Кіріспе

Артур Карлос Маурисио Пестана дос Сантос (1941 жылы туған) – көрнекті анголалық жазушы. Ол Пепетела деген атпен жазады. Португалиялық анголалық Пепетела Португалия Анголасының Бенгела қаласында дүниеге келді және Анголаның тәуелсіздігі үшін болған ұзақ партизан соғысында MPLA мүшесі ретінде күресті. Оның көптеген шығармалары Анголаның 20 ғасырдағы саяси тарихына арналған. Мысалы, «Ақ жол» романы Кабиндадағы отаршылдыққа қарсы күреске қатысқан MPLA партизандарының өмірін бейнелейді, «Яка» романы Бенгеланың жағажай қаласындағы ақ нәсілді қоныс аударушылар отбасының өмірін көрсетеді, ал «Утопия ұрпағы» тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдегі анголалық жастардың көңілсіздігін жариялайды. Пепетела Анголаның ерте тарихы туралы «A Gloriosa Família» және «Lueji» романдарында жазды, сондай-ақ «Jaime Bunda» романдары сериясымен сатира жанрына да қадам басты. Оның соңғы туындыларының ішінде Анголаның билеуші топтарын қатаң сынаған «Predadores», апокалиптикалық аллегория «O Quase Fim do Mundo» және Ангола тарихы мен бұрынғы коммунистік елдермен байланыстарына шолу жасаған «O Planalto e a Estepe» кітаптары бар. Пепетела 1997 жылы лузофондық әдебиет үшін ең жоғары награда саналатын Камоэнс сыйлығына ие болды. «Пепетела» – бұл кимбунду тіліндегі «кірпік» деген мағынаны білдіретін сөз, ол оның португалдық «Пестана» тегінің аудармасы. Автор бұл лақап атын MPLA жауынгері болып қызмет еткен кезінде алған.

Ерте өмір

Пепетела Португалия Анголасының Бенгела қаласында португалдық анголалық ата-анасының отбасында дүниеге келді. Оның анасының отбасы Анголаның Мосамед (қазіргі Намибе) аймағында беделді сауда және әскери отбасы болған, ал оның әкесінің әкесі португал армиясында майор болған. Анасының отбасы Анголада бес буын бойы тұрған, ал әкесі Португалияда туып, балалық шағының көп бөлігін материктік Португалияда өткізген. Пепетела Бенгелада орта таптың баласы ретінде өсті, барлық нәсіл мен әлеуметтік топ өкілдері оқитын мектепке барды. Ол Бенгелада өскендіктен, басқа нәсілдегі адамдармен достық қарым-қатынас жасауға көбірек мүмкіндік алғанын айтады, себебі Бенгела колониялық дәуірде Анголадағы көптеген қалаларға қарағанда әртараптанған қала болды. Сондай-ақ, ол мектепте оқыған кезінде өзінің өмір салты мен жақын маңдағы шалап ауданында тұратын достарының өмірі арасындағы айырмашылықты байқап, әлеуметтік жағдайына қатысты санаға келгенін айтады. Мишель Лабанмен сұхбатта, ол өзінің саяси көзқарастарына тәрбиесінің де әсер еткенін мәлімдеді. Оның журналист және жазушы болған ағасы болды, ол оны көптеген маңызды солшыл ойшылдармен таныстырды. Әкесінің де үлкен кітапханасы болды, бұл жас Пепетелаға француз революциясы туралы көбірек білуге мүмкіндік берді, бұл оған терең әсер етті. 14 жасында Пепетела Лубангоға (бұрынғы Са да Бандейра) көшіп, оқуын жалғастырды, себебі сол кезде Бенгелада жоғары мектеп болмаған. Лубангода Пепетела Анголадағы нәсілдік мәселелерге көбірек мән бергенін айтты, өйткені Лубанго Бенгелаға қарағанда әлдеқайда бөлінген қауымдастық болды. Лубангода оған солшыл дін қызметкері, Падре Норонха әсер етті, ол оған Куба революциясы туралы айтты және оны ағымдағы оқиғалардан хабардар етіп отырды. Лубангодағы оқуын аяқтағаннан кейін Пепетела Португалияға барып, инженерлік мамандықты оқыды. Лиссабондағы Instituto Superior Técnico-да ол шетелден келген португал студенттерінің студенттік ұйымы Casa dos Estudantes do Império-мен байланысы бар басқа анголалық студенттермен дос болды. Екі жыл оқығаннан кейін инженерлік мамандық оның қызығушылықтарын қанағаттандырмайтынын түсінді және Лиссабон университетінің әдебиет факультетіндегі тарих курсына түсуге тырысты. Бірақ, Анголада португалдық отаршылдық соғысы басталғанда, ол португалдық қарулы күштерге шақырылды және Португалиядан қашуға шешім қабылдады.

