark blue green in A. trutta, green in A. georgianus, and steel blue to grayish or greenish black in A. truttaceus; the colours fade to a silver white ventrally. A smattering of yellow, gray, or blackish spots embellishes the dorsal half, the spots arranged vertically or longitudinally in a series of rows. There are marked differences in subadult coloration: for example, on the flanks of juvenile Australian herring are a series of dark golden vertical bars.

Көбею

Олардың көбеюі жеткілікті зерттелмегенімен, австралиялық ласосьтың барлығы "пелагикалық шашыратушылар" екені белгілі; яғни, олар оңтүстік көктемінде ашық суда шашырады, липид тамшыларының арқасында жүзіп жүретін көптеген ұсақ (1 мм диаметрлі), тегіс, шар тәрізді жұмыртқаларды шығарады. Жұмыртқалар (кейіннен дернәсілдер) сегменттелмеген сарысымен зоопланктонның бір бөлігіне айналады, ағыммен личинкалар жетіліп, тұрақтап қалғанға дейін қозғалады. Жас австралиялық ласось алғашқы екі-бес жылды жағалаудың қорғалған шығанақтарында, теңіздері мен өзен сағаларында өткізеді, одан кейін жыныстық жағынан жетіліп, көбірек ашық суға шыға бастайды. Австралиялық ласось салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүреді, Arripis trutta түрі 26 жылға, ал басқа түрлер 7-9 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Барлық түрлер мұхиттық шашыратушылар болып табылады. A. trutta-ның анадромалық екендігі және тұщы суда шашыратыны туралы хабарлар дұрыс емес; мұның себебі экзотикалық қоңыр форельдің (Salmo trutta) теңізге шыққан түрлерімен немесе жергілікті дақтанған галактиялардың (Galaxias truttaceus) анадромалық популяцияларымен шатасу болуы мүмкін. A. georgianus аналықтары піскен және піспеген жұмыртқаларын сақтайтындықтан "жартылай шашыратушы" деп есептеледі; яғни, олар нақты шыңы жоқ, ұзақ мерзім бойы шашыруы мүмкін. Ал A. trutta және A. truttaceus "сериялық партиялық шашыратушылар" саналады, олар бірнеше шағын "толқындармен" шашырудан кейін шашыру маусымын аяқтайды.

Экология

Барлық түрлері нертикалық және эпипелагикалық, салыстырмалы түрде терең емес (1–80 м), ашық және таза жағалау суларының жоғарғы қабаттарында тіршілік етеді (бірақ батыс Австралиялық лосось терең суды ұнататын болуы мүмкін). Жағалаулардың толқынды аймақтары, тасты рифтер, шығанақтар және тұзды сулар, мысалы, эстуарийлер де оларға жиі кездеседі, ал кейбір түрлері өзендерге де кіре алады. Жастар эстуарийлерде және мангр тоғайларында, сондай-ақ теңіз шөптерімен жабылған тыныш шығанақтарда мекендейді. Ересектер маусымдық көші-қондар жасап, қыс айларында терең суларға қарай ұзақ қашықтыққа жылжуы мүмкін. Arripis түрлерінің эволюциялық тарихы мұздық циклдар кезіндегі океанографиялық жағдайлар мен құрлық көпірлерінің өзгеруімен қалыптасқан. Австралиялық лосось жүздеген, тіпті мыңдаған жеке бастан тұратын үлкен топтарды құрайды, ересектер де, жастар да осылай бірігеді. Олар етқоректілер және негізінен кішкентай балықтармен, мысалы, пильхард (Clupeidae); криль (Euphausiacea), копеподтар және басқа зоопланктонмен (соңғысы жасөспірімдердің рационының көп бөлігін құрайды) қоректенеді. Зообентостан да белгілі бір мөлшерде үлгі алынады, негізінен моллюскалар, қабылдақтар және анелид құрттары желінеді. Австралиялық лосось өте жылдам жүзуге қабілетті және кейде тревалли сияқты сырттай ұқсас карангидтермен араласып жүреді, бұл өзара тиімді қарым-қатынасқа мысал. Карангидтермен бірге, Австралиялық лососьтер балықтарды су бетіне шығарып, оларды ұстау арқылы бірлесіп азықтанады; осы бақталас әдіс теңіз құстарына пайдалы, олар көбіктелген балық массасына тез қызығып, олармен қоректенеді. Австралиялық лосось пен құстар арасындағы бұл қарым-қатынас, әсіресе ақ қанатты шағала (Sterna striata), қанатты шағала (Puffinus gavia) және Буллер шағаласы (Puffinus bulleri) сияқты түрлерде ерекше күшті. Австралиялық лосостің бақталас мінез-құлқының нәтижесінде қол жетімді болған жем-шөп қыста ұялайтын құстардың көбеюіне де маңызды болуы мүмкін; Австралиялық лосось қорларының төмендеуі осы құс түрлеріне алаңдаушылық тудырды, олардың кейбіреулері – мысалы, жұлдызды шағала (Sterna nereis) – құрып кету қаупі төнген.

