Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англиядағы графтық, Ұлыбритания.
County in England, United Kingdom
Корнуолл тарихы палеолит дәуіріне дейін барып жетеді, бірақ осы кезеңде Корнуоллға адамдардың шашыраңқы түрде келуі болған. Тұрақты қоныстану соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін шамамен 10 000 жыл бұрын басталды. Бірінші ғасырда жазба тарих басталған кезде, сөйленетін тіл – ортақ бриттік тіл болды, ол кейін оңтүстік-батыс бриттік тіліне, содан кейін корн тіліне айналды. Корнуолл қазіргі Девон және Сомерсеттің бір бөлігін қамтитын Думноний тайпасының аумағының бір бөлігі болды. Рим билігінен кейін Корнуолл тәуелсіз римдік-британдық басшылардың билігіне қайта оралды және Бриттания, Уэльс және Кельт теңізі арқылы орналасқан Оңтүстік Ирландиямен тығыз байланыста болды. Думнония құлағаннан кейін, Корнуоллдың қалған аумағы көршілес Уэссекспен қақтығысқа түсті. Тоғызыншы ғасырдың ортасына қарай Корнуолл Уэссекс бақылауына көшті, бірақ өзінің мәдениетін сақтап қалды. 1337 жылы ағылшын монархиясы корольдің үлкен ұлы мен мұрагеріне берілетін Корнуолл герцогі титулын құрды. Корнуолл, көршілес Девон графтығымен бірге, қалайыға жергілікті бақылау құқығын берген Станари институтын сақтап келді, бірақ Генрих VIII тұсында Корнуоллдың автономиясының көптеген қалдықтары жойылды, себебі Англия Тюдорлар әулеті кезінде күшейе түскен орталықтандырылған мемлекетке айналды. Орталық үкіметпен қақтығыстар 1497 жылғы Корнуолл көтерілісі және 1549 жылғы Дұға кітабы көтерілісі кезінде болды. 18 ғасырдың соңына қарай Корнуолл Англияның қалған бөлігімен бірге Ұлыбритания Корольдігінің ажырамас бөлігі ретінде басқарылды және корн тілінің пайдалануы күрт төмендеді. Өнеркәсіптік революция Корнуоллға үлкен өзгерістер әкелді, сонымен қатар халық арасында методизмнің қабылдануына себеп болды, бұл аймақты конформист емес аймаққа айналдырды. Корнуоллдағы кен өндірісінің төмендеуі шетелге жаппай эмиграцияға және корн диаспорасына, сондай-ақ кельт жаңғыруының және корн жаңғыруының басталуына әкелді, бұл 20 ғасырдың соңында корн ұлтшылдығының пайда болуына әкелді. Корнуоллдың ерте ортағасырлық тарихы, әсіресе корн королі Артурға қатысты ежелгі уэльс және бретондық сілтемелер, Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» сияқты аңыздық еңбектерде бейнеленген, ол Британия жөніндегі Артурий аңыздарына дейін жазылған (Корнуоллдың аңыздық билеушілерінің тізімін қараңыз).
The history of Cornwall goes back to the Paleolithic, but in this period Cornwall only had sporadic visits by groups of humans. Continuous occupation started around 10,000 years ago after the end of the last ice age. When recorded history started in the first century BCE, the spoken language was Common Brittonic, and that would develop into Southwestern Brittonic and then the Cornish language. Cornwall was part of the territory of the tribe of the Dumnonii that included modern day Devon and parts of Somerset. After a period of Roman rule, Cornwall reverted to rule by independent Romano British leaders and continued to have a close relationship with Brittany and Wales as well as southern Ireland, which neighboured across the Celtic Sea. After the collapse of Dumnonia, the remaining territory of Cornwall came into conflict with neighbouring Wessex. By the middle of the ninth century, Cornwall had fallen under the control of Wessex, but it kept its own culture. In 1337, the title Duke of Cornwall was created by the English monarchy, to be held by the king's eldest son and heir. Cornwall, along with the neighbouring county of Devon, maintained Stannary institutions that granted some local control over its most important product, tin, but by the time of Henry VIII most vestiges of Cornish autonomy had been removed as England became an increasingly centralised state under the Tudor dynasty. Conflicts with the centre took place with the Cornish Rebellion of 1497 and Prayer Book Rebellion of 1549. By the end of the 18th century, Cornwall was administered as an integral part of the Kingdom of Great Britain along with the rest of England and the Cornish language had gone into steep decline. The Industrial Revolution brought huge change to Cornwall, as well as the adoption of Methodism among the general populace, turning the area nonconformist. Decline of mining in Cornwall resulted in mass emigration overseas and the Cornish diaspora, as well as the start of the Celtic Revival and Cornish revival which resulted in the beginnings of Cornish nationalism in the late 20th century. Cornwall's Early Medieval history, in particular the early Welsh and Breton references to a Cornish King named Arthur, have featured in such legendary works as Geoffrey of Monmouth's Historia Regum Britanniae, predating the Arthurian legends of the Matter of Britain (see the list of legendary rulers of Cornwall).
Тас дәуірі
Корнуолл палеолит дәуірінде сирек қоныстанды, бірақ соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, мезолит дәуірінде шамамен 10,000 жыл бұрын адамдар қайта оралды. Осы кезеңде аңшы-жинаушылардың қоныстанғанына мол дәлелдер бар. Корнуоллдың жоталы аймақтары ең бірінші қоныстануға ашылды, себебі өсімдіктерді тазалауға көп еңбек қажет болмады: олар, мүмкін, неолит дәуірінде бірінші рет қоныстанды (Корнуоллда палеолит қалдықтарына кездесу өте сирек). Осы дәуірге қатысты Корнуоллде көптеген мегалиттер сақталған, және жалпы алғанда, тарихқа дейінгі ескерткіштер Корнуоллде Уилтширден басқа ешбір ағылшын графтығында одан көптеп кездеспейді. Ескерткіштер әртүрлі, олардың ішінде менгирлер, обалар және дөңгелек үйлер бар.
