Британдықтардың Ост-Индия компаниясының офицері және шығыстанушы Джеймс Тодтың өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Британдық Шығыс Үндістан компаниясының офицері және шығыстанушы ғалым (1782–1835) сол есімділер

Подполковник Джеймс Тод (20 наурыз 1782 – 18 қараша 1835) – британдық Шығыс Үндістан компаниясының офицері және шығыстанушы ғалым. Ол өзінің ресми қызметін және жеке қызығушылықтарын біріктіріп, Үндістанның тарихы мен географиясы, әсіресе қазіргі Раджастхан штатына сәйкес келетін, сол кезде Раджпутана деп белгілі болған аймақ туралы бірқатар еңбектер жазды. Тод Лондонда дүниеге келіп, Шотландияда білім алды. 1799 жылы Бенгал армиясының кадеті ретінде Үндістанға келді және Шығыс Үндістан компаниясына әскери офицер болып қабылданды. Ол тез арада жоғары шендерге көтеріліп, Синд патшалығының сарайындағы елшінің сүйемелдеуші жасағының капитаны болды. Үшінші англо-маратха соғысы кезінде, Тод барлау қызметінде болды. Содан кейін ол Раджпутананың бірнеше аймақтарына саяси агент болып тағайындалды. Оның міндеті – аймақты Шығыс Үндістан компаниясының бақылауына біріктіруге көмектесу болды. Осы кезеңде Тод кейін жариялайтын көптеген зерттеулерді жүргізді. Тод бастапқыда ресми қызметінде табысқа жетті, бірақ оның әдістері Шығыс Үндістан компаниясының басқа өкілдерінен сынға ұшырады. Уақыт өте келе оның жұмысы шектелді және оның басқаруындағы аумақтар айтарлықтай азайды. 1823 жылы денсаулығы нашарлағандықтан және беделі түскендіктен, Тод саяси агент лауазымынан кетіп, Англияға оралды. Англияға оралғаннан кейін, Тод Үндістан тарихы мен географиясы туралы бірқатар академиялық еңбектер жариялады, ең бастысы – саяхаттары кезінде жинаған материалдарына негізделген «Раджастханның жылнамалары мен ескіліктері». 1826 жылы әскери қызметтен зейнеткерлікке шығып, сол жылы Джулия Клаттербакқа үйленді. Ол 1835 жылы 53 жасында қайтыс болды.

