Кіріспе
Америкалық саясаткер және заңгер (1882–1975)
Бертон Кендалл Уилер (27 ақпан 1882 – 6 қаңтар 1975) – Монтана штатындағы Демократиялық партияның адвокаты және американдық саясаткер, ол 1923 жылдан 1947 жылға дейін АҚШ сенаторы ретінде штатты өкілдік етті. Массачусетс штатында туған Уилер, Сиэтлге жол жүріп мүлкін жоғалтқаннан кейін Монтанада заңгерлікпен айналыса бастады. Монтананың АҚШ прокуроры ретінде ол 1918 жылғы бүлік туралы заңды сынап, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде азаматтық бостандықтарды қорғауымен танылды. Бастапқыда партияның прогрессивті қанатын ұстанып, тәуелсіз демократ болған ол, 1922 жылы Сенатқа сайлану кезінде Монтананың еңбек одақтарының қолдауын алды. Жаңа сенатор ретінде Уилер Хардинг әкімшілігінің «Теапот кубогы» ісіне қатысқандарды қудалауға құлшынбауын ашуда маңызды рөл атқарды. 1924 жылы Висконсин сенаторы Роберт Ла Фоллетт аға басқарған Прогрессивті партия тізімінен вице-президенттікке кандидат болды. 1937 жылға дейін «Жаңа мәміле» либералы болған Уилер, Жоғарғы Сотты қайта құру мәселесінде президент Франклин Д. Рузвельтпен келіспеді. Сыртқы саясатта 1938 жылдан 1941 жылға дейін партияның араласпаушылық қанатын басқарды, Перл-Харборға шабуылға дейін Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға қарсы күресті. Уилер 1946 жылы қайта сайлауда жеңіліп, Вашингтон қаласында жеке практикамен айналысты.
Ерте өмір
Уилер Массачусетс штатының Хадсон қаласында Мэри Элизабет Райс (Тайлер тегімен) және Аса Леонард Уилер отбасында дүниеге келді. Ол Массачусетс штатында өсіп, мемлекеттік мектептерде білім алды. Алғашқы жұмысы Бостон қаласында стенограф болып істеу болды. Ол батысқа қарай Мичиган университетінің құқық мектебіне оқуға барып, 1905 жылы бітірді. Бастапқыда Сиэтл қаласына қоныстануды жоспарлаған, бірақ Монтана штатының Бутте қаласына пойыздан түскен соң, покерде барлық мүліктерін жоғалтып қойды. Осылайша, жас заңгер сол қалада қалды және заңгерлік практикасын бастады.
1910-шы жылдар
Уилер 1910 жылы Монтана штатының заң шығарушы органына сайланды және сол лауазымда штаттың экономикасы мен саясатына басымдық білдірген «Анаконда» мыс кенін өндіру компаниясына қарсы еңбек құқығын қорғаушы ретінде танылды. Ол АҚШ прокуроры қызметіне тағайындалды. Қызмет еткен кезінде ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған көтеріліс деп саналатын істерді қозғаудан бас тартты, мұндай қадамның сөз бостандығын бұзумен тең екенін айтты. Оның бас тартуы маңызды, себебі Монтана «Күнделікті жұмысшылар әлемі» қозғалысының бекінісі саналды. Елдің басқа аймақтарында «Көтеріліс туралы заңға» сәйкес, «Күнделікті жұмысшылар әлемі» мүшелігіне тыйым салынды. Уилердің сөз бостандығын қорғауы консерваторлар тарапынан патриоттық емес, тіпті опасыздық ретінде қарастырылды. Ол консерваторларды одан әрі наразылыққа итерді, себебі социалистік газеттің редакторы Уильям Ф. Даннға, көтеріліс қозғады деген айыппен қорғаушы адвокат болды. Уилердің іс-әрекеттері оны Бірінші дүниежүзілік соғысты қолдаушы саяси ахуалда беделсіз қылды және ол 1918 жылдың қазан айында АҚШ прокуроры лауазымынан кетуге мәжбүр болды.