Алдыңғы қатардағы тәжірибе, алғашқы романдар мен пьесалар

Пепетела алдымен Парижге барып, 1963 жылы Алжирде социологияны оқуға стипендия алды, онда ол Анголаны зерттеу орталығын құруға көмектесу үшін MPLA-дан Хенрике Абраншеспен танысты. Бұл орталық келесі он жыл бойы жас Пепетеланың жұмысының басты бағыты болды. 1969 жылға дейін Пепетела, Абраншес және басқа да MPLA мүшелері Ангола мәдениеті мен қоғамын құжаттап, MPLA күресін жариялау үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1969 жылы орталық Алжирден Конго Республикасындағы Бразавиллге көшірілді. Бразавиллге көшкеннен кейін Пепетела Анголаның Кабинда аймағында және Шығыс майданында португалдарға қарсы MPLA қарулы қарсылығына белсендірек қатысты. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы осы кезең Пепетеланың ең танымал туындыларының бірі – «Майомбе» соғыс повесіне шабыт берді. Осы уақыт ішінде Пепетела өзінің алғашқы романы «Муана Пуо» романын жазды. Роман Алжирде болған кезінде жазылды және Ангола мәдениетін зерттейді, ангола мәдениетімен байланысты әртүрлі қарама-қайшылықтарды ашу үшін чокве халқының дәстүрлі маскаларының метафорасын пайдаланады. Роман Пепетеланың тәуелсіздік үшін соғыстың Шығыс майданында болған кезінде алған анголалық мәдениет туралы білімін көрсетеді. Бұл туралы Пепетела Мишель Лабанмен сұхбатында айтқан. Автор романды өзі және бірнеше жақын достары үшін жаттығу ретінде жазған; алайда, роман 1978 жылы Пепетеланың Ангола үкіметінде болған кезінде жарық көрді. 1972 жылы Пепетела өзінің алғашқы романы «As Aventuras de Ngunga» романын жариялады, ол шағын студенттік аудиторияға арналған еді. Бұл мәтінде Пепетела MPLA партизаны Нгунганың өсіп-жетілуін эпикалық және дидактикалық стильде зерттейді. Роман оқырманды Нгунганың көзімен Анголаның әдет-ғұрыптарымен, географиясымен және психологиясымен таныстырады. Пепетела бұл жұмысты анголалық дәстүр мен революциялық идеологиясы арасындағы диалогты құру үшін де пайдаланды. «As aventuras» романы Пепетеланың ерте мансабының үлгісі болып табылады, Анголаға деген терең сүйіспеншілігін, Анголаның тарихы мен мәдениетін зерттеуге деген құштарлығын, революциялық рухын және дидактикалық стильін көрсетеді. Роман Пепетела Анголаның Шығыс майданында отаршыл үкіметпен күресіп жүрген кезде жазылды және жарық көрді. «Муана Пуо» және «Майомбе» романдары да фронтта болған кезінде жазылған, бірақ Ангола тәуелсіздік алғаннан кейін ғана жарық көрді. 1975 жылы Ангола тәуелсіздік алғаннан кейін Пепетела президент Агостиньо Нето үкіметінде білім вице-министрі болды. Автор жеті жыл бойы үкіметте қызмет етіп, 1982 жылы өз шығармашылығына көбірек уақыт арнау үшін отставкаға кетті. Вице-министр болған кезінде ол бірнеше роман жариялады, соның ішінде 1970 жылдардың басында MPLA белсенді жауынгері болған кезде жазылған «Майомбе» романы, оның жарыққа шығуы президент Агостиньо Нетоның тікелей қолдауымен мүмкін болды. Осы кезеңде Пепетела өзінің шығармашылығын кеңейтіп, Ангола тарихы мен революциялық саясатқа бағытталған екі пьеса жазды. Пепетела осы кезеңде Ангола жазушылар одағының басқару кеңесінің мүшесі болды. Пепетеланың үкіметте болған кезінде жазған пьесалары да «As Aventuras de Ngunga» пьесасының тақырыптарын қамтиды. Пьесалардың біріншісі – «A Corda» тәуелсіздік алған Анголада жарық көрген алғашқы толыққанды драмалық туынды болды. Бұл пьеса, Ана Мафалда Лейте сөздерімен айтқанда, «дидактикалық және аздап идеологиялық, сондықтан әдеби қызығушылығы шектеулі». Пьеса бір актіден тұрады және Ангола үшін тартысқа түскен екі тарапты көрсетеді. Бір жағында америкалықтар мен олардың анголалық клиенттері, ал екінші жағында MPLA-ны білдіретін әртүрлі ұлт өкілдері бар. Пепетела жазған келесі пьесасы – «A Revolta da Casa dos Ídolos» өткенде орын алып, 16 ғасырдағы Конго патшалығы мен Анголаның тәуелсіздік үшін күресі арасындағы параллельді көрсетеді. Лейте былай деп жазады: «Пьеса сабақтас болып қала береді, бірақ тарихи материалды пайдалану жағынан да, әсіресе нақты сахналық қойылымның күрделілігі жағынан да жаңашыл».