All species are neritic and epipelagic, staying within the upper layers of relatively shallow (1–80 m), open and clear coastal waters (although the western Australian salmon may prefer deeper water). The turbulent surf zone of beaches, rocky reefs, bays, and brackish waters such as estuaries are also frequented, and some species may also enter rivers. Juveniles inhabit estuaries and mangroves, as well as sheltered bays with soft bottoms carpeted with seagrasses. Adults undertake seasonal migrations over vast distances, moving into deeper water during winter months. The evolutionary history of the species of Arripis has been shaped by changes to oceanographic conditions and land bridges that occurred during glacial cycles. Australian salmon form immense schools with hundreds to thousands of individuals, as both adults and juveniles. They are carnivorous and feed primarily on small fish, such as pilchard (Clupeidae); crustaceans such as krill (Euphausiacea), copepods, and other zooplankton (the latter comprising the bulk of the juvenile diets). The zoobenthos is also sampled to some extent, with primarily shellfish, crabs, and annelid worms eaten. The Australian salmon are very fast swimmers, and are sometimes seen mingling with ostensibly similar species of carangids, such as trevally; this is an example of mutualism. Together with the carangids, Australian salmon feed en masse by co operatively bullying baitfish up to the surface; this herding technique is exploited by seabirds which are quickly attracted to, and feed upon, the foaming mass of fish at the surface. This commensal relationship between the Australian salmon and the birds is noted to be especially strong in such species as the white fronted tern, (Sterna striata), fluttering shearwater, (Puffinus gavia), and Buller's shearwater, (Puffinus bulleri). The baitfish made available by the Australian salmon's herding behaviour may also be important to the reproductive success of winter nesting birds; the decline of the Australians salmon stocks has evoked concern for these bird species, some of which – such as the fairy tern, (Sterna nereis) – are endangered

Теңіз құстарынан басқа, Австралиялық лосось киттердің де рационында маңызды орын алады, мысалы, қасқырлар (Orcinus orca) және дельфиндер (Tursiops truncatus & T. aduncus); үлкен акулалардың бірнеше түрі, мысалы, ақ акула (Carcharodon carcharias), қара акула (Carcharhinus obscurus), мыс акула (Carcharhinus brachyurus) және құмдық акула (Carcharias taurus); сондай-ақ Австралиялық теңіз арыстаны (Neophoca cinerea) сияқты құлақты теңіз жануарлары.

Диета

Arripis trutta негізінен пелагикалық азықтандырылады, бірақ кейде теңіз түбінен де жейді, бұл олардың тамақтанудағы прагматикалық тәсілін көрсетеді, себебі олар жергілікті жерде көп кездесетін балықтарды, мысалы, шағын балықтардың біріккен топтарын жейді, олардың өздері де жемтілік етеді. 100 мм-ден кіші шағын кахавайлар негізінен копеподтармен және планктондық шағын қабықтылылармен қоректенеді. Бұл Веллингтон портынан алынған 326 кахавайдың асқазан анализінен алынған мәліметтерге сүйенеді, ол балықтың негізінен балықтармен және аздау дәрежеде планктондық шағын қабықтылылармен қоректенетін қарқынды жем жейтін жануар екенін көрсетті.