Cornwall was only sporadically occupied during the Palaeolithic, but people returned around 10,000 years ago in the Mesolithic, after the end of the last ice age. There is substantial evidence of occupation by hunter gatherers in this period. The upland areas of Cornwall were the parts first open to settlement as the vegetation required little in the way of clearance: they were perhaps first occupied in Neolithic times (Palaeolithic remains are almost non existent in Cornwall). Many megaliths of this period exist in Cornwall and prehistoric remains in general are more numerous in Cornwall than in any English county except Wiltshire. The remains are of various kinds and include menhirs, barrows and hut circles.
Қола дәуірі
Корнуолл және көршілес Девон аймақтарында қалайының мол қоры болды, ол қола дәуірінде Бекер мәдениетімен байланысты халықтар тарапынан кеңінен қазылып алынды. Қола жасау үшін қалайы қажет, және шамамен б.з.д. 1600 жылға қарай Батыс елдері қалайыны Еуропаға экспорттау арқылы дамыған саудаға ие болды. Осы гүлдену Вессекс мәдениеті ескерткіштерінен табылған шебер жасалған алтын әшекейлерді жасауға мүмкіндік берді. Қазіргі Израиль жағалауында б.з.д. 12 ғасырға жатқан кемелердің құлау орындарынан табылған қалайы құймалары изотоптық талдаудан өтті және олар Корнуоллдан шыққандығы анықталды. Б.з.д. 12 ғасыр шамасында мәдени дәстүрлердің кең ауқымды бұзылуына қатысты деректер бар, кейбір ғалымдар бұл Оңтүстік Британияға басып кіру немесе көші-қонды көрсетеді деп санайды.
Cornwall and neighbouring Devon had large reserves of tin, which was mined extensively during the Bronze Age by people associated with the Beaker culture. Tin is necessary to make bronze from copper, and by about 1600 BCE the West Country was experiencing a trade boom driven by the export of tin across Europe. This prosperity helped feed the skilfully wrought gold ornaments recovered from Wessex culture sites. Ingots of tin, some recovered from shipwrecks dated to the 12th century BCE off the coast of modern Israel, were analysed isotopically and found to have originated in Cornwall. There is evidence of a relatively large scale disruption of cultural practices around the 12th century BCE that some scholars think may indicate an invasion or migration into southern Britain.
Темір дәуірі
Шамамен 750 ж.б.д. темір дәуірі Ұлыбританияға жетіп, жаңа темір соқалар мен балталарды пайдалану арқылы ауыл шаруашылығының мүмкіндіктерін кеңейтті. Тау бекіністерін салу британдық темір дәуірінде ең жоғары деңгейге жетті. Дәл осы кезеңде (б.з.д. 900–500 жылдар) кельт мәдениеттері мен халықтары Британ аралдарында тарады. Британдық темір дәуірінде Корнуолл, Форт фьордының оңтүстігіндегі Ұлыбританияның қалған бөлігі сияқты, британдар деп аталған кельттермен мекенделген. Сол кездегі кельт тілі, жалпы бритон тілі, кейіннен корн тілі сияқты бірнеше ерекше тілдерге дамыды. Корнуолл туралы алғашқы мәліметтерді грек тарихшысы Диодор Сицилийлік (б.з.д. 90 – б.з.д. 30 ж. шамасында) берген, ол б.з.д. 4 ғасырдағы география ғалымы Пифейдің сөздерін келтірген немесе қайта баяндаған:
Around 750 BCE the Iron Age reached Britain, permitting greater scope of agriculture through the use of new iron ploughs and axes. The building of hill forts also peaked during the British Iron Age. During broadly the same time (900 to 500 BCE), Celtic cultures and peoples spread across the British Isles. During the British Iron Age Cornwall, like all of Britain south of the Firth of Forth, was inhabited by Celts known as the Britons. The Celtic language spoken at the time, Common Brittonic, eventually developed into several distinct tongues, including Cornish. The first account of Cornwall comes from the Sicilian Greek historian Diodorus Siculus (c. 90 BCE – c. 30 BCE), supposedly quoting or paraphrasing the 4th century BCE geographer Pytheas, who had sailed to Britain:
«Британның Белерион (немесе Лэндс Энд) деп аталатын бөлігінің тұрғындары, шетелдік саудагерлермен қарым-қатынас арқасында өмір салтында мәдениетті. Олар қалайыны дайындап, оны өндіретін жерді өте мұқият өңдейді. Міне, осы жерде саудагерлер қалайыны жергілікті тұрғындардан сатып алып, Галлияға апарып, шамамен отыз күн саяхаттағаннан кейін, жүктемелерін жылқы арқымен Рона өзенінің сағасына жеткізеді». Финикиялықтар тікелей Корнуоллмен қалайы саудасы жасады деген болжамдар бар. Бұл туралы археологиялық дәлелдер жоқ және қазіргі тарихшылар «Корнуоллдың финикилік мұрасы» туралы бұрынғы антикварлық құрылыстарды, соның ішінде финикиялықтар тіпті Корнуоллға қоныстанды деген сенімді жоққа шығарды.
The inhabitants of that part of Britain called Belerion (or Land's End) from their intercourse with foreign merchants, are civilised in their manner of life. They prepare the tin, working very carefully the earth in which it is produced Here then the merchants buy the tin from the natives and carry it over to Gaul, and after travelling overland for about thirty days, they finally bring their loads on horses to the mouth of the Rhône. Claims have been made that the Phoenicians traded directly with Cornwall for tin. There is no archaeological evidence for this and modern historians have debunked earlier antiquarian constructions of "the Phoenician legacy of Cornwall", including belief that the Phoenicians even settled Cornwall.
