Кіріспе

Азимт (көне грек тілінен ázymos – ашытқысыз нан) – XI ғасырдан бері Шығыс Православ шіркеуінің Латын шіркеуіне қарата қолданатын айыптаушы сөз. Латын шіркеуімен бірге Армян және Маронит шіркеулері де Эвхаристияны ашытқысыз нанмен тойлайды. Латын теологтарының кейбіреуі гректерді «ашытқы қосушылар» және «прозимиттер» деп атау арқылы жауап берді. Католик шіркеуінің латын заңдары Хостия үшін ашытқысыз нан, ал сенімділердің қатысуы үшін ашытқысыз жұқа нан қолдануды міндеттейді. Ал, шығыс шіркеулерінің көпшілігі Эвхаристияда ашытқысыз нан (грекше: azymos artos) қолдануға қатаң тыйым салады. Шығыс христиандары ашытқысыз нанды Ескі Ұстаздықпен байланыстырады және Мәсіхтің қайта тірілуінің символы ретінде тек ашытқылы нанға ғана рұқсат береді (өйткені ашытқы нанның өсуіне себепкер). Расында, осы амал 1054 жылғы Шығыс және Батыс шіркеулері арасындағы Ұлы жарылудың себептерінің бірі болып саналатын үш даудың бірі ретінде тарихта қалды (Петрдің билігі және Никея-Константинополь діни сеніміндегі филиокве мәселесімен бірге).

Азимдер

"Ази́м" (ази́м көпшесі) – еврей ма́тзасы үшін ағылшын тіліндегі ескірген сөз, ол ежелгі грек сөзі ἄζυμος (ἄρτος) ázymos (ártos) сөзінен шыққан, мағынасы – "ашымаған (нан)", Киелі кітап заманында ашытқысыз нан үшін қолданылған; қазіргі ағылшын тілінде көбінесе ашытқысыз нан немесе ма́тза деп аталады, бірақ грек сөзінің туысқандары әлі де көптеген роман тілдерінде қолданылады (испан тілінде pan ácimo, француз тілінде pain azyme, итальян тілінде azzimo, португал тілінде pão ázimo және румын тілінде azimă). Бұл термин қазіргі Киелі кітап аудармаларында жиі кездеспесе де, бұрынғы католик ағылшын тіліндегі "Дуай-Раймс" Киелі кітабында ашытқысыз нан деген мағынада қолданылған.