1980 жылдары жарық көрген "Exit from the government" еңбегі

Жоғарыда айтылғандай, Пепетела үкімет министрі болған кезінде бірнеше роман жариялады. Олардың ішіндегі ең танымал – «Майомбе». Роман Пепетеланың МПЛА партизандық соғысына қатысқан кезі туралы баяндайды. Роман екі деңгейде жұмыс істейді: біреуі кейіпкерлердің тәуелсіздік үшін күрес табиғаты туралы ойларын зерттейді, ал екіншісі ұлтшыл жауынгерлердің «әрекеттері мен оқиғаларын» көрсетеді. Ана Мафальда Лейте осы романды сыншыл да, батырлыққа толы да деп санайды, ол МПЛА жариялаған этникалық алуан түрлілікті көрсетуге тырысады, сонымен қатар Ангола қоғамындағы тайпалық бөліністерді көрсетеді, бұл тәуелсіздік алғаннан бастап 2002 жылға дейін елді қиратқан азамат соғысына әкелді. Лейте: «Соғыс тақырыбы «Отан» негізін қалыптастыратын қақтығыс болғандықтан, қаһармандық және эпикалық сипатқа ие» деп жазады. 1982 жылдың соңында үкіметтен кеткеннен кейін Пепетела тек жазуға назар аудара бастады және оның ең амбициялық романы – «Яка» жұмысын қолға алды. «Яка», алғаш рет 1984 жылы жарық көрген, 19 ғасырда Бенгелаға келген португал қоныс аударушыларының отбасының өмірін зерттейтін кең ауқымды тарихи роман. Пепетеланың «Яканы» жазуға таңдауынан оның өзінің тегін зерттеуге деген ықыласын көруге болады. Пепетеланың өзі, осы жазбаның басында айтылғандай, Бенгеладағы португал қоныс аударушыларының ұрпағы. «Муана Пуо» сияқты, «Яка» да анголалық дәстүрлі рухани нысандарды баяндау техникасына енгізеді. Алғашқы роман маскаларға назар аударса, «Яка» соғыс жүргізуге арналған әлеуметтік ұйымдар – якалар қолданған дәстүрлі ағаш мүсінін баяндау құрылымы ретінде пайдаланады. Ана Мафальда Лейте: «Яка бір мезгілде дәстүрлі құндылықтардың санасын және жаңа елдің «ұлттық рухын» білдіреді» деп жазады. «Яка» 1986 жылы Анголаның ұлттық әдебиет сыйлығын жеңіп алды. Пепетела он жыл бойы жазуын жалғастырып, «Яка» жарық көргеннен бір жыл кейін, Луанда тұрғындары мен олардың тәуелсіздік алғаннан бері өткен өзгерістері туралы «O cão e os Caluandas» романын жариялады. Роман неміс қойшысының Луанда қаласындағы саяхатын және әр түрлі баяндау дауыстарын пайдалануын көрсетеді. 1989 жылы ол Ангола тарихы мен қазіргі жағдайдың арасындағы параллельдерді көрсететін «Люэжи» атты туындысын жариялады. Роман 17 ғасырдағы Ангола тарихындағы маңызды тұлға – ханшайым Люэжиді және қазіргі заманғы қойылымда Люэжи рөлін ойнайтын жас балеринаны салыстырады. Ана Мафальда Лейттің сөзімен айтқанда, «Автор екі әйелдің өмірін хронологиялық тәртіппен жазады, олардың өмірі романның соңында бірігуге бастайды». Роман Пепетеланың 17 ғасырдағы Ангола тарихын қайта жасайды. Бұл оның 1994 жылы жарық көрген «A gloriosa família» романында 16 ғасырмен айналысуымен жалғасатын жоба.

Жаңа әдеби бағыттар және Камоэс сыйлығы