Топонимика
Классикалық жазба дереккөздер пайда болған кезде Корнуолл аймағында кельт тілдерінде сөйлейтін тайпалар қоныстанған. Ежелгі гректер мен римдіктер Ұлыбритания аралының оңтүстік-батыс ұшын Белерион немесе Болериум деп атаған, бірақ Равенна космографиясының (шамамен 700 жылы құрастырылған) кейінгі римдік дерегі Puro coronavis деген жер атын енгізеді, оның бірінші бөлігі Duro (бекініс дегенді білдіреді) сөзінің қате жазылуы сияқты көрінеді. Бұл шамамен 5-ші ғасырда қазіргі Шропширді орталық еткен аймақтың тұрғындары ретінде белгілі Cornovii тайпасының оңтүстік-батыста (мүмкін, Тинтегелде) билік құруға негіз салғандығын көрсетеді. Сондықтан, ру атауы Керноу немесе кейіннен Корнуолл тілінде қолданылған Керноу сөзінің бастауы болуы мүмкін. Джон Моррис Шропшир Корновийлерінің контингенті Рим дәуірінің соңында Оңтүстік-Батыс Британияға жерді басқару және шапқындар – ирландтарды тыю үшін жіберілгенін болжады, бірақ профессор Филип Пейтон бұл теорияны өзінің «Корнуолл: Тарих» кітабында жоққа шығарды. Корнуолл атауының ағылшын тіліндегі түбі кельт тіліндегі атаудан шыққан, оған ежелгі ағылшын тіліндегі Wealas – «шет елдік» сөзі қосылған. Римдіктерден бұрынғы дәуірде Корнуолл Думнония патшалығының бір бөлігі болды және кейіннен англосаксондықтар оны қазіргі Уэльстен ажырату үшін «Батыс Уэльс» деп атады.
By the time that Classical written sources appear, Cornwall was inhabited by tribes speaking Celtic languages. The ancient Greeks and Romans used the name Belerion or Bolerium for the south west tip of the island of Britain, but the late Roman source for the Ravenna Cosmography (compiled about 700 CE) introduces a place name Puro coronavis, the first part of which seems to be a misspelling of Duro (meaning Fort). This appears to indicate that the tribe of the Cornovii, known from earlier Roman sources as inhabitants of an area centred on modern Shropshire, had by about the 5th century established a power base in the south west (perhaps at Tintagel). The tribal name is therefore likely to be the origin of Kernow or later Curnow used for Cornwall in the Cornish language. John Morris suggested that a contingent of the Shropshire Cornovii was sent to South West Britain at the end of the Roman era, to rule the land there and keep out the invading Irish, but this theory was dismissed by Professor Philip Payton in his book Cornwall: A History. The English name, Cornwall, comes from the Celtic name, to which the Old English word Wealas "foreigner" is added. In pre Roman times, Cornwall was part of the kingdom of Dumnonia, and was later known to the Anglo Saxons as "West Wales", to distinguish it from "North Wales" (modern day Wales).
Римдік Корнуолл
Британияда римдік үстемдік кезінде Корнуолл римдік мәдениеттің негізгі орталықтарынан шалқары орналасқан. Римдік жол жүйесі Корнуоллға дейін жеткенімен, белгілі римдік орындары үш бекініс: Нансталлонның жанындағы Трегер 1970 жылдардың басында, ал қалған екеуі жақында Рестормел қамалында, Лоствитиелде (2007 жылы табылды) және Калстоктағы Сент-Эндрю шіркеуінің жанындағы бекініс (2007 жылдың басында табылды) болып табылады. Камборнның жанындағы Магор шаруашылығында римдік үлгідегі вилла табылған. Сент-Остеллге жақын, Корнуоллдағы белгісіз жерде қыш ыдыстар мен темір өндірісіне қатысты басқа да дәлелдер табылды. Сарапшылардың пікірінше, бұл жаңалық римдіктердің бұл аймаққа қоныстанбағаны, ал шығыс Девонда тоқтағаны туралы сенімге қарсы келеді, онда Иска Думнониорум Дүмнонияның гүлденген провинциялық астанасы болған. Профессор Барри Канлифф: «Девон мен Корнуоллдың оңтүстік-батыс түбегінде бірінші ғасырдағы қысқа мерзімді әскери оккупациядан кейін римдік мәдениеттің болмауы ерекше көзге түседі. Эксетердің батысында жергілікті әлеуметтік-экономикалық жүйе кедергісіз жалғасты», - дейді. Корнуоллда небары бірнеше римдік белгішелері табылды; екеуі солтүстіктегі Тинтагел маңынан, біреуі Карн-Бреадағы төбе бекінісіне жақын Миңхер шаруашылығында, Редрут, тағы екеуі Сент-Майкл тауының жанында, біреуі Брейдж приход шіркеуінде сақталып, екіншісі Сент-Хилари шіркеуінде, Сент-Хилариде (Корнуолл) сақталған. Тинтагел приход шіркеуіндегі тасқа император Цезарь Лицинийге арналған жазу, ал Третевидегі тасқа император Цезарь Требониан Галл мен Волусианға арналған жазу жазылған. Леон Флюрионың сөзіне сәйкес, Корнуолл теңіз жолдары арқылы көршілес аймақтармен тығыз байланыста болған. Флюрио Падстоуды Фууимен және Лоствитиелмен байланыстыратын құрлықтағы жолдың рим дәуірінде Галлиядан (әсіресе Арморикадан) және Британ аралдарының батыс бөліктерінен сауда үшін ыңғайлы арна болғанын айтады. Батыс Пенвиттегі Чайзаустер ежелгі ауылы мен Карн Юнидегі және Силли аралдарындағы археологиялық орындар рим кезеңінің бірегей корнуоллдық «аула үйі» архитектурасын көрсетеді, ол оңтүстік Британиядан мүлдем ерекшеленеді, бірақ Атлантикалық Ирландия, Солтүстік Британия және континенттегі ұқсастықтармен және Корнуоллдағы «Rounds» деп аталатын тастан салынған бекінілген үйлердің кейінгі дамуына әсер еткен.