1920-шы жылдар
1920 жылы Уилер Монтана штатының губернаторы лауазымына кандидат болып түсті, Демократиялық партияның ішкі сайлауында оңай жеңіске жетті, ал жалпы сайлауда Партиялық емес лиганың қолдауын алды. Ол кезде бұл сирек болғанмен, кандидаттардың арасында түрлі нәсіл өкілдері болды, оның ішінде афроамерикалық және қара аяқты үндіс болды. Уилер бұрынғы АҚШ сенаторы Джозеф М. Диксоннан жеңілді. Ол 1924 жылғы Иммиграция заңына дауыс берді, ол католиктер мен еврейлердің иммиграциясын шектеді және Азиядан келген иммигранттарға дерлік толық тыйым салды. 1925 жылы Уилер Чикагодан келген Әділет министрлігінің тергеушісі Блэр Коанның тергеуіне түсті, ол Уилерді коммунистік құлақтандыруға қатысқан деп күдіктенді, бірақ бұл тергеу үлкен әсер етпеді. Уилердің мансабы мен көзқарастарына сынды түрде баға берген журналист Джон Гунтер бұл айыптауды "таза кек алу, әдейі жасалған тұзақ" деп атады және кінәні Бас прокурор Догертиге жапты. Уилер сайлаудан кейін Демократиялық партияға қайта оралды, сайлауда республикашыл Кальвин Кулидж сайлаушылар коллегиясында үлкен жеңіске жетті. Ол барлығы төрт мерзім қызмет етті және 1928, 1934 және 1940 жылдары қайта сайланды.
1930 жылдар
1930 жылы Уилер ұлттық назарға ілікті, өйткені ол өзінің досы және демократ әріптесі Томас Гордың Оклахома штатының әйгілі "Соқыр ковбойының" АҚШ Сенатына қайта сайлануы үшін сәтті үгіт жүргізді. Уилер президент Франклин Д. Рузвельттің сайлауын және оның көптеген «Жаңа саясат» шараларын қолдады. 1937 жылғы сот процедураларын реформалау туралы заңға қарсылығы туындағандықтан ол Рузвельтпен келіспеді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Рузвельттің сыртқы саясатының көп бөлігіне де қарсы болды. 1940 жылғы президенттік сайлауда Джон Л. Льюис бастаған үлкен қозғалыс «Уилерді президенттікке ұсыну» мақсатымен жүргізілді, мүмкін үшінші партиядан кандидат ретінде. 1938 жылы Уилер Сенат қарары 294-ті ұсынды, бұл «сенаттың пікірі» деп аталатын мәлімдеме, онда әділ бәсекелестікті қамтамасыз ету үшін АҚШ-тағы AM радиостанцияларының қуаты 50 000 ваттқа дейін шектелуі керек екендігі айтылды. Қазір «Уилер қаулысы» деп белгілі болған бұл қаулы 1938 жылдың 13 маусымында мақұлданды, ал келесі жылы Федералдық коммуникациялар комиссиясы 50 000 ватттық шектеуді енгізді, ол бүгінгі күнге дейін күшінде.
"Америка біріншілігі" комитеті
Уилер, ашық түрде интервенцияға қарсы болған саяхатшы, АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсылық көрсетті. Ол «Америка бірінші» комитетінің изоляционистерін жақтап, бірақ оған өзі қосылмады. Өзінің бөлімшелеріне көптеген кеңестер мен сөздер айтты. Оның әйелі Лулу ұлттық комитетте болды және Вашингтон округінің бөлімшесінің қазынашысы қызметін атқарды. Ол және Норман Томас сияқты соғысқа қарсы митингіде сөз сөйлеген басқа да спикерлер Беллами салютін көрсеткендіктен, сыншылар оны нацистік салютпен салыстырды. Беллами салюті 1890 жылдардан бері АҚШ-та кеңінен қолданылып келді. «Уилер комитетінің» (ресми атауы – АҚШ Сенатының Мемлекетаралық және шетелдік сауда комитетінің Темір жолдарды, холдингтік компанияларды және осымен байланысты мәселелерді зерттеу кіші комитеті) төрағасы ретінде Уилер 1941 жылдың тамызында киноиндустриядағы «интервенцияшыларды» тергеуді жоспарлағанын жариялады, оның қарсыластары бұл әрекетін антисемиттік деп сипаттады. Ол көптеген шетелде туған адамдардың неліктен Американың соғысқа қатысуын қолдағанын сұрады. "Сыншылар комитеттің еврей студия басшыларына деген жеккөрушілік сезімімен қозғалғанын айыптады". Студиялардың өкілі 1940 жылғы президенттікке үміткер республикашыл Венделл Уилки болды, ол Уилер мен басқа да сыншылардың нацистік Германияның бүкіл Еуропаға енгізген цензурасын енгізуге тырысқанын айыптады. Уилер сондай-ақ Рузвельттің «Ленд-Лизинг» заңына қарсы шығып, қабылданса, «әр төртінші американдық баланың өмірін қиюға себеп болады» деді. Рузвельт жауап ретінде Уилердің мәлімдемесін «бір буынның айтқан ең қорқынышты сөзі» деп атады. Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Уилер Ұлыбритания мен Францияға көмек көрсетуге қарсы болды. 1941 жылдың 17 қазанында Уилер: «Жапонияның бізбен соғысқа баруға ақылсыздық танытатынын елестете алмаймын» деді. Бір айдан кейін ол: «Егер біз Жапониямен соғысқа барсақ, ондағы мақсатымыз Англияға көмектесу болады» деп қосты. 1941 жылдың 4 желтоқсанында АҚШ армиясының құпия «Жеңіс бағдарламасы» Уилерге жеткізілді, ол бұл ақпаратты үш газетке таратып берді.