1990 жылдары Пепетеланың жазуы Ангола тарихына деген қызығушылығын сақтап, сонымен қатар елдегі саяси ахуалды үлкен ирониямен және сын көзқарасымен қарастыра бастады. Оның 1992 жылы жарық көрген "А генерация да утопия" романы Маюмбеде көтерілген көптеген мәселелерді Анголаның тәуелсіздік алғаннан кейінгі шындық тұрғысынан қарастырады. Ангола азамат соғысы мен үкіметтегі сыбайлас жемқорлық бұрынғы романның революциялық құндылықтарына күмән тудырды. Ана Мафалда Лейте осы романды "Маюмбедегі батырлыққа қатысы жоқ, сыншыл және күмәнді, тіпті үмітсіздікке толы кітап" деп сипаттайды. Бұл романда Пепетела кейіпкерлерін психологиялық тұрғыдан алдыңғы туындыларына қарағанда тереңірек талдайды және өте сыншыл ұстанымды қабылдайды. Роман үш онжылдық оқиғаны қамтиды, төрт бөлімге бөлінген, олардың әрқайсысы Анголаның 20 ғасырындағы маңызды жайттарын – португалдық отаршылдыққа қарсы күрес, тәуелсіздік үшін соғыс, азамат соғысы және 1990 жылдар басындағы соғыстан қысқа ғана тыныс алу кезеңін қамтиды. Пепетеланың тарихқа деген қызығушылығы осы кітапта да айқын көрінеді, бірақ Ангола билігіне қатысты сын-пікірлер жаңалық болды және одан әрі қайталап көрінетін еді. Оның 1995 жылы жарық көрген "O Desejo de Kianda" романы "A Geração da Utopia" романындағы көңіл көшіруді жалғастырады. Бұл роман Пепетеланың бұрынғы туындыларына қарағанда көбірек мистикалық реализм элементтерін қамтиды, онда Луанданың ірі ғимараттары Кинаксикси алаңына құлап, тұрғындары ешқандай зардап көрмейді. Романның басты кейіпкері – Кармина Кара де Ку атты әйел, үкіметтік бюрократ қызметінен кетіп, қару-жарақ сатушы болады. Романның негізгі тақырыбы болып табылатын ғимараттардың құлауын 2001 жылғы 11 қыркүйектегі теракттермен салыстырған эссесінде Филипп Ротвелл осы романның "кейбір жағынан Пепетеланың сатқындыққа ұшыраған утопияның терең және айқын бейнесін жалғастыратынын" жазады. Келесі жылы ол басқаша роман – "A Gloriosa Família" романын жариялайды. Бұл туынды голланд тегін тегін Анголаның белгілі Ван Дюнем отбасының тарихын зерттейді. Пепетела романды жазу үшін Анголадағы голландтар тарихын зерттеуге жылдар жұмсады. Бұл роман онжылдық бойындағы басқа романдары сияқты цинизм мен көңілсіздікке толы емес, керісінше, біршама мистикалық реализммен ұштасқан кең тарихи әңгіме болып табылады. Бұл роман автордың басқа туындыларынан ерекшеленсе де, оның мансабының барлық кезеңінде Ангола тарихына деген құштарлығы осы туындыда ең толыққанды көрініс тапқандай. 1990 жылдары Анголадағы жағдайдың қорқыныштырақ болуымен Пепетела Лиссабон мен Бразилияда көбірек уақыт өткізе бастады. Осы кезде оның жазулары португал тілінде сөйлейтін әлемге кеңінен танымал болды. 1997 жылы ол Лусофон әдебиеті үшін ең жоғары награда – Камоэнс сыйлығымен марапатталды. Пепетела осы беделді сыйлықты жеңіп алған тұңғыш анголалық және екінші африкалық автор атанды.