During the time of Roman dominance in Britain, Cornwall was rather remote from the main centres of Romanisation. The Roman road system extended into Cornwall, but the only known significant Roman sites are three forts: Tregear near Nanstallon was discovered in early 1970s, the other two found more recently at Restormel Castle, Lostwithiel (discovered 2007) and a fort near to St Andrew's Church in Calstock (discovered early in 2007). A Roman style villa was found at Magor Farm near Camborne. Pottery and other evidence suggesting the presence of an ironworks have been found at the undisclosed location near St Austell, Cornwall. Experts say the discovery challenges the belief that Romans did not settle in the county and stopped in east Devon where Isca Dumnoniorum became a flourishing provincial capital of the Dumnonii. Prof. Barry Cunliffe notes that "in the south west peninsula of Devon and Cornwall the lack of Romanization, after a brief military occupation in the first century, is particularly striking. West of Exeter the native socio economic system simply continued unhindered". Only a few Roman milestones have been found in Cornwall; two have been recovered from around Tintagel in the north, one at Mynheer Farm near the hill fort at Carn Brea, Redruth, another two close to St Michael's Mount, one of which is preserved at Breage Parish Church, and one in St Hilary's Church, St Hilary (Cornwall). The stone at Tintagel Parish Church bears an inscription to Imperator Caesar Licinius, and the other stone at Trethevy is inscribed to the Imperial Caesars Trebonianus Gallus and Volusianus. According to Léon Fleuriot, however, Cornwall remained closely integrated with neighbouring territories by well travelled sea routes. Fleuriot suggests that an overland route connecting Padstow with Fowey and Lostwithiel served, in Roman times, as a convenient conduit for trade between Gaul (especially Armorica) and the western parts of the British Isles. Archaeological sites at Chysauster Ancient Village and Carn Euny in West Penwith and the Isles of Scilly demonstrate a uniquely Cornish 'courtyard house' architecture built in stone of the Roman period, entirely distinct from that of southern Britain, yet with parallels in Atlantic Ireland, North Britain and the Continent, and influential on the later development of stone built fortified homesteads known in Cornwall as "Rounds".
Римнен кейінгі және ортағасырлық кезеңдер
410 жылы Ұлыбританиядан римдік әскерлердің шығуынан кейін, сакстар және басқа германдық тайпалар келесі екі ғасырдың ішінде аралдың шығыс бөлігінің көп бөлігін жаулап алып, қоныстанды. Батыста Девон мен Корнуолл британдық Дюмония патшалығы ретінде қарсы тұрды. Дюмония христиандық Ирландиямен, Уэльспен, римдік-кельт Бретаньмен және Византиямен Батыс Атлантика сауда жолы арқылы тығыз мәдени байланыстарда болды. Корнуоллдағы Тинтегел бекінісінде соңғы антик кезеңдегі сауда байланыстарын көрсететін ерекше археологиялық жазбалар табылды. Бретон тілі корн тіліне, уэльс тіліне қарағанда жақын, бұл аймақтардың тығыз байланысын көрсетеді.
In the wake of the Roman withdrawal from Great Britain in about 410, Saxons and other Germanic peoples were able to conquer and settle most of the east of the island over the next two centuries. In the west, Devon and Cornwall held out as the British kingdom of Dumnonia. Dumnonia had close cultural contacts with Christian Ireland, Wales, Romano Celtic Brittany and Byzantium via the West Atlantic trade network, and there is exceptional archaeological evidence for Late Antique trading contacts at the stronghold of Tintagel in Cornwall. The Breton language is closer to Cornish than to Welsh, showing the close contacts between the areas.
Корнуолл шіркеуі
Римдіктер кеткеннен кейінгі алғашқы ғасырлар "қасиеттілер дәуірі" деп аталады, себебі кельт христиандығы және кельт өнерінің қайта жаңғыруы Ирландиядан, Уэльстен және Шотландиядан Ұлыбританияға, Бретаньге және одан әрі тарады. Дәстүр бойынша, бұл аймақ 5 және 6 ғасырларда Брайхан Брайхиниогтың балалары және Ирландиядан келген қасиеттілермен жарияланды. Корнуоллдың Пиран, Мериасек немесе Герайнт сияқты қасиеттілері діни және, мүмкін, саяси ықпалға ие болды; олар көбінесе жергілікті билеушілермен тығыз байланыста болды және кейбір жағдайларда өзі патшалар болды. Бодминде маңызды монастырь болды және кейбір жазбаларда Корнуолл епископтарының есімдері кездеседі. 880 жылдары Корнуолл шіркеуіне көбірек саксон дін қызметкерлері тағайындалды және олар Поллтун, Кельвик және Ландвитан (Паутон, Санкт-Бреокта немесе Пилатон шығыс Корнуоллда); мүмкін, Селивиг (Эглосхайлдегі Келливик немесе мүмкін Каллингтон (ресми түрде Келливик)); және Лаухитон сияқты шіркеу мүліктерін басқарды. Соңында олар оларды Вессекс патшаларына өткізді. Бірақ Ұлы Альфредтің өсиетіне сәйкес, оның Корнуолдағы жері өте шағын болды. Корнуоллға ағылшын экспансиясының хронологиясы нақты емес, бірақ ол Эдуард Исповедник (1042–1066) тұсында Англияға қосылды, ол Годвиннің және кейінірек Харольдтың Уэссекс графтығының бір бөлігін құрады. "Соңғы сот кітабының" мәліметтері көрсетіп тұрғандай, сол кездегі жергілікті корнуоллдық жер иеленушілердің көп бөлігі толығымен мүліктен айырылып, олардың орнына ағылшын жер иеленушілері келді, олардың ішінде ең ірісі Гарольд Годвинсон болды. Корнуолл тілі, әсіресе батыс және орталық Корнуолда, сөйленіп, бритон тілінен ерекшеленетін ерекшеліктерді дамытты. Соңғысы да ғасырлар бойы өзгерді, бірақ олар өте ұқсас күйде сақталды. Сонымен қатар, Корнуолл саксон Уэссексінен өзгеше қоныстану үлгісін көрсетті және 1066 жылдан кейін де жерлер кельт корнуоллдық дәстүрде атала берді. Миллс Корнуоллдың бритондық билеушілері нормандықтардың одақтастары ретінде "Арморикалық қайта оралуға" себеп болды деп санайды. 1068 жылы Пентиевр графы Эудтың ұлы Брайан Бреттан Корнуолл графы аталды, ал ортағасырлық зерттеуші Эдит Дитмас келтірген атаулардың мәліметтері Корнуолдағы көптеген жаңадан келген жер иелері нормандықтардың бритондық одақтастары болғанын көрсетеді, бритондар Англо-саксон жаулап алуының алғашқы жылдарында бүгінгі Францияға қашқан бритондардың ұрпақтары еді. Сондай-ақ, ол Тристан мен Изоль аңыздарының ерте жазылуын бұрынғы ортақ бритондық ауызша дәстүрден шыққан Беруль сияқты ақындар арқылы жасады деп ұсынды. 1069 жылы Харольдтың ұлдары Ирландиядан жасаған екінші шабуылды Брайан жеңді. Брайанға Корнуоллда жер берілді, бірақ 1072 жылы ол Бреттанияға оралған болуы мүмкін: ол ұрпақсыз қайтыс болды. Корнуоллдың көп бөлігі басып алынып, жаңа норман аристократиясының қолына берілді, оның ең ірі бөлігі король Уильямның жартылай бауыры және корольден кейін Англиядағы ең ірі жер иесі Мортен графы Робертке тиді. Кейбір жерлерді король Уильям және бар болған монастырлар иеленді, ал қалғаны Эксетер епископына және Тотнес пен Готшельмнің (Вальтер де Клавилдің ағасы) әрқайсысына бір-бір манор берілді. Роберт Брайанның орнына граф болды; Кадок туралы төрт ғасырдан кейін Уильям Ворстер айтқандарынан басқа ештеңе белгілі емес. Шығыс Корнуолда Лаунсестон, Трематон, Рестормель және Тинтегелде әртүрлі кезеңдерде төрт норман қамалы салынды. Лаунсестон қамалының маңында жаңа қала өсті және ол округтің астанасы болды. Келесі ғасырларда дворяндар бірнеше рет Корнуолл графы аталды, бірақ әр жолы олардың әулеті тез жойылып, атақ жаңа тағайындалғанға дейін жойылды. 