Өмір және мансап

Тод 1782 жылдың 20 наурызында Лондонның Ислингтон қаласында дүниеге келді. Одан кейін сын-ескертпелер жалғасты. Тод сол кезде әлемдегі ең қуатты империя – Ұлыбританияның офицері болды. Үндістанда жұмыс істеген ол жергілікті билеушілердің назарын өзіне аударды, олар Моғол империясына қарсы наразылықтарының өзіндік әңгімелерін айтуға құштар еді. Ол олардың айтқандарын естіді, бірақ олардың үнсіз қалғандарын білмеді. Ол жауынгерлік шеберлігімен танымал каста туралы жазған әскер болды және өзі құжаттаған адамдардың көмегімен жазды. Ол Раджпут тарихымен әкімшілік қызметін атқару алдында, олар тұратын аймақтың әкімшісі ретінде таныс болған. Фрейтагтың айтуынша, осы факторлар «Анналдардың» «көзге түріп тұрған пікірталасқа толы» болуына себеп болды. Фрейтаг Тодтың әдеби шығармаларын сынға алғандарды екі топқа бөледі: фактілік қателіктеріне назар аударатындар және түсіндіру қателіктеріне назар аударатындар. Крук сондай-ақ Тодтың «этнология туралы білімі жетілмегендігін және ол Раджпуттардың жергілікті жылнамаларын жоққа шығара алмағанын» айтады. Соңғы кезде тарихшы және географ Робин Донкин, бір ерекшелік болмаса, «он үшінші ғасырға дейін дамыған хронологиялық сезімі немесе орын туралы түсінігі жоқ жергілікті әдебиеттер жоқ» деді және зерттеушілер елден келген саяхатшылардың есептеріне сүйенуі керек екенін айтты. Тодтың Чатис Раджкуланың генеалогиясы туралы еңбегі 1872 жылы сынға алынды, сол кезде Калькутталық шолудың анонимді рецензенты: «Тодтың 36 патшалық руды жіктеуі тек әшекейлі ретпен қабылдануы керек, өйткені ол кіретін тайпалардың саны мен атаулары жағынан айтарлықтай ерекшеленетін тізімдерге негізделген және кем дегенде екі тайпаны қамтиды, яттар мен гуджарлар, олармен Раджпуттар тіпті әдетте араласпайды». Тод жасаған күмәнді түсіндірулердің мысалдарының бірі – Мохил Раджпут кланының тегі туралы оның мәлімдемелері, бірақ оның пікірін дәлелдейтін жеткілікті дәлелдер әлі де жоқ. Сонымен қатар, ол XV ғасырдағы Мевар билеушісі Рана Кумбханы киелі Мира Бай ханшайымының күйеуі деп жаңылыстырып, Падмини патшайымның оқиясын бұрмалады. 1885 жылы Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасын құрған Александр Каннингэм Тодтың Ханва шайқасының мерзіміне қатысты «қателіктер жинағын» жасағанын атап өтті, ал Крук 1920 жылғы басылымның кіріспесінде Тодтың «филологияға жасаған саяхаты – тәжірибелі ғалым емес, осы тақырыпқа әуесқой ретінде қызығушылық танытқан ақылды адамның ойын-сауығы» деп жазды. Архитектура тарихшысы және Оңтүстік Азия зерттеулерінің профессоры Майкл Мейстер Тодтың «он тоғызыншы ғасырдың соңында индологтар арасында дәлдігі жоқ репутацияға ие болғанын» айтты, бірақ бұл индологтардың пікірі кейде олардың жұмысындағы пайдалы аспектілерді бағалауына кедергі келтірді. Бұл репутация сақталып келеді, Раджастханның археология және мұражайлар бөліміне қарасты В. С. Шривастава оның еңбектері «кейбір жерлерде қате және жаңылыстыратын болып табылады және оларды адал тарихтың бір бөлігі ретінде сақтықпен пайдалану керек» деп түсіндірді. Өз уақытында Тодтың жұмысы тіпті үкімет шенеуніктері арасында да ықпалды болды, бірақ ол ешқашан ресми түрде беделді деп танылмады. Мәдениет және отаршылдық тарихшы Андреа Майор сати дәстүріне қатысты нақты мысал келтірді (жесір әйелді құрбандыққа шалу): Тод ұсынған Раджастханның және Раджпут сатиінің тым романтикалық бейнесі британдықтардың осы рәсімнің Раджпут контексі туралы түсінігін қалыптастыруға үлкен әсер етті. Тод сатиді қатыгез және варварлық әдет деп айыптайтын болса да, оның сөздері қалған жылнамаларда осы тақырыпқа қатысты оның тәсілімен қайшы келеді. Тодтың Раджпут сатиін Раджпут жауынгерінің батырлық теңдесі ретінде бейнелеген бейнесі көпшіліктің қиялын қоздырып, ұзақ өмір сүрді. Тод қолдаған романтикалық ұлтшылдықты Үндістанның ұлтшыл жазушылары, әсіресе 1850-ші жылдардағылар, елдегі британдық үстемдікке қарсы тұру үшін пайдаланды. Ж. Тагордың «Сарожин ба Читтор Акрама» және Гиришчандра Гоштың «Ананда Рахо» сияқты шығармалары Тодтың Раджпуттар туралы көзқарасын олардың мақсаттарын ілгерілету үшін қайта жаңғыртты. Қазіргі Үндістанда оның ата-бабалары туралы жазған деректері әлі де құрметпен еске алынады. 1997 жылы Махарана Мевар қайырымдылық қоры Тодтың есімімен аталатын сыйлықты құрды және оны оның аймақ пен халқына деген түсінігімен ерекшеленетін қазіргі заманғы индиялық емес жазушыларға беруді көздеді. Мевар провинциясындағы оның жұмысын тану үшін, бір ауыл Тодгарх деп аталды және Тодтың карма және қайта туу процесінің нәтижесінде Раджпут екені туралы мәлімдеме жасалды. Фрейтаг Раджпут халқының пікірін былай сипаттайды: «Тод, бұл жерде, тарих туралы емес, «ақиқат» пен «кереметтілік» жинағы. Сондықтан қауіпті жағдай – Тод сияқты адамдардың еңбектерінде көрініп тұрған және айтылған ескі көзқарастар сынға түспей, одан да терең бойға сіңіп кетуі».