Сатира және жаңа мыңжылдықтағы шетел көкжиектері

Пепетела 2000-шы жылдары да шығармашылықпен айналысып келеді. Оның шығармашылығы "Хайме Бунда" романдары сериясымен сатирикалық сипатқа ие болды, бұл детективтік романдар жаңа онжылдықта Луандадағы өмірге сатирикалық көзқарас ұсынады. Стивен Хениган Жайме Бунда кейіпкерінің Анголаның ең белгілі екі отбасының тамырына байланысты, абыр-сабыр детектив екенін жазады. Пепетеланың пікірінше, Луанда креолдары жаңа анголалық ұлттық идеяны құратын революциялық авангардты бейнелемейді, романда олар клептократиялық олигархия ретінде көрсетіледі. Жайме Бунда – Джеймс Бондтың пародиасы, оның аты португал тілінде "көкек" деген мағына беретін үлкен артқы жағынан шыққан ("bunda"). Кейіпкер Джеймс Бонд фильмдері мен американдық жеке детектив романдарына құмар, бұл Хениганның пікірінше, "идеологиялық тұрғыдан жүктелген" және Анголаның дамуының кемістіктерін көрсетеді. Роман сериясының біріншісі, 2001 жылы жарық көрген "Жайме Бунда, құпия агент", басты кейіпкерді Оңтүстік Африкалық Карл Бота есімді жалған ақша жасаушыға жеткізеді, бұл 1970 және 1980 жылдары Анголаға Оңтүстік Африканың араласуын тапсырған Оңтүстік Африканың бұрынғы премьер-министрі П.В. Ботаға сілтеме жасайды. Екінші роман, 2003 жылы жарық көрген "Жайме Бунда және американнің өлімі", Луанданың орнына Бенгелада өтеді және Анголадағы американдық ықпалмен айналысады, өйткені Жайме Бунда американнің өлімін тергеп, американдық ФБР агентін баурап алуға тырысады. Бұл роман Пепетеланың АҚШ-тың сыртқы саясатын сынауын да көрсетеді, себебі Ангола полициясының қатал әрекеттері сол кезеңде американдықтардың терроризмге күдіктілерге қатысты тәсілдерін еске түсіреді. Романдарды португалдық "Dom Quixote" баспасы шығарды және Португалияда өте танымал болды, сондай-ақ Германия сияқты басқа Еуропа елдерінде де белгілі бір табысқа жетті, онда Пепетела бұрын көп танылмаған еді. Пепетела сол онжылдықта басқа да романдар жариялады. Оның 2000-шы жылдары жарық көрген алғашқы кітабы – "Көк судың тауы" (2000), бұл балалар кітабы, ол әлеуметтік әділетсіздіктің тамырларын да қарастырады. 