1336 жылы Қара ханзада Эдуард Корнуолл герцогы аталды, бұл титул 1421 жылдан бері егеменнің үлкен ұлына беріліп келеді. 14 ғасырда діни тақырыптағы құпия пьесаларға негізделген танымал корнуолл әдебиеті пайда болды (Корнуолл әдебиетіне қараңыз), ол 13 ғасырда Эксетер епискобы құрған Гласни колледжіне негізделген. Тарихтың үлкен ирониясы ретінде үш корнуолл тілінде сөйлейтін корнуоллдық ағылшын тілін жойылудан құтқарып қалды – Джон Корнуолл, Джон Тревиза және Ричард Пенкрих. Джон Тревиза Джон Уиклифтің прото-реформациясы кезінде Киелі кітапты ағылшын тіліне аударуға белсенді қатысқан корнуоллдық дін қызметкері болды және, корнуоллдық тілде сөйлейтін адам үшін, ағылшын тіліндегі көптеген сөздердің алғашқы пайда болуы үшін үшінші ең көп сілтеме берілген дереккөз болып табылады. Ол 1387 жылғы "Полихроникон" аудармасына Корнуоллдың географиясы және мәдениеті туралы көптеген жазбаларды қосты. Нормандық жер иеленушілерінің орнына Ричард Руфус Корнуолл сияқты ғалымдарды қамтитын жаңа корнуоллдық нормандық билеуші табылды. Бұл әулеттер ақырында Корнуоллдың жаңа билеушілеріне айналды, көбінесе нормандық француз, бритондық корнуоллдық, латын және ақырында ағылшын тілдерінде сөйледі, көптегендері Stannary Parliament жүйесіне, графтыққа және ақырында Корнуолл герцогтығына қатысты. Корнуолл тілі сөйленіп жүрді.
The first centuries after the Romans left are known as the 'age of the saints', as Celtic Christianity and a revival of Celtic art spread from Ireland, Wales and Scotland into Great Britain, Brittany, and beyond. According to tradition the area was evangelised in the 5th and 6th centuries by the children of Brychan Brycheiniog and saints from Ireland. Cornish saints such as Piran, Meriasek, or Geraint exercised a religious and arguably political influence; they were often closely connected to the local civil rulers and in some cases were kings themselves. There was an important monastery at Bodmin and sporadically, Cornish bishops are named in various records. By the 880s more Saxon priests were being appointed to the Church in Cornwall and they controlled some church estates like Polltun, Caellwic and Landwithan (Pawton, in St Breock or Pillaton in east Cornwall); perhaps Celliwig (Kellywick in Egloshayle or possibly Callington (formally Kellywick)); and Lawhitton. Eventually they passed these over to Wessex kings. However, according to Alfred the Great's will the amount of land he owned in Cornwall was very small. The chronology of English expansion into Cornwall is unclear, but it had been absorbed into England by the reign of Edward the Confessor (1042–1066), when it apparently formed part of Godwin's and later Harold's earldom of Wessex. The records of Domesday Book show that by this time the native Cornish landowning class had been almost completely dispossessed and replaced by English landowners, the largest of whom was Harold Godwinson himself. The Cornish language continued to be spoken, particularly in west and mid Cornwall, and evolved a number of characteristics that began to separate it from its descendant language of Breton. The latter also went through evolution over the centuries, however they remain exceedingly similar. As well, Cornwall showed a very different type of settlement pattern from that of Saxon Wessex and places continued, even after 1066, to be named in the Celtic Cornish tradition. Mills argues that the Breton rulers of Cornwall, as allies of the Normans, brought about an 'Armorican Return' In 1068 Brian of Brittany, son of Eudes, Count of Penthièvre, was created Earl of Cornwall, and naming evidence cited by medievalist Edith Ditmas suggests that many other post Conquest landowners in Cornwall were Breton allies of the Normans, the Bretons being descended from Britons who had fled to what is today France during the early years of the Anglo Saxon conquest. and further proposed this period for the early composition of the Tristan and Iseult cycle by poets such as Béroul from a pre existing shared Brittonic oral tradition. Earl Brian defeated a second raid in the southwest of England, launched from Ireland by Harold's sons in 1069. Brian was granted lands in Cornwall but by 1072 he had probably returned to Brittany: he died without issue. Much of the land in Cornwall was seized and transferred into the hands of a new Norman aristocracy, with the lion's share going to Robert, Count of Mortain, half brother of King William and the largest landholder in England after the king. Some land was held by King William and by existing monasteries – the remainder by the Bishop of Exeter, and a single manor each by Judhael of Totnes and Gotshelm (brother of Walter de Claville). Robert became Earl in succession to Brian; nothing is known of Cadoc apart from what William Worcester says four centuries later. Four Norman castles were built in east Cornwall at different periods, at Launceston, Trematon, Restormel and Tintagel. A new town grew up around Launceston castle and this became the capital of the county. On several occasions over the following centuries noblemen were created Earl of Cornwall, but each time their line soon died out and the title lapsed until revived for a new appointee. In 1336, Edward, the Black Prince was named Duke of Cornwall, a title that has been awarded to the eldest son of the Sovereign since 1421. A popular Cornish literature, centred on the religious themed mystery plays, emerged in the 14th century (see Cornish literature) based around Glasney College—the college established by the Bishop of Exeter in the 13th century. It has been claimed as one of the great ironies of history that three Cornish speaking Cornishmen brought the English language back from the verge of extinction – John of Cornwall, John Trevisa and Richard Pencrych. John of Trevisa was a Cornish cleric instrumental in translation of the Bible into English under John Wycliffe's proto Reformation and, ironically for a Cornish speaker, is the third most cited source for the very first appearance of many words in the English language. He also added many notes to his translation c. 1387 of the Polychronicon relating to the geography and culture of Cornwall. Norman absentee landlords became replaced by a new Cornish Norman ruling class including scholars such as Richard Rufus of Cornwall. These families eventually became the new rulers of Cornwall, typically speaking Norman French, Breton Cornish, Latin, and eventually English, with many becoming involved in the operation of the Stannary Parliament system, the Earldom and eventually the Duchy of Cornwall. The Cornish language continued to be spoken.