Адам үшін маңызы

Австралиялық лососьтың филесі мен тері астындағы қанның көп мөлшері болады. Егер оны толық алып тастамаса, көптеген тұтынушыларға ұнамайтын күшті дәмді ет пайда болады. Бірақ, ауланғаннан кейін дереу қанды жіберіп, барлық қан іздерін мұқият кетіргенде, еті ақ, дәмсіз және жеуге өте дәмді болады. Адамдарға сатуға жарамсыз бөліктері тас лобстер (Palinuridae) тұзақтарына және басқа да коммерциялық және ойын-сауық балық аулауға жем ретінде қолданылады. Австралиялық лосостің бір килограмы бірнеше доллардан (AU) аспайды. Дегенмен, жыл сайын көп мөлшері қалталы торлар (және аздап сүйреу, тарлау, жаңқа және тұзақ торлар) арқылы ауланады. 2002–2003 жылдары Жаңа Зеландияда кахавайдың коммерциялық аулау көлемі 2900 тоннаны құрады. Бұл көрсеткішке жоғары құнды түрлерді аулау кезінде қосымша ретінде ауланған балықтардың көлемі кірмейді. Австралиялық лосось үйірлерін табу және нысанаға алу үшін төмен ұшатын ұшақтар пайдаланылады. Бұл практиканы сыншылар өнеркәсіптің аулау деректерін жасанды түрде көтеру құралы деп санайды (бұл балықтың көп екенін көрсету үшін жасалады). Бірақ, Австралиялық лососьтың саны айтарлықтай төмендеді, үлкендері сирек кездеседі. Балық кейбір аймақтардан мүлдем жоғалып кетті. 2004 жылдың 1 қазанында Жаңа Зеландияның Балық шаруашылығы министрлігі кахавайды квоталық басқару жүйесіне енгізіп, маусымдық аулау лимитін 3035 тонна деді. Бұл үкіметтің аулау лимитін төмендету ниетіне қарамастан, алдыңғы екі жылмен салыстырғанда 5%-ға артық. Жаңа Зеландияда австралиялық лосось, әсіресе солтүстік кахавайы, ойын-сауық балықшылар үшін ыстық түтінмен дайындалғанда өте бағалы. Оны көбінесе манука ағашының арақтарымен немесе жоңқаларымен түтіндейді. Осылай дайындалған австралиялық лосості Жаңа Зеландияның көптеген супермаркеттерінде және балық дүкендерінде табуға болады. Етті әдетте ыстық күйінде жейді немесе балық пирогына салатын үшін ұсатады. Жаңа Зеландияның маорилері бұл балықты кахавай, коопухури және коукаука деп атайды және оны күн көрісі үшін және дәстүрлі мақсаттарда аулайды. Балықты зығыр талшықтарынан жасалған баулармен және сүйек, ағаш, пауа немесе тас сияқты қабықшадан жасалған күрделі ілгектермен аулайды (және аулай береді). Балықты филелеп, кептіру үшін сөрелерге іледі. Ойын-сауық балықшылар да австралиялық лосостің күшті қарсыласуы үшін іздейді. Оны аулау қиын, көбінесе секіріп, тік тұрады. Көптеген балықтар ойын-сауық үшін ауланады. Жалпы демалыс балық аулаудан алынған балықтың көлемі туралы есептер сақталмайды. Бірақ, 1974 жылдың мамыр айынан бастап Батыс Австралияның Блэкуд өзенінің сағасынан ауланған австралиялық сельдінің жылдық көлемі 68 000 жеке балықты құрады. Австралия мен Жаңа Зеландияда жүзеге асырылатын коммерциялық балық аулау әдістері әртүрлі балық аулау журналдарында шамадан тыс деп сынға алынды. Fishing WA сияқты көптеген танымал балықшылар Батыс Австралияда және жалпы Австралияда коммерциялық балық аулау адам мен жануарлардың тұтыну қажеттілігінен асып түсетінін және олардың ойын-сауық балық түрі ретінде әлдеқайда құнды екенін айтты. Австралиялық лосостің аулау оңайлығы, олар бірнеше тонналық үйірлерді құрайды, демалыс балықшылар осы түрлерді маусым бойы жағалау суларында азырақ табады (Австралиялық лосостің көшіп-қону жолдары күзде жылы суларға кіруді білдіреді).

Australian Salmon contains significant amounts of blood in the fillet and under the skin which if not removed results in a strong flavoured flesh that is unappealing to many consumers. However when bled immediately after capture and filleted properly to remove all traces of blood the resulting flesh is white, neutral flavoured and excellent to eat. What is not sold for human consumption is used as bait for rock lobster (Palinuridae) traps and other commercial and recreational fishing. The Australian salmon fetch no more than a few dollars (AU) per kilogram; nonetheless, large numbers are taken via purse seine nets (and to a lesser extent trawling, hauling, gill, and trap nets) annually; the reported 2002–2003 commercial New Zealand catch of kahawai was 2,900 tonnes. Such reported catches do not include the untold tonnes taken as bycatch from operations targeting more highly valued species. Low flying planes are used to locate and target sizeable Australian salmon schools, and critics have cited this practice as a means by the industry to artificially inflate catch records (which would give a false impression of abundance). Australian salmon numbers have declined noticeably however, with large specimens becoming ever rarer; the fish have all but disappeared from some areas. On October 1, 2004, the New Zealand Ministry of Fisheries included kahawai under its Quota Management System, setting a catch limit of 3,035 tonnes for the season. This was a 5% increase over the previous two years, despite the government's intention of lowering catch limits. In New Zealand, Australian salmon and in particular northern kahawai are highly regarded for their flesh when hot smoked by recreational fisherman, usually using manuka sawdust or woodchips. Australian salmon prepared in this manner are available in many New Zealand supermarkets and fishmongers. The flesh is usually eaten hot, or broken up and used in fish pie. The Māori of New Zealand, to whom the fish are known by their name kahawai, koopuuhuri, and kooukauka, fish in subsistence and customary capacities. The fish were (and are) caught with lines of flax fibre and elaborate hooks of bone, wood, shell such as paua, or stone. The fish are filleted before being hung on racks to dry. Recreational fishers also seek Australian salmon for their renowned mettle when hooked; the fish are a challenge to land and often jump, occasionally standing on their tails. A significant number are taken for sport. No records of total recreational catches are kept, but the year's estimated catch of Australian herring from Western Australia's Blackwood River estuary beginning May, 1974, was 68,000 individuals. Commercial fishing practices undertaken across Australia and New Zealand have been highly criticised in various recreational fishing magazines as being excessive. Many high profile anglers, such as those on Fishing WA, have made statements that the commercial fish catch in Western Australia and Australia in general is beyond the scope necessary for human and animal consumption, and that they are far more valuable as a recreational fish species. The ease of catching Australian salmon, which tend to form schools of several tonnes, has meant recreational fishers are finding fewer of these species in inshore waters during the season (the migration patterns of Australian salmon mean they come into warmer waters during the autumn).