2005 жылы, "Жайме Бунда" романдарының сәттілігінен кейін, ол Анголаның билеуші сыныбына ең өткір сын – "Жаутанушылар" романын жариялады. Роман тәуелсіздік алған Анголада өтеді және бизнесменге айналған қарапайым бюрократ Владимиро Капоссоның тағдырын баяндайды. Игорь Кусак басты кейіпкерді "өлтіретін, махаббатқа құмар бизнесмен, акулалар теңізінде өмір сүретін" деп сипаттайды. Анголадағы жаңа бай тапты "Утопия буыны" романынан бері сынға алғанымен, "Жайме Бунда" романдары мен "Жаутанушылар" арқылы 2000-шы жылдары осы тақырып Пепетеланың шығармашылығында басымдыққа ие болғанын көруге болады. 2000-шы жылдардың соңғы жылдары Пепетеланың өнімді мансабы жалғасты, 2007, 2008 және 2009 жылдары романдар жарық көрді. 2007 жылғы "Беркли, Калифорния террорисі" романы толығымен АҚШ-та өтеді және Анголамен байланысы шамалы. Кітапта қазіргі терроризмге қатысты көзқарастар, сондай-ақ қазіргі қоғамдағы технологияның аспектілері қарастырылған. Өзінің бірнеше бұрынғы романдары сияқты, Пепетела Анголаның "Diário de Notícias" газетіне берген сұхбатында бұл романды жариялауға ниеттенбегенін, оны өзі үшін жазғанын мәлімдеді. Оның келесі романы "Дүниенің жақындағы соңы" (2008) жеке тәжірибе ретінде жазылған. Бұл ғылыми фантастика саласына енетін шығарма, жер бетінде қалған соңғы тірі жандар екенін білетін адамдардың алдында тұрған қиындықтарды суреттейді. Әлемдік апаттан аман қалған бұл кейіпкерлер Африкадағы кішкентай жер телімінде жиналады (Пепетела адамзат пайда болған деп саналатын жерге өте жақын екенін баса айтады) және қандай да бір жаңа әлемді құруға тырысады. Бұл кітап "Беркли террорисі" романынан басталған үрдісті жалғастырады, өйткені ол Анголада орналастырылмаған, сондай-ақ Анголаның нақты жағдайымен де тікелей айналыспайды. 2000-шы жылдардың соңғы романы "Жота мен дала", Анголамен айналысса да, соңғы онжылдықта Пепетеланың тақырыптарының халықаралық сипатқа ие болуын көрсетеді. Кітап ақ анголалық пен моңғолдың арасындағы махаббат туралы, ол Мәскеуде оқып жүргенде танысқан. Роман сонымен қатар Пепетеланың Ангола табиғатын ашудың алғашқы тақырыптарына қайта оралады, басты кейіпкер Жулионың Уила провинциясындағы балалық шағының сипаттамалары арқылы. Жазушылықпен қатар Пепетела оқытумен де айналысты. 1982 жылдан 2008 жылы зейнетке шыққанға дейін Ангола университетінің сәулет факультетінде, қазіргі Агостиньо Нето университеті деп аталатын, әлеуметтану профессоры болды. Ол 2002 жылы Рутгерс университетінде, 2003 және 2004 жылдары Калифорния Беркли университетінде қонақ профессоры болды.