14851603
Тюдорлар әулеті тұсындағы әкімшілік орталықтандырудың жалпы тенденциясы Корнуоллдың ерекше статусын күйретуге бастады. Мысалы, Тюдорлар тұсында Англияда немесе Англия және Корнуоллда (Англия мен Корнуолл) ғана қолданылатын, қалайы өнеркәсібіне қатысты кейбір заңдарды ажырату практикасы тоқтатылды. 1497 жылғы Корнуолл көтерілісі Генрих VII-нің Шотландияға қарсы соғыс үшін салықтарды көтеруіне наразылық білдірген корнуолл қалайы кеншілері арасында туды. Бұл салық экономикалық қиындықтарға апаруы мүмкін болды және корнуоллдықтардың ерекше салық жеңілдігіне нұқсан келтірді. Көтерілісшілер Лондонға бет алды, жолдары бойы қолдаушылар жинады, бірақ Дептфорд көпірі шайқасында жеңіліске ұшырады. Корнуолл тұрғындары 1549 жылғы Дұға кітабы көтерілісіне де қатысты. Көптеген британдықтар 1549 жылғы Бірыңғайлық заңына қарсы шықты, ол протестанттықтардың Ортақ дұға кітабын міндетті түрде пайдалануды енгізді. Корнуолл халқы сол кезде көбінесе католик дінін ұстанды; заң Корнуоллға екі есе ауыр тиді, өйткені Дұға кітабы тек ағылшын тілінде болды, ал сол кездегі корнуоллдықтардың көпшілігі ағылшын тілінде емес, корнуолл тілінде сөйледі. Сондықтан олар шіркеу қызметтерінің латын тілінде жалғасуын қалады; олар бұл тілді түсінбесе де, ол ұзақ дәстүрге ие болды және ағылшын тілін пайдаланудың саяси және мәдени мағынасын жоқ еді. 1549 жылы Корнуолл халқының 20% қаза болды деп есептеледі: бұл корнуолл тілінің төмендеуіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі.
The general tendency of administrative centralisation under the Tudor dynasty began to undermine Cornwall's distinctive status. For example, under the Tudors, the practice of distinguishing between some laws, such as those related to the tin industry, that applied simply in Anglia or in Anglia et Cornubia (in England and Cornwall) ceased. The Cornish Rebellion of 1497 originated among Cornish tin miners who opposed the raising of taxes by Henry VII to make war on Scotland. This levy was resented for the economic hardship it would cause; it also intruded on a special Cornish tax exemption. The rebels marched on London, gaining supporters as they went, but were defeated at the Battle of Deptford Bridge. The Cornish also rose up in the Prayer Book Rebellion of 1549. Much of south western Britain rebelled against the Act of Uniformity 1549, which introduced the obligatory use of the Protestant Book of Common Prayer. Cornwall was mostly Catholic in sympathy at this time; the Act was doubly resented in Cornwall because the Prayer Book was in English only and most Cornish people at this time spoke the Cornish language rather than English. They therefore wished church services to continue to be conducted in Latin; although they did not understand this language either, it had the benefit of long established tradition and lacked the political and cultural connotations of the use of English. Twenty percent of the Cornish population are believed to have been killed during 1549: it is one of the major factors that contributed to the decline in the Cornish language.
Ағылшын азаматтық соғысы (16421649)
Корнуолл Англия азамат соғысы кезінде маңызды рөл атқарды, себебі ол көбінесе парламентшіл оңтүстік-батыстағы роялистік жартылай анклав болатын. Бұның себебі Корнуоллдың құқықтары мен жеңілдіктері корольдік герцогтық пен Станарлармен байланысты болғандықтан, корнуоллдықтар корольді өздерінің құқықтары мен герцогтық жеңілдіктерінің қорғаушысы деп санады. Сонымен қатар, корнуоллдықтардың күшті жергілікті өзіндік санасы болғандықтан, олар өз істеріне кез келген сыртқы араласуға қарсы тұрды. Англия Парламенті корольдік билікті шектеуді көздеді. Парламенттік әскерлер Корнуоллға үш рет шапқырап кірді және герцогтық мұрағаттарын өртеп жіберді. 1645 жылы корнуоллдық роялистік көшбасшы, сэр Ричард Гренвилл, 1-ші баронет, Лансестонды өз базасы етіп алды, Корнуолл әскерлерін Тамар өзені бойына орналастырып, оларға "барлық шетелдік әскерлерді Корнуоллдан шығарып ұстауды" бұйырды. Гренвилл роялистік мақсатқа қолдау жинау үшін "корнуоллдық ерекшелік сезімін" пайдалануға тырысты және принцке жартылай тәуелсіз Корнуолл құруға мүмкіндік беретін жоспар ұсынды.
Cornwall played a significant role during the English Civil War, as it was a Royalist semi enclave in the generally Parliamentarian south west. The reason for this was that Cornwall's rights and privileges were tied up with the royal Duchy and Stannaries and so the Cornish saw the King as protector of their rights and Ducal privileges. The strong local Cornish identity also meant the Cornish would resist any meddling in their affairs by any outsiders. The English Parliament wanted to reduce royal power. Parliamentary forces invaded Cornwall three times and burned the Duchy archives. In 1645 Cornish Royalist leader Sir Richard Grenville, 1st Baronet made Launceston his base and he stationed Cornish troops along the River Tamar and issued them with instructions to keep "all foreign troops out of Cornwall". Grenville tried to use "Cornish particularist sentiment" to muster support for the Royalist cause and put a plan to the Prince which would, if implemented, have created a semi independent Cornwall.
