Кіріспе

Момус (грекше: Μῶμος Momos) – грек мифологиясында сатира мен әжуаның (қайыршылықтың) тұлғасы, оның туралы екі оқиға Эзоп аңыздарының ішінде кездеседі. Ренессанс кезеңінде бірнеше әдеби туындылар оны тирандықты сынау үшін сөйлеу құралы ретінде пайдаланды, ал кейінірек басқалары оны заманауи қоғамның сыншысы етіп бейнеледі. Сахнада ол, ақырында, зиянсыз ойын-сауық символына айналды.

Классикалық әдебиетте

Ақырында Момус, әділетсіз сыншылдың өткір тілімен беделді болған рух ретінде, Олимп тауындағы құдайлар қауымынан қуылды. Оның есімі μομφή сөзімен байланысты, яғни «айыптау», «екілену» немесе «ұят» деген мағынаны білдіреді. Гесиод Момустың «Түннің (Ныкс) ұлы екенін, бірақ ол ешкіммен қарым-қатынасқа түспегенін» және қайғы-қасірет құдайы Оизистің інісі екенін айтты. Біздің заманымыздан бұрынғы 8-ғасырдағы «Киприя» эпосында Момус адамзаттың санын азайту үшін Троя соғысын қоздырды деп есептелді. Софокл кейіннен «Момос» деп аталатын сатиралық пьеса жазды, ол қазірге дейін көбінесе жоғалып кеткен, бірақ оның негізі осы оқиға болған болуы мүмкін. Эзоптың екі мысалында осы құдай бейнеленген. Классикалық дәуірде ең көп таралғаны Перри индексінде 100-ші нөмірмен тіркелген. Онда Момус үш құдайдың (нұсқасына қарай өзгеше) жұмысын бағалауға шақырылады: адам, үй және бұқа. Ол бәрін де кемшіліксіз деп тапты: адамның жүрегі ойларын бағалай алмайтындай жасырылған; үйдің дөңгелегі болмағандықтан, мазасыз көршілерден қашуға мүмкін емес; ал бұқаның мүйізінде шабуыл жасағанда бағыт беру үшін көзге ие болмаған. Осы себепті Плутарх пен Аристотель Эзоптың әңгімелерін түсінудегі жетіспеушіліктер үшін сынға алды, ал Лукиан ақыл-есі бар кез келген адамның адамның ойын сезуге қабілетті екенін мәлімдеді. Соның салдарынан Момус кемшілік табушының символына айналды, және егер ол тіпті бір нәрсені де сынамаса, онда ол оның жетілгендігінің белгісі саналды. Грек антологиясындағы бір өлеңде Праксителдің мүсіндері туралы былай делінген: «Момус өзі айқайлап: «Әке Зевс, бұл тамаша шеберлік!» деді». Перри индексіндегі 455-ші нөмірлі Эзоптың екінші мысалында, әдемі Афродитаны қарап тұрып, оның аяқ киімдері сыңғырлағаннан басқа, оның кемшілігін таба алмағанын айтқан.

Саяси сатира

Лукианның 2 ғасырдағы әлеуметтік комедиясында «Құдайлар кеңесі» Момус Олимпті шетелдік құдайлардан және аспандық мәртебесін төмендетіп, варварлық жартылай құдайлардан қалай тазарту керектігі туралы пікірталасқа жетекшілік етеді. Ренессанс дәуірінің авторы Леон Баттиста Альберти 1446 жылы «Момус» немесе «Принц» атты саяси еңбегін жазды, ол құдайдың жер бетіне қуылғаннан кейінгі тарихын жалғастырды. Оның құдайларды үнемі сынауы құдайлық биліктің тұрақсыздығына себеп болғандықтан, Юпитер оны тасқа байлап, кемсінтті. Бірақ кейіннен оның шыншылдығын сағынып, Юпитер Момустың қалдырып кеткен қолжазбасын іздеді, онда қатаң тәртіппен әділеттілікпен елді қалай басқару керектігі жазылған. 16 ғасырдың басында Эразм да Момусты биліктің заңды сынаушысы ретінде көрсетті. Ол құдайдың «басқа құдайлардай танымал емес екенін, себебі көп адам сынды ашық мойындамайды, бірақ ақындардың жырлаған құдайлардың бәрінен ешқайсысы одан пайдалы болған жоқ деп айтуға батылым бар» деді. Джордано Бруноның 1584 жылғы «Жеңімпаз аңның қуылғаны» атты философиялық трактаты да Лукианның үлгісіне назар аударады. Момус Олимпия құдайлары мен Бруноның баяндаушылары жүргізген диалогтар тізбегінің маңызды бөлігі болып табылады, өйткені Юпитер әлемді зұлымдықтан тазартуға тырысады.

Әлеуметтік сатира

17 ғасырдағы ағылшын жазушылары Момустың кейіпкерін оң көңілді әзіл-қалжың рухымен таныстырды, мысалы Томас Кереудің «Coelum Britannicum» маскасында (1634), ол король Карл I және оның сарайының алдында қойылған. «Coelum Britannicum»-да Момус пен Меркурий Көктегі «Жұлдыздық палатаны» реформалау жоспарын құрады. Екі ғасырдан кейін «Британдық коэлум» Генри Дэвид Тороның «Уолден» атты еңбегін жазуға дайындалып жатқанда оған әсер етті. Джон Драйденнің «Секулдық маска» (1700) атты қысқаша туындысы классикалық құдайлар арқылы заманауи қоғамды сынайды, онда Момус Диана (аң аулау), Марс (соғыс) және Венера (махаббат) бейнелеген ойындарды сарказммен әжуалайды, себебі «көзінен жас шығарудан гөрі күлу артық». Карл Сэндбургтің «Момус» (1914) мүсіні де осындай ирониямен еш өзгермейтін адамзат көрінісін бағалайды, «тарихтағы ежелгі, белгілі қайталауларды тым ернектікпен ойнайтын адамдар» туралы, олар әлемді тым көп қоныстандырып, содан кейін оны қанға батырады.

Комедиялық

Еуропаның басқа бөліктерінде Момус француз және итальяндық Commedia dell'arte-дегі Арлекинге балама, жеңіл және сезімтал комедияның кейіпкеріне айналды. Типик қойылымда ол Генри Демареттің "Момустың махаббаты" (1695) опера-балетіндегі нимфаның құштарлығы үшін бәсекелеседі. Осы кезеңде Момус әзіл-сықақ сатирасының меценаты болды, комедия және трагедия тұлғаларымен серіктестік құрды. Сондықтан ол "Англия сахнасының сұлулары" (1737) кітабының титулдық бетінде осы әйел тұлғаларымен бірге бейнеленген, ал Леонард Дефрейннің "Аңыз құдайларының бейнелері" (1820) еңбегінде ол Карнавал құдайы Комус пен жиналыстардың меценаты Темиспен бірге суреттелген. Арлекинмен байланысының және әзіл арқылы шындықты қабылдатарлық етуге қабілетті кейіпкер ретінде Момус француздық Минкиата карта жинағында Ақымақтың орнын иеленді. Ол сондай-ақ Джордж Савилл Кэридің "Момус, яки Хей-маркеттегі Корольдік театрдың актерлері мен комедиялық туындыларына сынды қарастыру" (1767) сатирикалық поэмасына атын берді. Өзі құдай бұл жерде ешқандай рөл атқармайды, тек "Момустың ұлдары", яғни комедиялық актерлер ғана қатысады.