1950 жылдар
1950 жылдың 15 қыркүйегінде Уилер Миннесоталық демократ Макс Ловенталдың Куштілік белсенділікке қарсы комитет алдында куәлік беру кезінде адвокаты болды. Уилер саясатқа оралмады, Монтанаға толық уақытпен қайтпады, бірақ Вашингтон қаласында заңгерлік тәжірибесімен айналысты. Қызы Франсис (1957 жылы қайтыс болды) зерттеу жұмысына көмектесіп, Уилер Пол Ф. Хилимен бірлесіп «Батыстан келген янки» атты өмірбаянын жазды, ол 1962 жылы Doubleday & Company баспасынан шықты. Ол кітапты әйелі мен қызына арнады.
Жеке өмірі, өлімі және мұрасы
Уилер Лулу М. Уайтқа үйленді. Ол маңызды саяси кеңесші болды. Олардың алты баласы болды: Джон, Элизабет, Эдвард, Франсис, Ричард және Марион, сондай-ақ, Эдвардтың қызы, сүйікті шөбересі Уилла К. Сноу. Франсис әкесіне "Батыстан келген янки: Монтанадан шыққан АҚШ сенаторының ашық, құлшынысты өмірбаяны" атты өмірбаянын зерттеуде көмектесті, ол 1962 жылы жарық көрді және оны әйелі мен Франсиске арнады. Уилер 1975 жылғы 6 қаңтарда Вашингтонда 92 жасында қайтыс болды және Колумбия округінің Рок-Крик зиратына жерленді. Оның Буттедегі үйі ұлттық саяси рөлінің танылуы ретінде Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие. 2004 жылы саяси жазушы Билл Кауфман "The American Conservative" басылымында Уилерді "әскери шақыруға қарсы, соғысқа қарсы, ірі бизнеске қарсы және азаматтық бостандықтарды қорғаушы" деп сипаттады.
Танымал мәдениетте
1939 жылы түсірілген «Мистер Смит Вашингтонға барады» фильмі және оның бастапқы материалы – жарық көрмеген «Монтаналық джентльмен» романы Уилердің Хардинг әкімшілігін тергеу тәжірибесіне еркін негізделген. Филип Роттың «Америкаға қарсы қастандық» (2004) романында және оның телевизиялық бейімделуінде Уилер Чарльз Линдбергтің құрамындағы президенттік кезеңінде вице-президент қызметін атқарады. Рот Уилерді Линдберг болмаған кезде президенттік міндетін атқарып, әскери жағдай енгізген саяси мүмкіндікшіл ретінде бейнелейді. (Дегенмен, Уилер тарихта Монтана губернаторы Сэм В. Стюарт Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде енгізген әскери жағдайға қарсы күрескен жетекші тұлға ретінде танымал болды.) Уильям Овергардтың «Бөлініс» (1980) атты, аз танымал балама тарих романында Уилер 1940 жылы президент болады, оқшаулану платформасымен науқан жүргізеді, тіпті Окшауланушы күштердің жеңістеріне қарамастан (нақты болғандардан әлдеқайда ірі). АҚШ соғысқа кешігіп кірген соң, 1946 жылы жеңіліске ұшырап, нацистік Германия мен Императорлық Жапония арасында бөлінеді, ал Уилер соғыс қылмыскері ретінде жазаланады.
Негізгі дереккөздер
, оның өмірбаяны.