1755 жылғы цунами
1755 жылы 1 қарашада сағат 09:40-да Лиссабон жер сілкінісі салдарынан цунами шамамен сағат 14:00-де Корнуолл жағалауына жетті. Эпицентр Португалия жағалауындағы Кейп Сент-Винсенттен шамамен 250 миль (402 км) қашықтықта, Лизардтан 1000 мильнен (1609 км) астам оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Сент-Майкл тауында теңіз кенеттен көтеріліп, кейін шегінді, он минуттан кейін 6 фут (2 метр) биіктікке өте жылдам көтерілді, содан кейін дәл сондай жылдамдықпен төмендеді және бес сағат бойы көтеріліп-төмендеуін жалғастырды. Пензанста теңіз 8 футқа (2 метрге), ал Ньюлинде 10 футқа (3 метрге) көтерілді. Осындай құбылыс Сент-Айвс және Хейлде де тіркелді. 18 ғасырдың француз жазушысы Арнольд Босковиц "Корнуолл жағалауында көптеген адамның өмірі мен мүлкі жойылды" деп мәлімдеді.
On 1 November 1755 at 09:40 the Lisbon earthquake caused a tsunami to strike the Cornish coast at around 14:00. The epicentre was approximately 250 mile (402 km) off Cape St Vincent on the Portuguese coast, over 1000 mile (1609 km) south west of the Lizard. At St Michael's Mount, the sea rose suddenly and then retired, ten minutes later it rose 6 feet (2 m) very rapidly, then ebbed equally rapidly, and continued to rise and fall for five hours. The sea rose 8 feet (2 m) in Penzance and 10 feet (3 m) at Newlyn. The same effect was reported at St Ives and Hayle. The 18th century French writer, Arnold Boscowitz, claimed that "great loss of life and property occurred upon the coasts of Cornwall".
Қалай өндірудің дамуы
Бір кезде корнуоллдықтар тау-кен өнерінде әлемдегі ең білікті мамандар болды (Корнуолл мен Девондағы тау-кен өнеріне қараңыз) және 1888 жылы Тау-кен мектебі құрылды. Корнуоллдың қалайы қоры таусыла бастағанда, көптеген корнуоллдықтар Америка, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка сияқты олардың біліміне сұраныс болған жерлерге көшіп кетті. Қазіргі уақытта Корнуоллда Оңтүстік Крофти деген бір ғана шахта қайта іске қосылуда. Сондай-ақ, халық арасында кең таралған аңыз бойынша, әлемнің қай жеріне барсаңыз да, жерде тесік болса, онда корнуоллдық адамды табуға болады. Ағылшын тіліндегі тау-кен терминологиясында costean, gunnies және vug сияқты бірнеше корнуоллдық тау-кен сөздері қолданылады. Қалайы өндірісінің, егіншіліктің және балық аулаудың төмендеуіне байланысты, аймақтың экономикасы туризмге көбірек тәуелді болып келеді – мұнда Ұлыбританияның ең әдемі жағажайларының бірін табуға болады. Дегенмен, Корнуолл Батыс Еуропаның ең кедей аймақтарының бірі және Еуроодақтан 1-мақсатты аймақ мәртебесін алды. 2019 жылы канадалық Strongbow Exploration компаниясы Оңтүстік Крофтиде қалайы өндірісін қайта бастауды жоспарлап отырғанын хабарлады.
At one time the Cornish were the world's foremost experts of mining (See Mining in Cornwall and Devon ) and a School of Mines was established in 1888. As Cornwall's reserves of tin began to be exhausted, many Cornishmen emigrated to places such as the Americas, Australia, New Zealand and South Africa where their skills were in demand. There is only one mine South Crofty in Cornwall, that is currently being restarted. Also, a popular legend says that wherever you may go in the world, if you see a hole in the ground, you'll find a Cornishman at the bottom of it. Several Cornish mining words are in use in English language mining terminology, such as costean, gunnies, and vug. Since the decline of tin mining, agriculture and fishing, the area's economy has become increasingly dependent on tourism—some of Britain's most spectacular coastal scenery can be found here. However, Cornwall is one of the poorest parts of Western Europe and it has been granted Objective 1 status by the EU. In 2019, Canadian mining company, Strongbow Exploration announced it was looking to resume tin mining at South Crofty.
Саясат, дін және әкімшілік
Корнуолл мен Девон 1715 жылы Джеймс Пейнтер басқарған Якобиттер көтерілісінің ортасы болды. Бұл Шотландия мен Англияның солтүстігінде өткен, көбірек танымал "Он бестік көтерілісімен" бір уақытта болды. Дегенмен, Корнуоллдағы көтеріліс билік тарапынан тез басып тасталды. Джеймс Пейнтер мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды, бірақ ол Корнуолл тау-кеншісі ретіндегі құқығын пайдаланып, өзге Корнуолл тау-кеншілерінен құралған қазылар алдында сотталды және ақталды. Өнеркәсіптік аймақтар Англия шіркеуінің беделін әлсіретіп келді, ал Корнуолл халқының кен өндірумен белсенді айналысуы 18-ғасырдың басында олар мен Англикан дін қызметкерлері арасында шиеленіс тудырды. Орнаған шіркеуге қарсы тұрған көптеген қарапайым Корнуоллдықтар 18-ғасырдың соңына дейін Рим католиктері немесе дінсіз болды, сол кезде Джон мен Чарльз Уэслидің сапарлары барысында Корнуоллға методизм әкелінді. 1795 жылы методистер Англия шіркеуінен ресми түрде бөлінді. 1841 жылы Корнуоллда он «жүздік» болды: Страттон, Леснеут және Тригг; Шығыс және Батыс Вивельшир; Поудер; Пидар; Керриер; Пенвит; және Силли. «Shire» қосымшасы олардың кейбіреулеріне тіркелді, атап айтқанда: алғашқы үш бірлесіп Триггшир құрды; Шығыс және Батыс Вивельширдің бөлімдері болғандай көрінеді; Поудершир және Пидаршир. Керриер мен Пенвиттің ескі атаулары қазіргі жергілікті басқару аудандары үшін қайта қолданылды. Корнуоллдағы шіркеулік бөлініс ауылдық деканаттарда осы атаулардың нұсқаларын пайдаланды, бірақ аудандар дәл сәйкес келмеді: Тригг Майор, Тригг Майнор, Шығыс Вивельшир, Батыс Вивельшир, Поудер, Пидар, Керриер және Пенвит – барлығы Эксетер епархиясының деканаттары болды, бірақ 1875 жылы шекаралар өзгертілді, тағы бес деканат құрылды (1876 жылғы желтоқсаннан бастап барлығы Труро епархиясында).