Tod was born in Islington, London, on 20 March 1782. Further criticism followed. Tod was an officer of the British imperial system, at that time the world's dominant power. Working in India, he attracted the attention of local rulers who were keen to tell their own tales of defiance against the Mughal empire. He heard what they told him but knew little of what they omitted. He was a soldier writing about a caste renowned for its martial abilities, and he was aided in his writings by the very people whom he was documenting. He had been interested in Rajput history prior to coming into contact with them in an official capacity, as administrator of the region in which they lived. These factors, says Freitag, contribute to why the Annals were "manifestly biased". Freitag argues that critics of Tod's literary output can be split into two groups: those who concentrate on his errors of fact and those who concentrate on his failures of interpretation. Crooke also says that Tod's "knowledge of ethnology was imperfect, and he was unable to reject the local chronicles of the Rajputs." More recently, Robin Donkin, a historian and geographer, has argued that, with one exception, "there are no native literary works with a developed sense of chronology, or indeed much sense of place, before the thirteenth century", and that researchers must rely on the accounts of travellers from outside the country. Tod's work relating to the genealogy of the Chathis Rajkula was criticised as early as 1872, when an anonymous reviewer in the Calcutta Review said that It seems a pity that Tod's classification of 36 royal races should be accepted as anything but a purely ornamental arrangement, founded as it was on lists differing considerably both in the numbers and names of the tribes included in it, and containing at least two tribes, the Jats and Gujars, with whom the Rajputs do not even generally intermarry. Other examples of dubious interpretations made by Tod include his assertions regarding the ancestry of the Mohil Rajput clan when, even today, there is insufficient evidence to prove his point. He also mistook Rana Kumbha, a ruler of Mewar in the fifteenth century, as being the husband of the princess saint Mira Bai and misrepresented the story of the queen Padmini. The founder of the Archaeological Survey of India, Alexander Cunningham, writing in 1885, noted that Tod had made "a whole bundle of mistakes" in relation to the dating of the Battle of Khanwa, and Crooke notes in his introduction to the 1920 edition that Tod's "excursions into philology are the diversions of a clever man, not of a trained scholar, but interested in the subject as an amateur." Michael Meister, an architectural historian and professor of South Asia Studies, has commented that Tod had a "general reputation for inaccuracy among Indologists by late in the nineteenth century", although the opinion of those Indologists sometimes prevented them from appreciating some of the useful aspects in his work. That reputation persists, with one modern writer, V. S. Srivastava of Rajasthan's Department of Archaeology and Museums, commenting that his works "are erroneous and misleading at places and they are to be used with caution as a part of sober history". In its time, Tod's work was influential even among officials of the government, although it was never formally recognised as authoritative. Andrea Major, who is a cultural and colonial historian, has commented on a specific example, that of the tradition of sati (ritual immolation of a widow): The overly romanticised image of Rajasthan, and of the Rajput sati, that Tod presented came to be extremely influential in shaping British understanding of the rite's Rajput context. Though Tod does make a point of denouncing sati as a cruel and barbarous custom, his words are belied by his treatment of the subject in the rest of the Annals. Tod's image of the Rajput sati as the heroic equivalent of the Rajput warrior was one that caught the public imagination and which exhibited surprising longevity. The romantic nationalism that Tod espoused was used by Indian nationalist writers, especially those from the 1850s, as they sought to resist British control of the country. Works such as Jyotirindranath Tagore's Sarojini ba Chittor Akrama and Girishchandra Ghosh's Ananda Raho retold Tod's vision of the Rajputs in a manner to further their cause. In modern day India, he is still revered by those whose ancestors he documented in good light. In 1997, the Maharana Mewar Charitable Foundation instituted an award named after Tod and intended it to be given to modern non Indian writers who exemplified Tod's understanding of the area and its people. In other recognition of his work in Mewar Province, a village has been named Todgarh, and it has been claimed that Tod was in fact a Rajput as an outcome of the process of karma and rebirth. Freitag describes the opinion of the Rajput people blockquote|Tod, here, is not about history as such, but is a repository for "truth" and "splendor" The danger, therefore, is that the old received wisdom – evident and expressed in the work of people like Tod – will not be challenged at all, but will become much more deeply ingrained.

Кейінгі басылымдар

Корольдік Азия қоғамы 2023 жылы қоғамның екі жүз жылдығын мерекелеу үшін "Анналь" кітабының жаңа басылымын дайындап жатыр. Ғалымдар тобы алғашқы басылымның түпнұсқа мәтінін, жаңа кіріспе мен түсініктемелерді, сондай-ақ "бұл танымал мәтінді оқуға көмектесетін сындық түсіндіру құралдарын және контексттік аяларды ұсынатын" қосымша жұмысты жасап жатыр. "Қоғамның жинақтарынан және одан тыс материалдардан" алынған қосымша визуалды және архивтік материалдарды қамтитын бұл кітап 2021 жылы Қоғам мен Йель университетінің баспасы бірлесіп жариялайды.