Тарих

Батыс шіркеуі әрқашан ашытқысы бар немесе ашытқысыз нанмен қасиет етудің жарамдылығын сақтап келді. Исаның Соңғы Тоқсан кезінде қолданған нанының ашытқысы бар ма, жоқ па, – осы мәселенің туындауына себеп болған басты сұрақ. Қандай түрдің қолданылғаны туралы түрлі пікірлер бар. Алғашқы шіркеудің қолданысы туралы білім тым аз, ал куәліктер көбінесе бір-біріне қайшы келеді, сондықтан көптеген теологтар бұл мәселені нақты шешу мүмкін емес деп жариялады. Тоғызыншы ғасырда Батыста ашытқысыз нан қолдану жалпыға бірдей және міндетті болды, ал гректер яһуди және христиан Пасхасы арасындағы айырмашылықты баса көрсетуді ниеттеніп, ашытқысы бар нан ұсынуды жалғастырды. Фотий кейінірек православиелік таластарда маңызды орын алатын шабуыл нүктесін пайдаланбады. Батыс түсіндіруі бойынша, Фотий латындықтардың ұстанымын сәтті шабуылдау мүмкін емес деп түсінді. Екі ғасырдан кейін Риммен дауды осы мәселеге бейім болмаған патриарх қайтадан бастады. Католик бірлігінің көрінетін символы ретінде Римде грек шіркеулері мен монастырларын, ал Константинопольде латын обрядының кейбірін сақтау қалыпты жағдайға айналды. Бұл мәселе Византия Италиясының провинциялары, Константинополь патриархының билігінде болған жерлер, Норман әскерлерінің басып кіруінен кейін Рим шіркеуіне күштеп қосылғанда, Римге ашытқысыз нан қолдануға мәжбүр болған шіркеулер туралы айтылғанда, жікке бөліне бастады. Оған жауап ретінде Михаил Церуларий Византия астанасындағы латын шіркеулерінің барлығын жабуға және латын монахтарын қууға бұйрық берді. Патриарх Михаил Церуларий өз аумағындағы нақты жағдайға жауап берді – Оңтүстік Италиядағы византиялық итальяндықтарды қуу, олардың шіркеулерін жабу, олардың обрядына тыйым салу, епископтарын алып тастау және Евхаристия үшін латын ашытқысыз нанын қолдану. Бұл Византияның Оңтүстік Италия провинцияларындағы күштеп өзгерту (ол жерде византиялық дәстүрлердің жойылуына әкелді) Константинопольде итальяндықтарға қарсы көтерілістерге себеп болды; Патриарх кейіннен императорлық қаладағы латын шіркеулерін жапты. Патриарх бұл әрекетті догматикалық тұрғыдан негіздеу үшін «франктердің» ашытқысыз құрбандығы жарамды Қасиетті Құрбандық емес деген жаңа қағиданы алға тартты. Рим папасымен және Батыспен соғыс жариялау туралы жарлықты оның бас лейтенанты, болгар митрополиті Акридтік Лео жасады. Бұл хат Апулиядағы Трани епискобы Иоаннға жолданды, ол сол кезде Византия императорына бағынышты және Лео Исаврдың жарлығымен Шығыс патриархатына қосылған. Иоаннға хатты латын тіліне аударып, Рим папасына және Батыс епископтарына жеткізуді бұйырды. Бұл жұмысты білімді бенедикттік монах, кардинал Гумберт атқарды. Барониус латын нұсқасын сақтап қалды; кардинал Гергенретер түпнұсқа грек мәтінін тапты: Құдайға деген сүйіспеншілік пен достық сезімдері жазушыларды франктердің епископтарына, дін қызметкерлеріне, монахтарына және миряндарына, сондай-ақ Папаның өзіне, олардың азымдары мен демалыс күндері туралы ескертуге итермеледі, олар Мұса енгізген яһуди салттары ретінде орынсыз болды. Ал біздің Пасхамыз – Мәсіх. Иә, Иеміз алдымен Таурат заңының талаптарын орындап, заңды Пасханы тойлады, бірақ, біз Ізгі хабардан білгеніміздей, кейін жаңа Пасханы орнатты. Ол нан алды, яғни өмірге, рухқа және жылуға толы нәрсе. Сіздер нанды панис дейсіздер, біз оны артос дейміз. Бұл airoel (airo) сөзінен, көтеру, жоғары көтерілу, ашытқы мен тұз арқылы көтеріліп, жылытылатын нәрсені білдіреді; ал азым, керісінше, тас немесе пісірілген саз сияқты тірі емес, тек азап пен қайғыны бейнелеуге жарамды. Бірақ біздің Пасхамыз қуанышқа толы, ол бізді жерден көкке көтереді, тіпті ашытқы нан да көтеріліп, жылытады. Латын теологтары Киелі кітапта ашытқысыз нан артос деп аталатын бірнеше жерлерді тапты. Кардинал Гумберт ашымаған нанның артои деп аталатын жерлерін еске алды. Септуагинтада Мысырдан шығу кітабының 29:2-тарауында άρτους αζύμους [артус азымус] деген сөз тіркесін кездестіруге болады. Церуларий бұл мәселені латындықтармен болған қақтығысында саяси тұрғыдан пайдалы деп тапты. Халық пікірінше, «франктердің» ұн мен судан жасалған наны нан емес еді; олардың құрбандықтары жарамсыз еді; олар яһудилер емес, христиандар еді. Олардың жансыз наны тек жансыз Мәсіхті бейнелей алатын; сондықтан олар Аполлинарийдің ересіне түскендері анық болды. Бұл дау Шығыс пен Батыс арасындағы шиеленістің маңызды факторына айналды, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Бұл азымдар туралы мәселе көптеген памфлеттерді тудырды және Филиок дауынан гөрі халықтың қиялына терең әсер етті. Бірақ Лион және Флоренция соборларында теологтар арасында аз ғана талқыланды. Соңғы соборда гректер латындықтардың пікірін мойындады, яғни ашытқысы бар және ашытқысыз нанмен қасиет етудің жарамдылығы бірдей екенін; әр обрядтың дін қызметкерлері өз шіркеуінің дәстүріне сәйкес болуына шешім қабылданды. Қазіргі заманғы ресейліктер бұл даудың бастамашысы олардың ұлты екенін мәлімдеді, бірақ Церуларийден бір ғасыр бұрын өмір сүрген Киев епископы Леонтийге жатқызылатын трактаттарда гректердің барлық белгілі аргументтері келтірілген, олар кейінірек жазылған деп есептеледі.