Cornwall and Devon were the site of a Jacobite rebellion in 1715 led by James Paynter of St. Columb. This coincided with the larger and better known "Fifteen Rebellion" which took place in Scotland and the north of England. However, the Cornish uprising was quickly quashed by the authorities. James Paynter was tried for High Treason but claiming his right as a Cornish tinner was tried in front of a jury of other Cornish tinners and was cleared. Industrialised communities have long appeared to weaken the pre eminence of the Church of England, and as the Cornish people were readily involved in mining, a rift developed between the Cornish people and their Anglican clergy in the early 18th century. Resisting the established church, many ordinary Cornish people were Roman Catholic or non religious until the late 18th century, when Methodism was introduced to Cornwall during a series of visits by John and Charles Wesley. Methodist separation from the Church of England was made formal in 1795. In 1841 there were ten hundreds of Cornwall: Stratton, Lesnewth and Trigg; East and West Wivelshire; Powder; Pydar; Kerrier; Penwith; and Scilly. The shire suffix has been attached to several of these, notably: the first three formed Triggshire; East and West appear to be divisions of Wivelshire; Powdershire and Pydarshire. The old names of Kerrier and Penwith have been re used for modern local government districts. The ecclesiastical division within Cornwall into rural deaneries used versions of the same names though the areas did not correspond exactly: Trigg Major, Trigg Minor, East Wivelshire, West Wivelshire, Powder, Pydar, Kerrier and Penwith were all deaneries of the Diocese of Exeter but boundaries were altered in 1875 when five more deaneries were created (from December 1876 all in the Diocese of Truro).
Контрабанданың гүлденген кезі
Корнуоллдағы контрабанданың ең жоғары деңгейі 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында байқалды. Тауарларға салынатын импорттық салықтар және басқа да баждар көптеген саудагерлер мен тұтынушыларды қосымша баға жүктемесінен қашуға итермеледі, олар үшін елдің тізімделген жағалауы баж салынатын тауарларды түсіру орны ретінде пайдаланылды. Ең көп тасымалданған заттар – коньяк, кружево және темекі, олар Еуропа құрлығынан әкелінді. Бодмин-Мурдағы «Jamaica Inn» пабы контрабандамен ерте байланысымен танымал. 19 ғасырда Корнуолл халқының үлкен бөлігі – шамамен 10 000 адам, оның ішінде әйелдер мен балалар – контрабанда бизнесіне қатысқан деп есептелді. Келесі ғасырда контрабанда деңгейі төмендеді, ал 1830 жылдары контрабанданың тиімділігін азайтуға екі фактор ықпал еткені анықталды: жағалау күзеті қызметтерін жақсарту, нәтижесінде ұстаулар көбейді, және импортталған тауарларға акциздік салықтарды төмендету.
The peak of smuggling in Cornwall was evident in the late 18th and early 19th centuries. Import taxes and other duties on goods led to a number of traders and consumers evading the extra price burden by using the county's ragged coastline as a landing point for dutiable goods. The most trafficked items were brandy, lace and tobacco, imported from Continental Europe. The Jamaica Inn pub on Bodmin Moor has been noted for its early association with smuggling. By the 19th century, a large proportion of the population of Cornwall – an estimated 10,000 people, including women and children – were thought to take part in the smuggling business. The rate of smuggling subsided in the coming century, and by the 1830s, two factors were established to have combined to make smuggling less worthwhile – improvements in coastguard services which lead to capture, and the reduction of excise duties on imported goods.
20 және 21 ғасырлар
Корнуолл зерттеулеріне қызығушылықтың қайта жандануы 20 ғасырдың басында Генри Дженнердің еңбектері және басқа бес келт ұлтымен байланыс орнату арқылы басталды. 1951 жылы Корнуоллдың мүдделерін қорғау және округтің дербестігін арттыру мақсатымен «Мебион Керноу» саяси партиясы құрылды. Партия округтік, аудандық, қалалық және приходтық кеңестерге бірнеше өкілдерін сайлады, бірақ ұлттық деңгейде сәттілікке жете алмады. Алайда, Санкт-Пиран туының кеңінен таралуы осы партияның еңбегімен байланыстырылады. Корнуоллдық өзін-өзі анықтау немесе этникалық тегін мойындау саласында да өзгерістер болды. 2001 жылы Ұлыбританияда тұңғыш рет Корнуолл тұрғындары ұлттық санақта өз этникалық тегін «корнуоллдық» деп көрсету мүмкіндігіне ие болды. 2004 жылы Корнуолл мектептеріндегі санақта «ақ британдықтардың» ішіндегі бір тармақ ретінде корнуоллдық опциясы енгізілді. 2014 жылдың 24 сәуірінде Корнуолл халқына Ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияға сәйкес, азшылық мәртебесі берілетіні жарияланды.
A revival of interest in Cornish studies began in the early 20th century with the work of Henry Jenner and the building of links with the other five Celtic nations. A political party, Mebyon Kernow, was formed in 1951 to attempt to serve the interests of Cornwall and to support greater self government for the county. The party has had elected a number of members to county, district, town and parish councils but has had no national success, although the more widespread use of the Flag of St Piran has been accredited to this party. There have been some developments in the recognition of Cornish identity or ethnicity. In 2001 for the first time in the UK the inhabitants of Cornwall could record their ethnicity as Cornish on the national census, and in 2004 the schools census in Cornwall carried a Cornish option as a subdivision of white British. On 24 April 2014 it was announced that Cornish people will be granted minority status under the European Framework Convention for the Protection of National Minorities.